O KSIĘDZU PIOTRZE SKARDZE,

największym kaznodziei polskim.

Wśród znakomitych pisarzy dawnej, niepodległej Polski jedno z pierwszych miejsc zajmuje ksiądz Piotr Skarga, pisarz i kaznodzieja. Dzieła jego do czasów obecnych nic nie straciły na swej wielkiej wartości; i dziś, jak przed laty, są one czytywane i może nawet więcej, niż za życia Skargi, cenione i kochane, bo lepiej rozumiane.

Dzieła te są dla ks. Skargi niby pomnik wiecznotrwały, głoszący Polakom, że ks. Skarga był jednym z najlepszych i największych synów naszej matki-ojczyzny, o którym wspomnienie pozostanie w narodzie na zawsze. I dziś, jak przed laty, te dzieła sławne ks. Skargi nauczą nas, jak żyć po chrześcijańsku, po polsku powinniśmy, aby to życie nasze pożytek dawało nie tylko nam, ale, co ważniejsza, ogółowi współbraci naszych.

Jest w tych dziełach ogień miłości ojczyzny taki płomienny, gorący, że każdego czytelnika zachęca i aż porywa do miłowania naszej Polski i wszystkiego, co nasze, co polskie. Pisane zaś są tak prosto i serdecznie, że zarówno uczony, jak i nieuczony rozumem je zrozumie, sercem odczuje. Przez te dzieła jest ks. Skarga nieśmiertelny i wśród pisarzy polskich jedno z pierwszych miejsc zajmuje.

Urodził się ten najsławniejszy kaznodzieja polski w r. 1536 w mieście Grójcu (w dzisiejszej guberni warszawskiej, w dawnem za czasów Polski niepodległej województwie mazowieckiem) i pochodził z rodziny mieszczańskiej, średnio zamożnej. Żył lat siedmdziesiąt sześć, umarł więc w r. 1612. A zatem w przyszłym 1912 r. przypada trzechsetna rocznica jego śmierci.

Życie i działalność kaznodziejska i pisarska ks. Skargi przypadają na czasy panowania dwu ostatnich królów polskich z domu Jagiellonów: Zygmunta I Starego i Zygmunta II Augusta, oraz trzech pierwszych królów obieralnych: Henryka Walezjusza, Stefana Batorego i Zygmunta III Wazy. Stała podówczas Polska u szczytu potęgi i chwały, olbrzymia, granicami sięgająca „od morza do morza” (od Bałtyckiego morza na północy do morza Czarnego na południowym wschodzie), groźna dla wrogów, hojna i wspaniała dla przyjaciół.

Były to czasy, kiedy (w r. 1525) wielki mistrz Krzyżaków Albrecht (jeden z przodków dzisiejszych królów pruskich) zginął kolano w hołdzie przed królem polskim. Były to czasy, kiedy zwycięskie sztandary polskie powiewały na murach stolicy moskiewskiej (w r. 1610). Wśród pokoju i płynącego zeń dobrobytu obywateli zakwitła w Polsce oświata. Uczeni pisarze rozsiewają światło wiedzy wśród szerokich warstw ogółu; i aby ta wiedza docierała wszędzie, nie tylko w pańskie i szlacheckie podwoje, ale i pod słomiane dachy mieszczańskie i chłopskie, zaczynają drukować książki po polsku.

Sławny Jan Kochanowski ogłasza wspaniałe swoje pieśni, Mikołaj Rey pocieszne historye rozpowiada – obaj po polsku, żeby ich mógł rozumieć Polak nawet nieuczony. Nastaje wówczas tak zwany „złoty wiek” piśmiennictwa polskiego, to jest, wiek największego, świetnego, jak złoto, rozkwitu nauki i oświaty w Polsce. W tym to „wieku złotym” ks. Skarga pracował jako kaznodzieja i pisał dzieła swoje.

Dziecinne lata spędził w rodzinnym Grójcu; rodziców stracił bardzo wcześnie i początkowe wychowanie odbierał pod opieką starszego brata. Uczęszczał do grójeckiej szkoły parafialnej, w której naukę prowadzili księża, świeckich bowiem szkół, jak obecnie, prawie nie było podówczas w Polsce. W szkole tej dał się poznać z wielkiej pracowitości i nadzwyczajnych zdolności tak dalece, że brat, zachęcony przez księży, zdecydował się go oddać do wyższej szkoły na naukę.

Jakoż 16-letni Piotr wysłany został do Krakowa, ówczesnej stolicy Królestwa Polskiego i tu wstąpił do sławnej Akademii Jagiellońskiej. Jak poprzednio w Grójcu, tak i w Krakowie wkrótce zyskał sobie sławę najlepszego, wzorowego ucznia i po 3 latach chlubnie skończył nauki akademickie (w r. 1554).

Profesorowie widząc wielkie w nim pokładali nadzieje, bo zaraz w 1555 młody, bo zaledwie 19-letni Skarga mianowany został kierownikiem (rektorem) szkoły parafialnej w Warszawie przy kościele św. Jana (dzisiejszej katedrze). Na tem stanowisku znowu się odznaczył Skarga jako doskonały wychowawca i kierownik młodzieży i zdobył sobie znaczny rozgłos i imię w narodzie, bo oto już w r. 1557 największy po królu świecki dygnitarz polski: możny pan, hrabia Jędrzej Tenczyński, kasztelan krakowski, powołał Skargę na swój dwór i powierzył mu wychowanie starszego swego syna.

Z pobytu w wielkopańskim domu niemałą korzyść odniósł nie tylko uczeń – młody Tenczyński, ale i sam nauczyciel – Skarga. Ten ostatni na dworze Tenczyńskich uzupełnił swoje wykształcenie szkolne, nabrał doświadczenia życiowego, poznał z blizka wielu znakomitych obywateli, piastujących wysokie urzędy w państwie, zaznajomił się z wielu sprawami, kraj cały obchodzącemi.

Dzięki temu doświadczeniu zrozumiał Skarga, jakie ma obowiązki względem ojczyzny do spełnienia. A idąc za popędem serca, szczęśliwie wybrał zawód, w którym te obowiązki najlepiej mógł wypełnić. Głos serca, w którem gorzał już święty ogień miłości ojczyzny, nakazał Skardze wstąpić do stanu duchownego, bo jako kapłan, nie związany troską o los własny i najbliższej rodziny, mógł Skarga najskuteczniej poświęcić się pracy dla bliźnich, dla ojczyzny. Z kierownika szkoły, z wychowawcy syna magnackiego stawał się duchownym przewodnikiem wiernych, w kościele szukających pociechy i pokrzepienia duszy.

W r. 1563 przeniósł się Skarga do Lwowa i tu przyjął święcenia kapłańskie. Niebawem arcybiskup lwowski mianował go kaznodzieją przy kościele katedralnym, a młody sługa Boży zajaśniał wkrótce nie tylko kazaniami, które ściągały w progi świątyni niezliczone rzesze słuchaczy, ale nadto dał się poznać czynami miłosierdzia i miłości ewangelicznej względem ubogich i chorych.

W kazaniach nie tylko wyjaśniał zasady wiary katolickiej, ale też z największą wymową przestrzegał wiernych przed heretyctwem i odszczepieństwem od wiary prawdziwej. Wierzył bowiem sam niezłomnie i innych wierzyć nauczał, że siła narodu przez to jest większa i trwalsza, gdy obywatele tę samą wiarę wyznają, to jest, żyją w jedności religijnej, i obowiązki swoje względem Boga według tego samego obrządku wypełniają.

Przed różnowierstwem przestrzegał Polaków, jak przed największem nieszczęściem. Za odstraszający przykład stawiał Niemcy, wskutek zamieszek religijnych pozbawione niedawnej potęgi i prawie chylące się ku upadkowi. Zwalczał więc młody kaznodzieja wszelką herezyę, jak tylko mógł i z całych sił poświęcił się nawracaniu innowierców na katolicyzm.

I Bóg szczęścił jego pracy, ciężkiej, znojnej, bo w Polsce nie było podówczas jedności kościelnej. Prócz wiary aryańskiej i schizmatyckiej (prawosławnej), które od dawna miały w ojczyźnie naszej swoich wyznawców, zaczęła się wśród Polaków krzewić nauka Lutra i nauka Kalwina, niedawno powstałe w Niemczech i w Szwajcaryi.

Nauki te nowe („nowinkami” je wówczas zwano) znalazły w Polsce dobry grunt do wzrostu, bo pod względem wyznawania wiary dwaj ostatni Jagiellonowie pozostawiali poddanym dużą swobodę. Miał więc Skarga obszerne pole do pracy, tem bardziej, że uznawał za święty swój obowiązek kapłański i obywatelski toczyć walkę z heretyctwem. A chcąc tę pracę apostolską prowadzić jak najskuteczniej, postanowił porzucić godności duchowne i dostatki, do zakonu wstąpić i całkowicie nawracaniu innowierców (protestantów) się poświęcić.

Właśnie niedawno powstał taki osobny zakon (Jezuitów), który za główne zadanie wziął sobie walkę z protestantyzmem. Do tego to zakonu wstąpił Skarga w r. 1569 w Rzymie, stolicy papieskiej i przez trzy lata blizko gorliwie się przygotowywał do swojego zawodu misyonarza-kaznodziei.

Na rok przed zgonem króla Zygmunta II Augusta, ostatniego z domu Jagiellonów (w r. 1571) powraca Skarga do Polski i rozpoczyna na nowo działalność, ale już szerszą i donioślejszą, niż przedtem. Do pracy apostolskiej zabiera się tem skrzętniej, że wkrótce zastaje ojczyznę w ciężkiej biedzie, bez króla. Niepokój i niepewność jutra widzi w Polsce; nie wiadomo, kto rządy królewskie obejmie, bo Zygmunt II August zmarł bezdzietnie, – kto więc całości obszernego państwa strzedz będzie, kto bronić będzie Rzeczypospolitej przed sąsiadami, którzy na jej zgubę czyhają: ze wschodu moskiewski car, z zachodu niemiecki cesarz. A wśród niepokoju i niepewności o jutro innowierstwo się krzewi w Polsce, niby chwast na polu, przez gospodarza zaniedbanem.

Zabiera się tedy sługa Pański do pracy zbożnej: do tępienia wszelkiego zła, jakie dostrzega w narodzie. Występuje nie tylko przeciwko odszczepieńcom, przekonywując ich o wyższości wiary katolickiej nad wszelkiem innem wyznaniem, ale nadto wśród katolików wytępić stara się wszelkie wady i przywary, które stać się mogą przeszkodą w utrzymaniu potęgi i sławy państwa polskiego.

Karci bezlitośnie nie tylko rozszerzanie „nowinek” religijnych, ale nadto gromi zamachy ze strony szlachty i magnatów na władzę królewską. Przemawia za utrzymaniem w ręku króla silnej władzy, bo w sile tej władzy widzi siłę ojczyzny. Nie schlebia nikomu, prawdę mówi każdemu, zarówno królowi, jak magnatom i szlachcie.

Uczy jednego: miłować ojczyznę i przez tę miłość czynić wszystko dla jej dobra i chwały. Sił i zdrowia nie szczędzi, a służbę swoją – Bożą służbę – pełni, każąc prawdę narodowi, która mu jedynie dobrą przyszłość zapewni. Jak niegdyś prorocy, jak apostołowie, przebiega kraj ojczysty wzdłuż i wszerz, zawsze i wszędzie duszą i sercem oddany swej pracy nad utrwaleniem jedności w narodzie, miłości do wiary katolickiej i ojczyzny, szanowania praw, uczciwego spełniania obowiązków obywatelskich.

Niezmordowany w tej pracy, z kolei pełni obowiązki nauczyciela w szkole jezuickiej (tak zwanem: kollegium) w Pułtusku (w dzisiejszej gubernii łomżyńskiej), później w Jarosławiu, wreszcie w Wilnie, stolicy Litwy, głównem siedlisku innowierców litewskich (od r. 1573).

W Wilnie wkrótce wywalcza sobie takie znaczenie wśród ludzi i taki wpływ na nich, że mu przywódcy innowierców dają nazwę „tyrana dusz ludzkich”. Walkę z heretykami prowadzi i z ambony żywemi słowy kaznodziei, ale nadto chwyta za pióro i w r. 1576 drukiem ogłasza pierwsze pismo swoje w obronie wiary katolickiej od napaści ze strony wodza kalwinistów litewskich Andrzeja Wolana.

W następnym zaś roku wydaje dziełko „O jedności Kościoła Bożego„, a w niem znowu broni prawd, które kościół katolicki do wierzenia wiernym podaje. W r. 1578 zostaje pierwszym rektorem Akademii wileńskiej, ufundowanej przez króla Stefana Batorego, w miejsce poprzedniej szkoły (kollegium) jezuickiej.

Na stanowisku rektora prowadzi ks. Skarga dalej dzieło swoje gruntowania jedności w narodzie; zakłada nadto kollegia: w odebranym od Moskali Połocku celem zwalczania schizmatyków, w Inflantach (krainie na północ od Litwy nad morzem Bałtyckiem) – celem odpierania zakusów na wiarę katolicką ze strony Luteran i Kalwinistów. Częste odbywa podróże po Litwie i Rusi, zwiedzając kollegia jezuickie, pomagając w pracy tam, gdzie pomoc jego była najbardziej potrzebna.

Czas wolny od ciężkich obowiązków rektora i kaznodziei poświęca uczynkom miłosierdzia oraz układa dzieło dla poprawy narodu swojego „wżdy (to znaczy: przecie) katolickiego”. Dzieło to, noszące tytuł: „Żywoty Świętych Starego i Nowego Zakonu na każdy dzień przez cały rok” wyszło z druku w r. 1579 i zarówno za życia autora, jak i do dziś dnia, jest bodaj najbardziej znanem i czytywanem przez ogół polski.

Za życia ks. Skargi rozeszło się ośm wydań tego dzieła i słusznie chlubił się autor, iż ta „praca do tego mię czasu pociechą wdzięczną ochładzała, iż widzę te księgi w ręku ludzkich, któremi pobożni gospodarze domy swe i stoły okrasili, i duchowni, i uczeni, i wszyscy wobec na nie łaskawi, a ich czytania nie odmiatają”.

Wśród 365 żywotów, zaczerpniętych z Pisma św. i autorów Kościoła katolickiego, zamieścił ks. Skarga dziesięć żywotów świętych polskich: Wojciecha biskupa, Stanisława biskupa, Jędrzeja Żórawka, Jadwigi księżny, Salomei królowej, Kunegundy księżny, Jacka Odrowąża, Jana Kantego, Kazimierza królewicza i Stanisława Kostki.

Ze szczególnem staraniem ks. Skarga opracował żywoty świętych polskich na podstawie źródeł historycznych i podań, tak że te dziesięć żywotów należą do najpiękniejszych w całem dziele. Do żywotów często dodawane bywają „obroki duchowne”, to jest, nauki moralne, jak żyć należy, by zbawienie wieczne osiągnąć. Przy żywotach ojców Kościoła znajdują się nauki, zbijające rozmaite błędy heretyckie.

„Żywoty Świętych” do czasów obecnych miały aż 25 wydań i na pewno w przyszłości doczekają drugich 25 wydań. One też w znacznej mierze przyczyniły się do tego, że ich autor w kilka lat później powołany został z Wilna na zaszczytne stanowisko kapelana i kaznodziei królewskiego.

Zanim to jednak nastąpiło, ks. Skarga od r. 1584 pełnił obowiązki starszego w zgromadzeniu Jezuitów przy ich kościele św. Barbary w Krakowie. Założył w tym czasie Bank pobożny (z łacińska zwany: Mons pietatis) dla zapewnienia ludziom niezamożnym tanich pożyczek i przez to uwolnienia biedaków ze szponów lichwiarzy. Bank ten do dni dzisiejszych istnieje. Zakłada nadto w Krakowie liczne bractwa miłosierne i naprawdę jest „wszylkiem dla wszytkich”, jak o tem sam w jednem z pism swoich powiada. Więc choć był skromny i unikał rozgłosu, to jednak sława jego cnót i wymowy rozchodzi się nie tylko po całej Polsce, ale przekracza nawet jej granice, dostaje się do obcych krajów.

Gdy po śmierci króla Stefana Batorego (w r. 1586) nowo wybrany król polski Zygmunt III Waza, królewicz szwedzki, przybył do Krakowa i zasiadł na tronie, zaraz w r. 1588 powierzył ks. Skardze obowiązki swego kapelana i kaznodziei. Skarga nie uchylił się od tej trudnej, choć zaszczytnej pracy i na stanowisku kaznodziei królewskiego zdobył sobie rzetelne uznanie i nawet uwielbienie wśród współczesnych, u potomnych zaś zyskał sławę największego kaznodziei polskiego i jednego z najlepszych obywateli-patryotów, jakich Polska wydała.

Jako kaznodzieja królewski pracował ks. Skarga dla dobra kraju długich lat 24, aż do zgonu. Na stanowisku tem rozwinął działalność nadzwyczajną, wspaniałą. Kazania jego i mowy (które spisał potem i ogłosił drukiem) do łez rzewnych pobudzały słuchaczy lub w ich sercach wywoływały gorący zapał do pracy nad dobrem ogólnem. Kazania te i mowy pozostały do naszych czasów i są tym pomnikiem wiecznotrwałym, który wystawił sobie złotousty kaznodzieja. Pomnik ten trwać będzie zawsze, dzieła Skargi są nieśmiertelne, tak ta ziemia polska, której był synem, jak te prawdy i nauki, które złotemi swemi usty głosił.

Imię jego jest i będzie drogie i czcigodne dla każdego Polaka, dziś może więcej nawet, niż podówczas, kiedy żył i dla Boga i ojczyzny pracował. Dziś bowiem dowodnie widzimy, jak rady i nauki ks. Skargi były zbawienne: serce i dusza jego przewidzieć umiały to, co po jego zgonie w Polsce nastąpiło.

Dziś, po latach trzystu, z podziwem i czcią dajemy mu miano nie tylko wielkiego pisarza i obywatela, ale miano proroka, podobnego tym, których w Starym Zakonie zsyłał Izraelitom Bóg dla ratowania ich z ręki wrogów!

Choć Polska była za Zygmunta III Wazy wielka i potężna, ale Skarga bystrym rozumem swoim poznał i sercem szczerego patryoty wyczuł, że nie wszystko w niej idzie ku dobremu, że zakorzeniają się niebezpieczne wady w ustroju państwa, a w życiu Polaków prywatnem pojawiają się złe obyczaje.

Gmach państwa, na pozór wspaniały, zdradza rysy i pęknięcia, które sprowadzić mogą upadek i ruinę, jeśli w porę naprawione nie będą. Gmach państwa jest podobny do łodzi, w której pojawiły się szpary, przepuszczające wodę do wnętrza, i która na pewno zatonie, jeśli zawczasu ratowana nie będzie. Więc, dostrzegając niebezpieczeństwa, wołał głosem proroka o zapobieżenie temu niebezpieczeństwu. Wytykał wady życia publicznego i prywatnego, wskazywał sposoby, jak tych wad się ustrzedz, grożąc nieszczęściem, grożąc niedolą i niewolą.

Wzrokiem proroka odległą widzi przyszłość ojczyzny, przyszłość smutną, straszną, więc głosem potężnym, jak piorun, gromi niedbałych rządców narodu za opieszałość i niedbalstwo w służeniu ojczyźnie, zaklina ich i wzywa, by strzegli ojczyzny, tej matki wspólnej najlepszej, najhojniejszej, i nie dawali jej upaść, nie dawali zginąć. Takim odmalował Skargę sławny nasz malarz Jan Matejko: prorokiem, wzywającym obywateli do ratowania dobra ogólnego. Wobec króla, królowej, senatorów, dworu stoi ks. Skarga z twarzą, pełną bólu i troski, z oczami wytężonemi w dal… zapatrzonemi w tę przyszłą Polskę, nie wielką i wspaniałą, lecz biedną, niewolną… Stoi ks. Skarga, i zda się, że łzy krwawe trysną mu z oczu, – zda się, że głosem zbolałym mówić zacznie:

„Bójcie się tych pogróżek… poselstwo do was mam od Pana Boga i mam to poruczenie, abych wam złości wasze ukazował i pomstę na nie, jeśli ich nie oddalicie, opowiadał”…

„Cóż mam z tobą uczynić, nieszczęśliwe królestwo”? …

„Bych był Jeremiaszem, wziąłbych pęta na nogi i okowy i łańcuch na szyję i wołałbych na was grzeszne, jako on wołał: «Tak spętają pany i położą jako barany w cudze strony»”…

A król, królowa, senatorzy, dwór słuchają tych słów i są niby zasromani, bo widać nie biorą ich w serca swoje; słuchają, a nie słyszą…

Kto odwiedza Kraków, powinien pójść do Muzeum narodowego i w niem zobaczyć cudny obraz Matejki, bo na obrazie tym, niby żywego, ujrzy ks. Skargę, pełniącego służbę kaznodziei na dworze króla. Służba to była wprawdzie bardzo chlubna, ale trudna, pracowita. A sprawował ją Skarga i jako kapłan katolicki, i jako obywatel gorąco miłujący ojczyznę.

Jako kapłan dbać musiał, aby dwór królewski, a z nim i Polska cała dochowywali wierności Kościołowi i strzegli jedności religijnej w narodzie. Jako obywatel – patryota za swój obowiązek uważał wykorzeniać w narodzie (szczególniej w magnatach i szlachcie) te błędy i zwyczaje, które ład w państwie psuły i rozprzężenie w życiu publicznem powodowały. Oba te obowiązki przedziwnie potrafił ks. Skarga w swej działalności spleść w jedną całość, że nie wiedzieć, za co go więcej czcić i podziwiać: czy za to, że był kapłanem, naprawdę równym apostołom, – czy też za to, że był obywatelem – patryotą, którego za najdoskonalszy wzór podać należy.

W życiu skromny, niczego dla siebie nie pragnący, unikający wszelkiego rozgłosu, zaszczytów, oddany jedynie swemu powołaniu, swoim obowiązkom, swej pracy. W działalności kapłańskiej i obywatelskiej niezmordowany, nie szczędzący czasu, zdrowia, nawet życia, byle kwitnęła przez to chwała Boża, byle szczęśliwa była umiłowana Polska-ojczyzna.

Mając na dworze królewskim znaczenie wielkie i wpływ duży, ks. Skarga nigdy o nic dla siebie nie prosił, niczego też nie żądał dla zbogacenia swojej rodziny, a jeśli zabiegał o co, to tylko w sprawach kościołów, szkół, szpitali, wdów, sierot, ubogich, ukrzywdzonych. Jeden tylko „grzech” miał na swojem sumieniu i tak o nim mówił:

„Oto woźnicy króla jegomości, który mnie kilanaście lat wozi i ze mną się u dworu zestarzał, a nigdy mnie nie przewrócił, uprosiłem miejsce w żupach (to jest, w kopalni soli): groszy 20 na tydzień, aby głodem nie umarł w starości. Jeślim tem zgrzeszył, proszę odpuszczenia!”

Żył i pracował dla jednego celu: szczęścia współbraci. I pragnął, aby praca jego trwale znaczenie miała, aby przestrogi i rady nawet po jego śmierci poznawane być mogły wśród szerokiego ogółu polskiego, aby najpóźniejsze pokolenia znać mogły myśli jego, posłannika Bożego, czego wzbraniał, co nakazywał w imię szczęścia ojczyzny. Dlatego też pozostawił po sobie szereg dzieł jako puściznę duchową dla potomnych.

Z pośród tych dzieł, oprócz „Żywotów Świętych„, trzy są najważniejsze i o nich tu pokrótce jeszcze pomówimy. Są to,

1. 1) „Kazania na niedziele i święta całego roku” (wydane w r. 1595),
2. 2) „Kazania sejmowe” (w r. 1597),
3. 3) „Żołnierskie nabożeństwo to jest nauki i modlitwy i przykłady dla tego stanu służące” (w r. 1606).

O innych, drobniejszych pismach rozwodzić się nie będziemy, choć są i te drobniejsze bardzo piękne. W trzech bowiem, wyżej przytoczonych dziełach, znajduje się to wszystko, czego nauczał Skarga.

„Kazania na niedziele i święta” mają na celu objaśnienie zasad i prawd wiary katolickiej, poparte bardzo trafnie dobranymi wyjątkami z Pisma św. i ojców Kościoła. Są tam podane liczne a piękne przykłady cnót chrześcijańskich do naśladowania w życiu. Są nadto w „Kazaniach” prześliczne modlitwy do Boga i Świętych Pańskich na ubłaganie pomocy w pełnieniu obowiązków życiowych w każdym stanie i zawodzie. Modlitwy te, gdyby je zebrał kto razem, utworzyłyby jedną z najpiękniejszych książek polskich do nabożeństwa.

„Żołnierskie nabożeństwo„, jak tytuł wskazuje, przeznaczone jest dla żołnierzy. Składa się z trzech części, z których pierwsza zawiera kilkanaście krótkich nauk o obowiązkach żołnierza chrześcijańskiego, w drugiej znajdują się modlitwy żołnierskie, każda uzupełniona wybranym Psalmem Dawidowym;

trzecia wreszcie część podaje „pobudki do żołnierzów w potkaniu” oraz przykłady „nabożnego męstwa i szczęścia rycerskiego” z Pisma św., z historyi chrześcijańskiego Zakonu i z dziejów polskich.

Piękne jest „Żołnierskie nabożeństwo”, i szkoda, że za mało dziś znane wśród polskiego ogółu. Bo choć dziś, gdyśmy w niewoli, „polskich żołnierzy” niemasz, to jednak młodzież nasza znać i pamiętać powinna nauki skargowskie o obowiązkach żołnierza chrześcijańskiego.

Najdoskonalszem wszakże dziełem Skargi są jego „Kazania sejmowe„, w nich bowiem zawarł autor całą swą mądrość kapłana i obywatela. W ośmiu tych kazaniach Skarga wypowiedział najjaśniej i wyłożył najdowodniej, co za jego czasów w Polsce wymagało koniecznej a natychmiastowej zmiany i naprawy.

W szczególności w I. kazaniu mówi Skarga „O mądrości potrzebnej do rady„:

„Zjachaliście się w imię Pańskie na opatrzenie niebezpieczności koronnych, abyście to, co się do upadku nachyliło, podparli; co się skaziło, naprawili; co się zraniło, zleczyli; co się rozwiązało, spoili i – jako głowy ludu, braci i członków waszych, jako stróżowie śpiących i wodzowie nieumiejętnych i świece ciemnych i ojcowie dzieci prostych, – o ich dobrem i spokojnem obmyślali”.

Do tego niezbędną jest sejmującym mądrość Boża, nabyta życiem czystem, miłością prawdy, miłosierdziem dla ubogich, – i mądrość przyrodzona, zdobyta nauką i pracą.

„Uczyń, Panie, daj nam mądrość, nie tak dla nas jako dla ludu twego, o którym obmyślamy i dla wiela sług twoich świętych i niewinnych w tem królestwie, dla chwały twojej, która jest w tej ziemi twojej szczepiona i która z łaski i obrony twojej od tyle set lat kwitnęła, aby nie ustawała, a ziemia ta nie traciła chwałów twoich i uczniów zakonu twego świętego”.

Prócz mądrości do rady potrzebna jest miłość, którą nakazuje sam Chrystus Pan temi słowy:

„To wam rozkazuję, abyście się spolecznie miłowali”.

Dlatego też II. kazanie zawiera naukę „O miłości ku ojczyźnie„. Ojczyznę kochać trzeba z całego serca, więcej niż największe dostatki, więcej, niż zdrowie, i więcej, niż życie. Dostatki i zdrowie i życie nawet w ofierze składać winniśmy ojczyźnie, gdy ta jest w potrzebie.

„Jako namilejszej matki swej miłować i onej czcić nie macie, która was urodziła i wychowała, nadała, wyniosła? Która jest pierwsza i zasłużeńsza matka, jako ojczyzna, od której imię macie i wszytko, co macie, od niej jest?”

Miłość ku ojczyźnie nie może być jednak jałowa i martwa, lecz muszą się z niej rodzić dzieła dobre. Ku temu potrzebna jest zgoda i jedność w narodzie.

„O zgodzie domowej” naucza Skarga w III. kazaniu, nawołując Polaków, by wszyscy bez względu na stany i dostatki stanowić mogli jedno, jak różne członki w jednem ciele; a wtedy ich moc będzie niezłomna, niezmożona. Jedna religia, jeden król, jedna ojczyzna – te trzy jedności połączone zapewniają jedynie państwom moc i trwałość. Gdy zaś zgody i jedności nie będzie,

„nastąpi postronny nieprzyjaciel, jawszy się za waszą niezgodę i mówić będzie: „rozdzieliło się serce ich, teraz poginą…”.

„I ta niezgoda przywiedzie na was niewolę, w której wolności wasze utoną i w śmiech się obrócą, i będziecie jako pawi prorok: sługa równo z panem, niewolnica równa z panią swoją i kapłan z ludem i bogaty z ubogim i ten, co kupił imienie, równy z tym, co sprzedał“. „Będziecie nie tylo bez pana krwi swojej i bez wybierania jego, ale też bez ojczyzny i królestwa swego, wygnańcy, wszędzie nędzni, wzgardzeni, ubodzy, włóczęgowie, które popychać nogami tam, gdzie was pierwej ważono, będą”.

W IV. kazaniu kaznodzieja naucza, że

„Religia katolicka zgodę i całość królestw zatrzymywa”.

Różność wiar przeszkadza prawdziwej przyjaźni między ludźmi, gdyż nie chroni od nieufności wzajemnej; różność wiar zatem przyprowadza państwa do zguby. Unikać należy odszczepieństwa, bo ono nawet nie zna cnoty prawdziwej, skoro nie uczy bojaźni Bożej i posłuszeństwa.

Dlatego też V. kazanie zawiera naukę o tem,

„Jako katolicka wiara policyi (to jest, rządów) i królestw szczęśliwie dochowywa, a herectwo je obala”.

„Szczęści Pan Bóg te państwa i królestwa, które chwałę jego rozmnażają i jemu pilnie służą i krzywdy jego nie dopuszczają”.

Szczęście takie przedewszystkiem mają zapewnione państwa, dobrze i mądrze rządzone. Dobre zaś rządy w państwie winny być obrazem i naśladowaniem rządów niebieskich.

Podobnie więc, jak rządy niebieskie sprawuje jeden Bóg, tak i rządy w państwie ziemskiem sprawować powinien jeden władca, czyli monarcha. Najlepszym przeto rządem jest monarchia, czyli jedynowładztwo.

W VI. kazaniu mówi też kaznodzieja „O monarchii i królestwie„. Silna władza króla, ale ograniczona przez rozumne prawa, daje największą rękojmię trwałości państwa. Rząd monarchiczny z dawien Polska miała i przezeń wzrastała, i chwałę, i potęgę osiągnęła. Lecz z czasem wolności i swobody obywateli przeszły w pychę i nieposłuszeństwo „i lekkie królewskiego majestatu uważanie i praw dobrych podeptanie„. I swawola ta prowadzi Polskę do zguby.

„O synowie koronni, umiejcie czcić jako waszy ojcowie, króle i pany wasze. Nie rozciągajcie wolności swej na zelżenie jego, na zjazdy zakazane, na rozruchy, na sedycye (rokosze, powstania), na obmowy i szemrania, na nieposłuszeństwo i przepychy, bo to wam samym wielką szkodę uczyni i to samo niewolę na was tyrańską przywiedzie”.

Szanować należy majestat królewski i prawa sprawiedliwe, bo te w niczem nie umniejszają wolności. I tylko samowola jest matką niewoli; samowola też rodzi prawa niesprawiedliwe.

W VII. więc kazaniu każe Skarga „O prawach niesprawiedliwych„, nad które nic gorszego niema w państwie. A czyż sprawiedliwem jest prawo, „które pozwala każdemu wiarę sobie tworzyć i odmiany czynić w kościele?”

Albo czyż nie barbarzyńskiem jest prawo nad poddanymi, „które ich pozbawia wolności?”

„Jeśli nie kupni ani poimańcy, jeśli Polacy tejże krwi, nie Turcy ani Tatary, jeśli chrześcijanie, czemuż w tej niewoli stękają?”

„Złe prawo gorsze jest, niźli tyran nasroższy, bo wżdy (przecie) tyran odmienić się abo namówić abo umrzeć może i jego tyraństwo ustaje; ale złe prawo zawżdy trwa, zawżdy zabija i szkodę czyni i na duszy, i na ciele; jest jako lew i bestya nierozumna, która namówić się nie da, aż ją zabić i umorzyć“.

Złe prawo prowadzi za sobą bezprawie; wśród bezprawia bezkarnie uchodzą grzechy i przewinienia obywateli.

Więc w ostatniem VIII. kazaniu mówi Skarga „O niekarności grzechów jawnych„. Kto w grzechu trwa, nie ujdzie kary, ktobądź to będzie: jednostka czy państwo. Kara Boża zawisła nad Polską, bo w niej panuje „niekarność grzechów jawnych„.

„Bych był Izajaszem, chodziłbych boso i na poły nagi, wołając na was… Tak was złupią i tak łyskać łystami (łydkami) będziecie, gdy nieprzyjaciele na głowy wasze przywiedzie Pan Bóg i w taką was sromotę poda; i będzie wam złość wasza, jako mur porysowany wysoki, który, gdy się nie spodziejecie, upadnie. I jako garncarska flaszka, mocno uderzona, z której się nie najdzie skorupka na noszenie trochy ognia i na poczerpnienie trochy wody z dołku. Ustawicznie się mury Rzeczypospolitej waszej rysują, a wy mówicie: nic, nic. Nierządem stoi Polska! Lecz gdy się nie spodziejecie, upadnie i was wszytkich potłucze”.

„Pokutujmyż a wracajmy się do Pana Boga naszego, a on sam uleczy jako począł: zrani serce nasze za grzechy nasze skruchą i samże one rany zleczy, jako mówi Prorok: „Ożywi nas i po dwu dniu trzeciego dnia wzbudzi nas”.

Spełniło się proroctwo Skargi: nie upłynęło lat 200 od śmierci kaznodziei, jak Polska upadła. Niechże Pan łaskawy ziści nam i to drugie proroctwo: niech „wzbudzi nas”, niech nadejdzie ten „trzeci dzień” – dzień zmartwychwstania Polski!

„Kazania sejmowe” za życia Skargi w ciągu lat 13 rozeszły się aż w trzech wydaniach. Na owe zatem czasy, kiedy bez porównania mniej niż obecnie, drukowało się książek, „Kazania” były książką bardzo poczytną. Na poczytność tę składała się treść ich, bardzo ważna, dotykająca najważniejszych spraw narodu i państwa, a nadto sposób opracowania tak prosty i jasny, że każdy, choć cokolwiek wykształcony czytelnik rozumiał je bez trudu. Jeśli dodać do tych zalet jeszcze to, że napisane zostały w mowie polskiej tak pięknej i wspaniałej, jak żadne inne ówczesne dzieło polskie, nie wyłączając innych dzieł Skargi, to każdy łatwo pojmie, dlaczego „Kazania sejmowe” uchodziły i uchodzą za najznakomitsze dzieło Skargi. Dlatego też w niniejszym życiorysie najobszerniej o nich się mówiło.

Po wydaniu „Kazań sejmowych” ks. Skarga żył jeszcze lat 15, otoczony czcią powszechną. Czując się blizkim zgonu, w r. 1610 wydał pisemko pod tytułem „Wzywanie do pokuty obywatelów Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego” i w tem pisemku raz jeszcze zebrał w jedną całość najważniejsze ustępy z „Kazań sejmowych„, pragnąc widocznie, aby bodaj w tem skróceniu myśli jego o odrodzeniu narodu dotrzeć mogły we wszystkie zakątki ziemi polskiej.

W r. 1611 opuścił dwór królewski i w celi zakonnej oddał się rozmyślaniom pobożnym i pokucie, i przygotowaniom do śmierci.

W następnym zaś 1612 r. (dnia 27 września) oddał Bogu ducha, przeżywszy lat 76; pochowany został w Krakowie w kościele św. Piotra, w którym do dni naszych zwłoki jego spoczywają. Śmierć jego wywołała żal powszechny w narodzie, choć on cieleśnie tylko żyć przestał, duch bowiem jego, zaklęty w dzieła, nie uległ śmierci.

Żył ten duch Skargi i żyje dotychczas i żyć będzie długo, długo – wiecznie żyć, bo jest nieśmiertelny, niezniszczalny!

W r. 1912 naród polski Skardze hołd złożyć zamierza w trzechsetną rocznicę zgonu wielkiego kapłana. Godzi się zatem poznać dzieła jego, aby ten hołd był rzetelniejszy. Najlepszem bowiem uczczeniem świętej jego pamięci jest zapoznanie się z dziełami, które testamentem przekazał narodowi w dziedzictwie.

* * *

Jak wyżej powiedziano, najpoczytniejszem i najpopularniejszem, (choć nie najlepszem) dziełem ks. Skargi są jego „Żywoty Świętych„. Wyszły one po raz pierwszy z druku w r. 1579 w Wilnie i za życia autora były jeszcze siedm razy przedrukowywane, czyli, że do czasu śmierci jego było ich 8 wydań. Od roku zaś 1612 do czasów dzisiejszych naliczono aż 25 ich wydań. Rzadko która z książek polskich tylekroć wydawana była.

Pierwsze wydanie poprzedził ks. Skarga bardzo pięknym wstępem, w którym mówi „o pożytku czytania żywotów świętych„, o tem, „iż Pismo św. czytania nam żywotów świętych i przykłady ich przedkłada i zaleca„, o tem, jak i z jakich źródeł żywoty zebrał i w jaki sposób je opracował, wreszcie podaje „nauki i przestrogi wiernym do pożytecznego czytania żywotów świętych„.

Poniżej znajdzie czytelnik dziesięć żywotów świętych Polaków i Polek, ułożonych w porządku lat, w których żyli i działali. Zauważyć przytem należy, że nie wszyscy ci święci z urodzenia byli Polakami. Na przykład, św. Wojciech był Czechem z pochodzenia, św. Jadwiga księżna polska – Niemką, św. Kunegunda – Węgierką. Niemniej zalicza się ich do świętych polskich, bądź dlatego, że sami, dłuższy czas mieszkając w Polsce, za Polaków się uważali, bądź też dlatego, że uznani są przez Kościół katolicki za patronów Polski.

Żywoty świętych polskich ks. Skarga opracował, jeśli tak powiedzieć wolno, jeszcze staranniej niż żywoty innych świętych Starego i Nowego Testamentu. Zrozumieć to łatwo, dlatego, że on Polak pisał o Polakach. A nadto żywoty polskie opracowane zostały po raz pierwszy, bo przed Skargą nikt w Polsce tą pracą się nie zajmował.

I podczas gdy żywoty świętych z obcych narodów po prostu przerobione zostały z opracowań już istniejących, żywoty świętych polskich układać dopiero Skarga musiał i zbierać do tego materyały z historyków i kronikarzy polskich, ze wspomnień i opowiadań, z lat dawnych przekazanych i przechowywanych w zapiskach klasztornych i kościelnych.

Dużo więc miał pracy z zebraniem i uporządkowaniem tego materyału do żywotów świętych polskich. Pracę tę jednak podjął i tak pięknie wykonał, że żywoty polskie wśród innych należą do najpiękniej napisanych.

Każdy żywot ma zaraz pod tytułem podane, na podstawie jakich źródeł napisany; poczem następuje tak zwana treść. Tu ks. Skarga pod liczbami porządkowemi krótko podaje, o czem mianowicie w każdym ustępie żywota będzie mowa. W ten sposób czytelnik, chcący, na przykład, przypomnieć sobie jakiś wypadek z życia świętego, łatwiej ten wypadek opisany wyszuka, szukając go w tej „treści”.

W niniejszem wydaniu, w odsyłaczach na każdej stronicy zamieszczone zostały krótkie objaśnienia trudniejszych wyrazów lub wypadków, nie objaśnionych przez ks. Skargę. Pamiętać przytem nie zawadzi, że od czasów Skargi mowa nasza znacznie się zmieniła.

Są wyrazy, używane podówczas i powszechnie rozumiane, których dziś nie każdy zrozumie, co znaczą. Dziś, na przykład, nie używamy już wyrazu: wżdy, lecz zamiast niego mówimy: przecież, jak również nie mówimy, jak za Skargi: iście, tylko: świadek.

Takie staropolskie wyrazy zostały objaśnione. Prócz tego ks. Skarga, choć prześlicznie pisał po polsku, jednak dość często używał wyrazów łacińskich zamiast lepiej zrozmiałych czysto polskich, które nierzadko już za jego czasów były w mowie polskiej znane, choć mniej upowszechnione (np.: affekt to znaczy: uczucie, miłość), albo też jeszcze nie zostały na polskie przerobione (np.: kollegium – zgromadzenie). Te wyrazy zostały w odsyłaczach także objaśnione, a raczej przetłómaczone na mowę polską.

Czytanie żywotów świętych, podobnie jak czytanie żywotów wielkich i sławnych ludzi, jest pożyteczne i pouczające. Uważny czytelnik nie tylko z nich się dowiaduje, jak dawnymi czasy ludzie żyli, jakie ich były obyczaje i zwyczaje, jak Boga chwalili, jak się rządzili, ale nadto ma żywy przykład, jak człowiek i obywatel dobry żyć powinien i pracować, żeby z jego życia była chwała dla Boga, a pożytek dla ludzi.

Osobliwie zaś ważnem i pouczającem jest znać żywoty świętych polskich. Znajomość ich życiorysów nietylko stanowi zajmujący obraz tego, jak w Polsce dawniej bywało i życiorysy naszych świętych nietylko są tym wzorem życia dobrego, jakie naśladować każdy winien.

Znajomość żywotów świętych polskich winna nas napawać szlachetną dumą, że z naszego, polskiego narodu wyszli tacy ludzie doskonali, święci, a na tej podstawie winniśmy krzepić się nadzieją, że wszelkie złe, wszelka niedola i niewola koniec swój mieć muszą, bo nad światem nie dziś, to jutro zapanuje dobro, sprawiedliwość, wolność, swoboda.

Choć więc ojczyzna nasza od stu lat przeszło jest w upadku i niewoli, zajaśnieje dla niej dzień zmartwychwstania, i zakwitnie znowu nasza Polska, jak kwitnęła niegdyś, niepodległa, samorządna, potężna. Bo jeśli stała się nam krzywda krwawa, i odebrano nam swobodę, to skoro sprawiedliwość ma zapanować nad światem, niezawodnie i nasza krzywda będzie naprawiona. Trzeba jednak nieodzownie, byśmy życiem, pracą i żywą miłością ojczyzny stawali się godni nadejścia dla nas sprawiedliwości i niepodległości naszej Polski uzyskali. Bo bez naszej pracy i starań nic się dla nas nie stanie dobrego.

W tym też celu dania czytelnikowi żywych przykładów dobrego życia i pobudzenia czytelnika do pracy i starań o pomnożenie dobra ogólnego wybrane i wydane zostają „Żywoty Świętych Polaków i Polek„. Niechże idą w świat i wołają ludzi do dobrego życia i pracy zbożnej. Niech budzą z odrętwienia śpiących i gnuśnych, niech podtrzymują nadzieję w wątpiących, niech dla pracujących i zmęczonych pracą staną się nagrodą słodką tej pracy i trudów.