ŻYWOT MĘCZENNIKA CHRYSTUSOWEGO STANISŁAWA BISKUPA KRAKOWSKIEGO

(Wspomnienie 8 maja)

pisany nie tylko od kronikarzów polskich, ale też od samych papieżów w kanonizacyi; a osobliwie od Jana Długosza, kanonika krakowskiego, pilnie a szeroko.

Żył około R. P. 1060.

Pierwszy z Polaków, wielki i daleko sławny męczennik Chrystusów, a patron i obrońca twój, zacny polski narodzie, do czytania cię tego żywota, który ma w sobie wielki nad inne pożytki, wzywa. Blizki a domowy przykład krwi twojej prędzej cię poruszy ku naśladowaniu cnót, nabożeństwa starożytnego i karanie niepobożności rychlej cię przestraszy. Bo jako na własnej przyrodzonej ziemi osadzony szczep prędzej się krzewi, bujniej rośnie i plenny owoc daje, tak żywot ten wielkiego Stanisława na tobie, któraś jest własna ziemia jego, szczepiony prędsze i doskonalsze pożytki owoców zbawiennych puścić może. W czem ci błogosław, Boże i pracy naszej.

1. Jego rodzice.

Rodzice św. Stanisława, Wielisław Szczepanowski i Bogna, szlachetni byli z rodzaju, ale z cnoty i bojaźni Bożej (w czem jest prawdziwe szlachectwo), szlachetniejsi. O to się nabardziej starali, co jest fundamentem wszytkim cnotom i w służbie Bożej żywego, od którego wszytko jest, co mamy i czego się spodziewamy, ćwiczyć się usiłowali.

2. Fundowali kościół św. Magdaleny.

Dlaczego, będąc ludźmi dostatecznymi, w Szczepanowie, we wsi swojej, dwie mile od Bochni powiatu krakowskiego, kościół Panu Bogu, na imię św. Magdaleny (w której się osobliwie pokucie i miłości ku Zbawicielowi naszemu kochali) zbudowawszy, nadali i na żywność sług Bożych z każdej rzeczy, którą z rodzaju ziemi i bydła od Pana Boga brali, dziesięciny wiecznie obrócili.

3. Obiecują Panu Bogu swoje dziecię.

Będąc już w długiem mieszkaniu, obiecali Panu Bogu, jeżeliby im dał owoc żywota ich, obrócić go na służbę Jego, pociechy z niego swej świeckiej, jedno duchownej (tej, która jest na czci i na chwałę Jego), nie pragnąc. A gdy Pan Bóg przewlekał pociechę ich, a już trzydzieści lat jako z sobą żyli w małżeństwie, dochodziło, nie spodziewając się już potomstwa, przestali na woli Boskiej; w nabożeństwie pilnem we dnie i w nocy, w jałmużnach i dobrych uczynkach czekali końca gościny żywota tego. Aż niespodziewanie, nad przyrodzony bieg natury ludzkiej powiła Bogna syna, i dali mu rodzice na chrzcie imię Stanisław, jakoby mówili:

„Stań się sława z niego Bogu i Kościołowi Jego“.

4. Młodość św. Stanisława.

Z młodości znać było sprawę Ducha Bożego w nim i przyszłą żywota świątobliwość. Skromny, wstydliwy, statecznych nad dziecinny zwyczaj obyczajów, ochotny do nabożeństwa i skłonny do nauk pokazował się, i iścił w nim Pan Bóg to, co rodzice obiecali; gdyż sam go tak sprawował, iż bez ich upominania do tego się brał, co postanowili rodzice, nim się narodził. Z czego oni wielkie kochanie mieli i tak już ochotnego do Boskich rzeczy i w cnotach postępującego jeszcze więcej ostrogami pobudzali.

5. Do Paryża na naukę jedzie.

Podrosłego pierwej do Gniezna, gdzie kwitnęła naonczas nauka (W Gnieźnie przy kościele była podówczas szkoła katedralna pod przewodnictwem i kierunkiem księży), potem do Paryża (W Paryżu (stolicy Francyi) istniała wyższa, niż w Gnieźnie, przez księży prowadzona szkoła (niby dziś wydział teologiczny przy uniwersytecie), która od roku 1180 przekształcona została na uniwersytet, jeden z najstarszych w świecie), do Francyi, gdzie się sam prosił na ćwiczenie, nakładów nie żałując, posłali. Tam jako był dowcipu ostrego i pamięci prędkiej a wielkiej, przy świętych obyczajach, uczciwem zachowaniu się, panieńskiej czystości i pilnych do Pana Boga modlitwach nauk sobie skarb dobry, zwłaszcza w prawie duchownem, zebrał.

6. Do zakonu myśli.

Myślił w Paryżu, patrząc na ludzi zakonnych i w wielkich chrześcijańskich cnotach doskonałych, ciasny sobie żywot miedzy nimi obrać, a w ubóstwie ubogiego Chrystusa naśladować; ale wypełnić tych myśli świętych Boskie mu przejrzenie nie dopuściło, które go na co innego ku czci swej wielkiej chowało. Wróciwszy się do Polski, swymi pokornymi, wstydliwymi, świętymi postępkami, z wielką nauką złączonymi, oczy na się ludzkie obrócił.

Biskup naonczas Lambert albo Zula (W Krakowie powstało biskupstwo w r. 1000 jako podległe arcybiskupstwu gnieźnieńskiemu; w r. 1046 król Kazimierz I Odnowiciel (w porozumieniu z papieżem Benedyktem IX) założył w Krakowie arcybiskupstwo; ale ponieważ ten papież nieprawnie zasiadał na stolicy apostolskiej, więc po śmierci pierwszego arcybiskupa Aarona (Francuza) następca jego Lambert Zula (Polak) poprzestał na godności biskupiej (do r. 1071).) (który po Aronie, arcybiskupie krakowskim, dostojeństwa arcybiskupiego z pokory zaniechał i o one w Rzymie nie starał się, przez co kościołowi krakowskiemu wiele zaszkodził), ten, mówię, poznawszy go, miłować i do stanu kapłańskiego namawiać go począł. Jeszcze myśl ona zakonnego i ostrego żywota św. Stanisławowi w sercu była nie wygasła, przeto długo się w tem nieużytym biskupowi stawił.

7. Zostaje kapłanem i jako na kapłaństwie żyje?

Wszakże nakoniec przyzwolił i jego ręką po stopniach aż na kapłaństwo poświęcony wstąpił. Na tym wysokim służby Bożej stanie wszytkim był jako zwierciadło wszelakiej uczciwości i zachowania kapłańskiego; a od siebie począwszy, wszytką się pilnością i strażą duchowną, aby w czem miejsca czartowskim sidłom nie dał, opatrzywszy, bliźnim też służył, zwłaszcza kazaniem i nauką.

8. Jego kazanie.

Będąc wymownym i uczonym, w kościele krakowskim i po wszytkiem onem biskupstwie częste i gorące kazania, któremi ludzi do miłości Boskiej zapalał, miewał. Co widząc Zula biskup, wielce tego pragnął, aby po nim na biskupstwo krakowskie wstąpił i w starości swej wszytkie mu sprawy i rządy duchowne jako dozorcy kościołów zlecił.

9. Zostaje biskupem krakowskim.

Po jego śmierci od wszytkiego duchowieństwa zgodnie obrany jest biskupem krakowskim. Miał to o sobie u wszytkich rozumienie, iż mu nikt w żywocie kapłańskim, w nauce i w cnotach na to potrzebnych, równym być nie mógł. Pokorny jednak i święty kapłan wielką miał w sercu trwogę, i urzędu wielkością a swoją się nieudolnością wymawiając, długo od tego uciekał, długo się wypraszał, ledwie nakoniec prośbom ich użyć się dawszy, z bojaźnią wielką przy nabożnych modlitwach i postach na biskupstwo wstąpił, mając lat trzydzieści i sześć, od Aleksandra wtórego, (Aleksander II papież, pierwszy z pośród papieży, wybrany nie przez lud rzymski, lecz przez kardynałów, ostro walczył przeciwko zepsutym obyczajom ówczesnego duchowieństwa; zmarł w r. 1073, a zaraz w następnym 1074 r. następca jego Grzegorz VII zakaz wydał księżom żenienia się) za Bolesława króla i wszytkiego duchowieństwa zaleceniem, potwierdzony był.

10. Żywot na biskupstwie.

Stan ten tak wysoki, który innych nieostrożnych do podniesienia się w pychę abo odmiany jakiejkolwiek na gorszy przywodzi, św. Stanisławowi na wielką odmianę ku polepszeniu przyczyną był. Bo wnet widząc, iż więcej przykładem, niźli słowem paść i budować w Bogu owce swe winien był, ostrożniejszym być w życiu kapłańskim począł. Przyczynił sobie postów, wziął na się włosiennicę jako śmiertelną koszulę; gęstsze i pilniejsze modlitwy, ostre umartwienia ciała swego zaczął i więcej się marności świata tego i czci próżnej jego, a wieczności i sławie wieku przyszłego i drogom, które do niego wiodą, przypatrował.

11. Miłość dusz ludzkich.

Pałał też miłością wielką ku duszom i zbawieniu ludzkiemu, które jako wdzięczną a nawiszą ofiarę z pracy swej oddawać Panu Bogu miał. Miłosierdzie i politowanie nad nędzą bliźniego ojcowskim affektem (Affekt z łacińskiego znaczy: uczucie, skłonność; ojcowski affekt znaczy: miłość ojcowska) czynił, iż patrzeć suchem okiem, z próżną ręką, póki mu majętności i dochodów kościelnych stawało, na ludzką nędzę nie mógł. Dom jego dom ubogich i potrzebujących zwać się mógł, przed którymi innej czeladzi jego nie znać było.

12. Cnoty jego.

Kwitnęły w nim wielkie cnoty jako z pięknych i drogich kamieni zrobiona korona, na głowie jego świeciły. Wiara mocna, pokora uprzejma, czystość anielska, łaskawość wdzięczna, sprawiedliwość nieodmienna, męstwo za prawdę nieustraszone, karność baczna, wzgarda świata tego niewymowna serce jego napełniała.

13. Plebanie sam objeżdżał.

Sam nawiedzał plebanie, a jeżdżąc po wsiach, służby Bożej i pożytku dusz ludzkich doglądał, na archidyakona (Archidyakon w dawnych czasach był to najstarszy ksiądz przy biskupie; czuwał nad wychowaniem i nauką młodych księży, pomagał biskupowi w rządzeniu biskupstwem) się nie spuszczając.

Nawigcej na czysty żywot kapłański, aby towarzystwa białej płci nie miał, oko obracał; ażeby w czystem a pobożnem życiu ofiary straszliwe, wszytkiej czci i anielskiej czystości godne, przystojnie ku pożytkowi dusz ludzkich sprawowane były. Co mu czasu, kiedy od prac kościelnych zbywać mogło, (bardzo się próżnowania strzegąc) na modlitwach go i czytaniu św. Pisma trawił.

14. Spisane miał wdowy w biskupstwie swojem.

Spisane miał wszytkie wdowy, ile ich w jego biskupstwie było, o których potrzebach i sieroctwie dziatek ich radził, ile mógł; i nic mu milszego nie było, jako o wdowy, sieroty ukrzywdzonych ludzi i w jakiem nieszczęściu zostających zastanować się i onych wszędzie bronić i wspomagać ich.

15. Dochody kościelne.

Niczego się barziej nie strzegł, jak tego, aby dochodami kościelnymi domu swego i powinnych nie bogacił, ażeby chleba ubogich zbytnia czeladź i niepotrzebne szkapy nie jadły; co za istne świętokradztwo sobie poczytał, jakoż tak jest. O, jaki rachunek z tego inni biskupi dawać będą! Ubogim ręką i posługą swoją często służył i onym nogi umywał. Krzywdy swojej wnetże zapomniał, a z serca ją bliźniemu odpuszczał.

16. Krzywdy swojej jako zaniechał?

Raz, gdy był proszony od Jana Brzeźnickiego na poświęcenie kościoła w Brzeźnicy (Brzeźnica – wieś (dziś miasteczko) w powiecie noworadomskim, gubernii piotrkowskiej (pod Moskalem).), człowiek on gościa nie uczcił, iż, nie wiem o co rozgniewany, biskupa z domu wygnał i czeladź jego poranił. Całą noc na jednej łące przebyć musiał św. Stanisław, prosząc Pana Boga za żołnierza onego, który nazajutrz, postrzegłszy swój nierozumny postępek, przyszedł do nóg jego i prosił o odpuszczenie. A św. Stanisław nie tylko odpuścić z rozkazania Boskiego, ale dobrze mu czynić gotów był, – wrócił się tedy do wsi jego i kościół mu on poświęcił.

17. Bolesław, król Śmiały jakim był?

Gdy takiemi wysokiemi i osobliwemi cnotami chrześcijańskiej i kapłańskiej doskonałości przed Bogiem i ludźmi nie tylko swymi, ale i postronnymi świecił, a jako jasna pochodnia na świeczniku, wielu ludzi do drogi zbawiennej przykładem i nauką przywodził i hojny zysk Bogu w duszach, a dyabłu wielką utratę czynił; wzbudził na niego wielkie trudności i straszliwą niezgodę z królem Bolesławem, Śmiałym nazwanym.

Był ten Bolesław czwarty od Chrobrego (Bolesław II. Śmiały, prawnuk Bolesława I. Wielkiego, objął tron w r. 1058 po śmierci ojca, Kazimierza I. Odnowiciela (1040-1058). Odzyskał w znacznej mierze utracone za dziadka Mieszka II. (1025-1034) podczas bezkrólewia (1034-1040) ziemie od Węgrów Czechów, Niemców i Rusinów; na wyrok cesarski, uznający go za pozbawionego tronu, odpowiedział odparciem cesarzowi uroczystą koronacyą (1076), dążył śmiało do przywrócenia Polsce tego stanowiska i powagi wobec państw ościennych, jakie ona miała za Bolesława I. Wielkiego. Padł jednak ofiarą spisku, uknutego przez możnowładców, za którymi stanęło i duchowieństwo, które pod wpływem znakomitego papieża Grzegorza VII. dążyło do wyzwolenia się z pod władzy świeckiej (królewskiej), a Bolesławowi II. Śmiałemu zarzucało srogość, rozwiązłe obyczaje i zamiar wrócenia do pogaństwa; nadto Bolesław II. Śmiały w walce z przeciwnikami zapalczywość swoją posunął tak daleko, iż zabił biskupa św. Stanisława), który koronę państwu polskiemu zjednał, po linii Piastowej idący; wielki miłośnik sławy koronnej i ojczyzny swej, męstwem a zwycięstwami znamienitemi i innemi prawdziwie nie tylko żołnierskiemi, ale królewskiemi cnotami ozdobiony, i niegdyś nabożny, a chwałę Bożą szerzący (bo klasztor w Mogilnie (Mogilno – miasto powiatowe (dziś pod Prusakiem) z pięknym klasztorem benedyktyńskim, jednym z najstarszych w Polsce, (założonym w r. 1065)) w gnieźnieńskiej dyecezyi fundował i nadał); ale jako na bujnej ziemi wiele się chwastu rodzi, do cnót onych przymieszały się były przygany wielkie i wady szkodliwe, które było pleć i wykorzeniać potrzeba.

18. Upomina Bolesława króla.

Widząc św. Stanisław, iż to duchownych rzecz była pana upominać, przestrzegać i karać, a iż arcybiskup gnieźnieński milczał, szedł do niego na pokój i pięknie go jako węża słowami Boskiemi zaklinał, od onych grzechów odwodząc, a lekarstwo zbawienne na one już zgniłe rany przykładając. Kładł mu na oczy Pana Boga i gniew jego, utratę zbawienia, zelżywość królewskiego majestatu, zgorszenie poddanych, z płaczem prosząc, aby się upamiętał. Król mu pięknemi słowami za upomnienie dziękował, wiedząc, jakiego żywota był człowiek i jaki sługa Boży, wstydził się go w oczach swych, ale na sercu takiemże, jako pierwej pozostał. Skoro wyszedł św. Stanisław, z swymi pochlebcami z niego żart czynił i dalej w grzechy jawniejsze postąpił.

19. Jawnemi słowy karci króla we Wrocławiu.

Te jawne występki królewskie oburzenie wywołały biskupów, iż się zmawiać poczęli, jakoby o to już jawnie króla upomnieć mogli. A gdy się arcybiskup i inni małego serca z tego wymawiali, św. Stanisława jako tego, który przygany w swoim żywocie nie miał, a mądrość, serce i wymowę do tego miał, prosili wszyscy, aby jawnie przy drugich o to króla ukarał. On się z tego nie wymówił i, wiele ofiar za króla czyniąc i innych, aby czynili, prosząc, czas upatrzywszy, jechał do Wrocławia, (Wrocław – bardzo stare miasto (już około r. 1000 znane jako „gród znaczny“), stolica Śląska, odebranego Czechom przez Bolesława II Śmiałego (dlatego podówczas „rad przemieszkiwał“ tam); od r. 1148 – stolica osobnego księstwa, w którem panowali potomkowie księcia krakowskiego Władysława II.; w r. 1339 król Kazimierz Wielki zrzekł się na rzecz Czechów kilku księstw śląskich, miedzy niemi i Wrocławia; w r. 1745 Prusacy zagarnęli znaczną część Śląska, i Wrocław do dziś znajduje się pod ich panowaniem) na Śląsku będącego, gdzie Bolesław rad przemieszkiwał, i jawnie przed dworzanami jego upominał króla i karał, tak jako niegdy Jan Chrzciciel, (Herod, zwany Antipas, kazał ściąć św. Jana Chrzciciela (w r. 30), że mu wyrzucał uprowadzenie żony brata przyrodniego) mężnie mówiąc:

Królu, nie godzi się tobie mieć żony brata twego; i długoż w tej zatwardziałości serca trwać będziesz? Czemu na Boga, na duszę twoją, na bliźniego, na majestat królestwa twego, na zakon przyrodzony i Boski nie pamiętasz? a pomsty się Bożej, która przyjść na cię, na potomstwo i królestwo twoje może, nie boisz?

I innemi gorliwemi i mądremi słowami karał go, który nie tylko uszy swe zatykał, ale się słowami gniewliwemi i sromotnemi na lekarza swego i ojca duszy swej rzucił i z gniewem go wielkim i niełaską odprawił. Myślił na potem, jakoby św. Stanisława w czem zelżyć i ukrzywdzić mógł, nieprzyjacielskie już na niego serce mając. A szukając przyczyny jakiej, innej znaleźć nie mógł król ten niezbożny, jedno tę.

20. Wieś kupił, o którą mu król truciżnę czynić kazał.

Kupił był św. Stanisław nie sobie, ani powinowatym swoim, ale kościołowi i sługom Bożym i potrzebom pospolitym wieś Piotrowin nad Wisłą, w powiecie naonczas Zawichostkim, teraz Lubelskim, u Piotra, tejże wsi dziedzica, który, wziąwszy pieniądze, potem prędko umarł. Król namówił synowców zmarłego Piotra Jakóba i Sulisława, aby się wsi upominali.

Pozwany był św. Stanisław przed króla samego, który w Solcu (Piotrowin – wieś na prawym brzegu Wisły (dziś w gubernii lubelskiej, pod Moskalem), naprzeciw Solca – miasteczka (w gubernii radomskiej)) sądy wielkie odprawował. I gdy się na świadki brat biskup święty, świadkowie, królewską pogróżką zastraszeni, świadczyć prawdy nie chcieli. Co miał czynić święty on biskup, gdzie nie tylko szło o kościelną szkodę, ale i sławę jego, aby mu fałsz i niesprawiedliwe a łakome nabycie przypisane ze zgorszeniem bliźnich nie było?

21. Na zmarłego się świadka odwoływa.

Uciekł się do Pana Boga i natchniony Duchem Jego ważył się rzeczy niesłychanej, ale u Pana Boga podobnej. Na onych wielkich sądach rzekł głośno:

Ponieważ u ludzi żywych prawda i bojaźń Boża ginie, ucieknę się do umarłych; za pomocą Boga prawdy obiecuję tu po trzech dniach Piotra, u któregom tę wieś kupił, już od trzech lat umarłego, przed sądem postawić, aby on to sam, co mówię, zeznał, a jeżeli tego nie uczynię, niech w „rzeczy mej upadam.

Co gdy król i wszyscy przytomni usłyszeli, śmiać się i szaleństwo przypisywać biskupowi poczęli.

22. Wskrzesił od trzech lat zmarłego Piotra.

A św. Stanisław przez one trzy dni z duchowieństwem swojem, postami się i modlitwami trudząc, dnia trzeciego z procesyą i w ubiorze biskupim szedł do wsi Piotrowina, tuż niedaleko Solca leżącej, do grobu jego, wszytkim sąsiadom wiadomość w kościołku św. Tomasza; tam, długo modlitwę czyniąc, kazał otworzyć grób i ciało, już prawie spróchniałe, odkryć i zawołał do Pana Boga:

Boże wszechmogący, u Ciebie jest wszytko podobno! Ty, który wszytką będawszy potęgę raczysz ko-chasz, a fałsz wszelki i nieprawość potępiać raczysz, wzbudź mi i Kościołowi Twemu świadka, a osądź sąd mój, który ja Tobie samemu poleciłem

– i rzekł do umarłego:

Piotrze, w imię Trójcy Świętej: Ojca, Syna i Ducha św. rozkazujęć, wstań, a pójdź do sądu i wyświadcz prawdy mojej.

I wnet się zatem porwał z ciałem zupełnem i z wielkiem ludu wszytkiego podziwieniem.

23. Wiódł do sądu wskrzeszonego.

Prowadził go przed króla i stawił, mówiąc: „Oto, masz królu, samego iśćca (Iściec – sprawdziciel, świadek naoczny), któremum ja tę wieś zapłacił; jemu wierz, a obacz, iż nie jest obłudny, ale prawdziwy człowiek, mocą Bożą z grobu wskrzeszony. Długo król, dwór jego i lud wszytek zdumiały prawie od siebie odchodził i milczał, na one cudowne i niesłychane rzeczy patrząc. Piotr najprzód przemówił:

Jam, powiada, królu, na prośbę tego biskupa wzbudzony jest i z czyśćca tu posłany, abym go zastąpił i wyświadczył; jam mu wieś moją własną (do której żaden mój powinny prawa nie miał) sprzedał, jam też za nią zupełną zapłatę wziął.

Obróciwszy się potem do synowców swoich, karał ich i gromił słowami i do pokuty przywodził, iż niesłusznie się mężowi świętemu przykrzyli. Gdy się zatem wielkie szemranie wszytkich wzruszyło, król, inaczej uczynić nie mogąc, św. Stanisławowi i kościołowi krakowskiemu pomienioną wieś przysądził. Pytał wielu ludzi chciało Piotra wskrzeszonego o rzeczy świata onego; ale on, barzo mało mówiąc, a nic bez pozwolenia św. Stanisława nie powiadając, tem ich zbywał, iż mu nie było wolno oznajmiać onych.

24. Wołał Piotrowin w czyśćcu być niż tu dla niebezpieczeństwa grzeszenia zostać.

Pytał go św. Stanisław, azaliby chciał który tu czas na świecie dla pokuty przebyć czyli się na on świat wrócić? Powiedział:

Iż wolę jeszcze w czyśćcu mało co wycierpieć, aniżeli tu w niebezpieczność się grzechu znowu powtóre wdawać; mam nadzieję w ofiarach i modlitwach twoich, ojcze święty, iż rychło od męki onej wolnym zostanę.

I obiecując mu św. Stanisław modlitwy swe, w grób go wprowadził, w którym, skoro legł, ducha wypuścił i znowu pogrzebiony był. O, dziwne a niesłychane i tak barzo jawne cudo, którem wsławić chciał moc swoją Pan Bóg na pokazanie czystej duszy i żywota anielskiego tego naszego Polaka! To cudo nie tylko w Polsce, ale się po wszytkiem chrześcijaństwie ogłosiło, tak iż sobór Bazylejski (Bazyleja – miasto w Szwajcaryi; sobór – zgromadzenie dostojników Kościoła celem narad w sprawach ważnych, dotyczących wiary.

Sobór Bazylejski odbył się w latach od 1431 do 1449 (z przerwami) i zajął się naprawą urządzeń i karności kościelnej oraz unią z kościołem greckim) i prawnie je przeciw Hussowi (Hus Jan, Czech rodem, ksiądz i profesor uniwersytetu w Pradze czeskiej, w pismach swoich nauczał, że głową Kościoła jest nie papież, ale sam Chrystus; że najwyższą władzą kościelną jest nie papież, ale sobór; że kościół nie powinien posiadać własności ziemskiej; że Komunię św. przyjmować należy pod dwiema postaciami. Przez sobór w Konstancyi (miasto w południowo-zachodnich Niemczech) został skazany na spalenie na stosie w r. 1415), (który twierdził, iż się majętności Kościołowi trzymać nie godzi) ze czcią św. Stanisława wspomina.

25. Pożytek cudownego wskrzeszenia Piotrowina.

Cudem tem nie tylko się św. Stanisław u ludzi wsławił, ale i Polacy, którzy, z Rusią siedm lat przy Kijowie (Kijów – miasto na Rusi nad rzeką Dnieprem, jedno z najstarożytniejszych miast słowiańskich; od r. 882 do r. 1169 stolica Rusi, od r. 1471 – stolica województwa kijowskiego polskiego, a od r. 1686 należy do Rosyi) mieszkając, słabieć byli w wierze powszechnej poczęli, posileni są barzo; bo iż na początku wiary cudów nie mieli, mocniejsi tem jednem, tak jawnem zostali.

Przeto obmów heretyckich przypuszczać nie trzeba, którzy tak dziwnej sprawie Bożej tem uwłóczyć i lżyć ją chcą, iż się to dla wsi i rzeczy doczesnej stało. Nie wiedzą głębokich tajemnic rady Boskiej, która tak wielkiem cudem inne wieczne a duchowne pożytki ludziom jednała i zbawienie ich sprawowała: Ucichł był nieco gniew królewski przeciw św. Stanisławowi, ale się niebawem z takiej przyczyny odnowił.

26. Zwycięstwo Bolesławowe nad Rusią i Kijowem.

Wyprawił się król Bolesław przeciw Wszewołodowi (Wszewołod – wielki książę kijowski pokonany został przez Bolesława II. Śmiałego i strącony z tronu raz w r. 1069, drugi raz w r. 1077), książęciu kijowskiemu i innym okolicznym wszystkiej Rusi; nad którymi wielkie otrzymawszy zwycięstwo, Kijów wziął i tam, z rycerstwem przemieszkiwając, w rozkoszy się, próżnowanie i w zbytki, do których już był przyuczony, wdał i za sobą mężów rycerskich pociągnął.

27. Nieuczciwość Polaków w Kijowie.

O czem gdy się żony ich w Polsce dowiedziały, niektóre też od powinności małżeńskiej odstępowały. Oburzyła ta rzecz mężów ich tak, iż się nad wolę królewską do domu pokwapili i prawie z obozu uciekali, pana swego odbiegając.

28. Okrucieństwa i występki Bolesława.

Musiał z niewczasu za nimi Bolesław do Polski się wrócić i z gniewu wielkiego niezmierne okrucieństwo nad onymi, jako on zwał, zbiegami czynił, a jeszcze więtsze nad żonami ich, które się źle zachowały w niebytność mężów swych: iż im piersi obrzynał i szczenięta do ich piersi przykładać kazał. Do tych okrucieństw przeszłych występków swych przyczyniając, jawnie oczy wszytkich ludzi gorszył i wielkiem okrucieństwem a nieznośnymi ciężarami stany wszytkie uciskał. Upominał go o to św. Stanisław raz drugi; ale już nic, jeno złe słowa i pogróżki na śmierć, nie odnosił.

29. Św. Stanisław wyklina Bolesława.

Mąż święty, na to nie dbając, a jako lew, z drogi się i powinności swej odstraszyć nie dopuszczając, i jako dobry pasterz, ważąc żywot za owce swoje, króla wyklął, strzedz się go wszytkim wiernym i do kościoła go nie puszczać, a za odcięty go członek mieć rozkazał.

30. Zabójstwo św. Stanisława.

Tem barzo rozjadły król, Stanisława św. zabić umyślił i, gdy się dowiedział, że on u św. Michała na Skałce (Kościół św. Michała na Skałce w Krakowie (w pobliżu Wawelu, na którym stał (i stoi) zamek królewski) jeden z najstarszych kościołów krakowskich; śmierć św. Stanisława nastąpiła dnia 11. kwietnia 1079 r.; dziś na Skałce znajduje się klasztor Paulinów, a w podziemiach klasztoru groby zasłużonych Polaków, miedzy innymi: Józefa Ignacego Kraszewskiego, Teofila Lenartowicza, Adama Asnyka, Stanisława Wyspiańskiego i innych) mszę ma, kościół żołnierzami obtoczył i, nie mając na ołtarz i ofiarę straszliwą Pańską baczenia żadnego, wywlec go z kościoła od ołtarza a zabić rozkazał. Żołnierze jego, chcąc to uczynić, widząc świętego w biskupich ubiorach u ołtarza, tak drżeć, padać i ślepymi stawać się poczęli, iż ze strachem ledwie z kościoła uciekli.

Fukał pa nich on tyran, jako na bojaźliwych i niemęskich, i posłał innych, z którymi się toż samo stało. A święty biskup, słysząc o roztuchach onych i wiedząc o swem niebezpieczeństwie, nic się od ołtarza nie odwracał, jeno się Chrystusowi polecając, za swych nieprzyjaciół z miłości wielkiej ku nim i za króla onego zapamiętałego Pana Boga prosił. Wtem sam król wbiegł do kościoła, miecz w świętej głowie jego utopił i okrutnie zamordował. Żołnierze oni, których męstwu król był przymówił, porwali ciało i wywlókłszy je przed kościół, na małe cząstki okrutnie rozsiekali. Ciała jego, tak rozsiekane go, cztery wielcy orłowie trzy dni strzegli i na powietrzu w nocy nad onymi świętymi członkami światłość widziana była. Czem wzruszeni kapłani i kanonicy kościoła krakowskiego, nie dbając na okrucieństwo królewskie, zbierać one rozproszone członki do pogrzebu poczęli.

31. Członki się cudownie zrastają.

Cud niespodziewany ukazał Pan Bóg: członki się do członków tak spajały i zrastały, jako w ciele zdrowem były. Do zupełności ciała jednego tylko palca nie dostawało i ten Pan Bóg światłością nad jedną rybą (która była wrzucony w blizką sadzawkę połknęła) wydał, iż rybę ułowiwszy, członek on znaleźli, który do ręku przyłożony także się zrósł i do ręki przystał. Pogrzebli tamże na Skałce w tym kościele, w którym był zabity, biskupa swego (W kilka lat po śmierci (w r. 1089) ciało św. Stanisława przewiezione zostało na Wawel do kościoła katedralnego, a w r. 1254 papież Innocenty IV. wpisał Męczennika w poczet świętych Pańskich). Takiemi i innemi niezliczonemi cudami za życia i po śmierci uwielbił Pan Bóg świętego swego; a onego mężobójcę Bolesława znacznie karał.

Bo gdy papież Grzegorz siódmy na wszytką Polskę klątwę wydał (Klątwa – kara kościelna, wymierzana przez papieży lub biskupów jednemu lub całemu ogółowi (np. państwu), a polegająca na wyłączeniu wyklętego ze społeczności Kościoła. Za zabójstwo św. Stanisława na Polskę rzucił klątwę papież Grzegorz VII), królewską dostojność i koronę Polakom odjął, u wszytkich już wzgardzony będąc Bolesław i prawie przez ciężkość i dręczenie sumnienia swego szalejąc, uciekać z królestwa musiał.

32. Koniec Bolesława.

O którego końcu różne są u kronikarzów powiesci. Jedni mienią, iż do Węgier uciekłszy, a po dwóch leciech zachorowawszy, oszalał i po górach biegając, umarł i od własnych psów swoich, które tylko za nim biegały, zjedzony jest. Drudzy powiadają, iż w Wilaku (Bolesław II. Śmiały zmarł w r. 1081. Jest podanie, że ostatnie lata spędził w klasztorze we wsi Osyak, niedaleko miasta Vilach (Bielak) w krainie Karyntyi. W klasztorze osyackim miał też być pochowany), w jednym klasztorze, zatazawszy stan i imię swoje, pokutę czynił, długo w kuchni mnichom służąc i najlichsze posługi odprawując, w dobrej nadziei miłosierdzia Bożego żywot ten skończył.

Po dziś dzień tam grób jego i napis na kamieniu ukazują. Jakożkolwiek jest, pewna rzecz, iż rękę Bożą na sobie znał i na tym świecie doczesne karanie; a onego wiecznego, piekielnego, jeżeli (przez pokutę bez rozpaczy i uciekanie się do niewinnej krwi Zbawiciela, która gładzi grzechy ludzkie, za przyczyną błogosławionego Stanisława, który się za mężobójcę swego modlił) uszedł, błogo mu… Na cześć Chrystusowi, królującemu w niebie i na ziemi, z Ojcem i z Duchem św., któremu jest sława na wieki wieków, amen.