ŻYWOT ŚW. WOJCIECHA

arcybiskupa gnieźnieńskiego, męczennika sławnego, z starodawna od jego rówiennika mnicha Benedyktyna bardzo mądrze napisany, w Rzymie w klasztorze świętej Cecylii znaleziony i z kronik polskich wybrany. Żył około R. P. 950.

Sława i światłość wielkich narodów, czeskiego, polskiego i węgierskiego, przenajchwalebniejszy mąż, kapłan i męczennik Chrystusów Wojciech, to jest: wojsko cieszący, z narodu onego, od sławy nazwanego, sławiańskiego, z Czechów idący, zacnych i z królami krwią złączonych miał rodziców, których on chwałę i stan wielki świecki świętym i dziwnym żywotem swoim duchownym przyozdobił i wsławił.

Będąc niemowlęciem, gdy zachorował, żałość niemałą rodzicom uczynił, kiedy ci, pragnąc zdrowia jego, pociechy swej doczesnej w nim odstąpili, a Panu Bogu na służbę go poślubili, woląc raczej żywym go między sługami kościelnymi widzieć niż na smutną śmierć jego patrzeć.

Gdy zanieśli go napół umarłego do ołtarza przeczystej Matki Bożej Maryi, prosząc, aby ona na służbę Synowi swemu nowego a maluczkiego sługę zaleciła, a zdrowie mu do tego zjednała, wnet dzieciątko ozdrowiało. Znać, iż anielska i nasza Królowa święta przyczyną swoją i cudem onym obrała go za sługę wielkiego Panu Bogu. Skoro trochę podrósł, oddali go rodzice kapłanom wraz z sługą, który go z dzieciństwa pilnował.

Ale gdy sługa on przez niestatek swój od pacholęcia uciekł, Wojciech też święty, po nim tęskniąc, wrócił się do ojca, który, niewdzięcznie go przyjąwszy jako zbiega rózgami osiekł i do szkoły oddał; gdzie mu Pan Bóg rozum otwarzając, rozeznania wespół z nauką przymnażać począł. Widząc dowcipne dziecię, rodzice oddali do arcybiskupa magdeburskiego na wychowanie, na imię Albertusowi, któremu tak był Wojciech wdzięczny, iż mu swe imię arcybiskup przy bierzmowaniu dał; przeto dwoje jednakowych imion miał, to jest: ze chrztu Wojciech, a z bierzmowania Adalbert, które znaczy: Wojciech.

Dziewięć lat na nauce strawiwszy, stał się z niego uczony człowiek we wszytkich naukach, iż mało sobie równych towarzyszów w szkołach miał.

1. Zachwianie się jego i chęć do świata.

Po skończonych naukach wrócił się do domu ojca swego, gdzie go młodość i krew bujna uwiodła; bo gdy się od prac szkolnych uwolnił, a próżnowania sobie dopuścił, za światem się i jego próżnościami udał, na Pana Boga mało pamiętał, a rozkoszy marnej kosztować, z rówiennikami biesiad używać i inne pochlebstwa a obłudy świata tego przyjmować począł. Lubo nie długo w takim stanie nieprawości trwał, bo Pan Bóg upominał go śmiercią pierwszego biskupa praskiego Dytmara, podczas której Wojciech był obecny.

Ten biskup umierając straszliwie wołał, że go czarci czarni do piekła wlekli; to wołanie tak jego serce przeraziło, iż o poprawie życia swego i strzeżenia dróg Bożych, któremi pierwej chodził, statecznie myśleć począł. Jakoż wkrótce poprawił obyczaje swoje i w ścisłą je bogobojność wprawił, gdy go potem na praskie biskupstwo jako swoją krew i zacnego uczonego, a cnót pełnego człowieka Czechowie po Dytmarze obrali; klerycy, którzy czarta z ciała ludzkiego wyganiali, tak wołającego słyszeli:

Biada mnie, już tu się zostać nie mogę, bo dziś obrany jest biskupem sługa Chrystusów, którego się bać muszę.

Co słyszał Williko, kapłan mądry i bogobojny, i to przed opatem w Kasynie (Kassino – miasto włoskie na południu od Rzymu; niedaleko od Kassina leży góra tej samej nazwy, a na tej górze znajduje się założony jeszcze w 528 roku po Chr. słynny klasztor Benedyktynów) we Włoszech powiedział.

2. Obrany na biskupstwo.

Obrany będąc, jechał na poświęcenie do arcybiskupa mogunckiego (Moguncya – arcybiskupstwo niemieckie, jeszcze starsze od magdeburskiego), od którego przy cesarzu Ottonie Wtórym (Otto II. – cesarz niemiecki, ojciec Ottona III., który w r. 1000 odbył pielgrzymkę do Gniezna do grobu św. Wojciecha) na dostojność biskupią poświęcony był. Wróciwszy się na biskupstwo, dochody kościelne na cztery części rozdzielił: jedną na kapłanów i kleryków swych, drugą na ubogich, trzecią na poprawę kościołów i wykupienie niewolników, czwartą na swoje wyżywienie.

3. Cnoty jego.

Wiódł żywot świątobliwy: bogactwami gardził, złoto sobie za błoto miał i rozkoszy, do piekła prowadzące, oddalał od siebie; to jedno jego pragnienie i staranie było, aby o Chrystusie myślił i w niczem innem sobie nie smakował ani niczego innego nie szukał. Postami częstymi i wielkimi martwił ciało swoje, w których modlitwa była mu chlebem powszednim, i w niej się ustawicznie za swe i ludzkie grzechy Panu Bogu skruszonem sercem upokarzał.Wszelkim się sposobem starał, aby złe namiętności swe, chęci, pokusy świeckie i cielesne z serca swego wykorzenił.

Znał się też na zdradach szatańskich i umiał z nim wojnę wieść a pożytki cnót świętych z pokus sobie zbierać; tyle bowiem szatanowi policzków dawał, ilekroć albo jawne poduszczania jego zwyciężał, albo tajemnym mądrze zapobiedz umiał. Serce wolne od myśli świeckich chowając, przy rozmyślaniu nabożnem w niebo podnosił; a jako innych uczył, tak sam żył, iż mu nikt rzec nie mógł:

„Przyjacielu, zlecz sam pierwej siebie“.

4. Niekarność jego owieczek.

W tem tylko nieszczęśliwy był, iż czujność około owiec swych wielką mając, mało im pomagał, bo na złą i zepsowaną rolę trafił. Ludzie nieukarani w zbytki się wielkie i rozpustę cielesną wdawali: brać bowiem wiele żon, powinną krew mazać (Powinną krew mazać znaczy: żenić się z najbliższymi krewnemi.), niewolników chrześcijańskich i dzieci swe Żydom sprzedawać śmieli, świętą gwałcić, postów nie chować, nikogo nie słuchać – to ich obyczaje były. Klerycy też i stan duchowny naprzód się był zepsował, żenić się jawnie nie wstydzili (Bezeństwo dożywotnie księży stanowczo wprowadził papież Grzegorz VII. w r. 1074), karności kościelnej zaniechali, biskupa sobie nic nie ważyli i świeckich przeciw niemu a możniejszych panów pobudzali. Leczył onych upominaniem, karaniem, przykładem; ale jako szaleni lekarstwa duchownego i pokornego nie przyjmowali; pracy było dosyć – a pożytku nic; upominanie wielkie – ale sprzeciwienie większe. Co miał czynić święty biskup?

5. Wyszedł z biskupstwa.

Z jeziora niepołownego sieci wyjął, a bojąc się, aby przy złych rybach a głębokiej wodzie i sam nie utonął, myśleć o sobie począł – i postanowił udać się na pielgrzymowanie do grobu Bożego do Jeruzalem, pierwej chcąc mieszkanie apostolskie, święte miasto rzymskie nawiedzić.

6. Cesarza za duszę swojego męża jałmużny czyniła.

Cesarzowa żona Ottona Wtórego, (który już był, źle żyjąc i chrześcijaństwu swem panowaniem szkodząc, niedobrze i z małą nadzieją zbawienia umarł), gdy się o drodze jego dowiedziała, wielkie jałmużny za duszę męża swego czyniąc, jemu też wiele srebra dała; które on, nazajutrz ubogim rozdawszy, w ubóstwie pielgrzymskiem do Rzymu się udał, i z nabożeństwa miejsce ono sławne św. Benedykta Kasyno nawiedzając, zwierzył się myśli swoich ojcom onym, dlaczego z biskupstwa wyszedł i gdzie się udawał.

A oni odradzać mu oną drogę poczęli, mówiąc:

„Stój na miejscu, dobrze żyj, a owoc cnót świętych i skarb sobie zbieraj; nie w Jeruzalem żyć (jako mówi św. Hieronim), ale w Jeruzalem dobrym być chwalebnem jest“.

Na te słowa rozmyślać się począł, a pilne oko na dobrą radę mając, rychło przyzwolił, aby się doskonałości żywota chrześcijańskiego chwycił, a Chrystusowej filozofii uczniem jeszcze został.

7. Mnichem został.

I tam, mając doskonałych cnót mistrza Nilusa Greczyna, do jego nóg upadł, podając się w posłuszeństwo jego. Nie odrzucił go Nilus, lecz mu tak poradził:

„Jam Greczyn, mniejszą pomoc dla umiejętności języka dać ci mogę; idź do Rzymu do łacinników, a opatowi Leonowi powiedz, iżem cię jako nowego żołnierza Chrystusowego do niego odesłał“.

8. Wojciech i Nilusiowi się Greczynowi poddał pod posłuszeństwo.

Tak uczynił św. Wojciech; w Rzymie u św. Bonifacyusza w zakonny się habit oblókł i pod posłuszeństwem starszego ochotnie się do miłości Boskiej w żywocie onym zapalał; każdemu najmniejszemu służył tem ochotniej, im co barziej do wzgardy służącego poruczono; zaprzenia samego siebie a pokory pilnie się ucząc, stał się jako maluczkim już w latach doskonały, bo z braćmi kuchnią umiatał, miski i naczynia umywał, wodę nosił i wszystkiej się domowej służby u starszego domagał. Myśl każdą swoją i, co mu kolwiek czart do serca przyniósł, starszemu oznajmił.

Przytem jednak mądrze się o trudnościach pisma świętego pytał; o sposobach i naturach cnót i występków rad rozmów duchownych i nauki słuchał. I tak co dalej, tem lepiej postępując, założył w sobie fundament dobry pokory, na którym inne cnoty szczęśliwie postawił, – i stał się domem i budowaniem Bożem. Modlitwom, czytaniu i bogomyślności tem lepiej służył, im większą na to czasu i miejsca wolność od świata wyzwolony znalazł. Szemrania z ust jego nikt nie słyszał, a na łukanie starszego cierpliwości i nizkiej pokory używał.

9. Zachowanie się jego w zakonie.

Wesoło i ochotnie posłuszeństwo ku starszym wypełniał, wiedząc o tem, iż to jest pierwszą cnotą ludzi świątobliwych, do nieba idących.

10. Posłuszeństwo pierwsza cnota.

Przez pięć lat tam będąc, wszytkim się wdzięcznością obyczajów swych bardzo podobał, wielu innych w cnotach i doskonałości przechodząc.

11. Zazdrości jak zapobiedz umiał.

Jeżeli który, zazdrością zdjęty, oko na niego nieżyczliwe obrócił, umiał go rychło pokorą ubłagać i ująć. Tak idąc z cnoty w cnotę, stał się pięknem mieszkaniem i kościołem Chrystusowym.

12. Wrócić się mu papież na biskupstwo praskie kazał.

Po długim czasie stęsknili się Czechowie i Prażanie bez swego biskupa i wyprawili dwóch po niego: Pappata i Chrystyana, mnicha wymownego; którzy, wziąwszy list od arcybiskupa mogunckiego, do papieża jechali, prosząc, aby biskupa ich posłał do trzody swojej i owiec, lepszą odtąd poprawę i posłuszeństwo pasterzowi swemu obiecując. A chociaż papież drogo sobie tę perłę cenił i nie rad jej Rzym pozbawiał, wszakże dla ludzkiego zbawienia wrócić się Wojciechowi na biskupstwo kazał. Toż mu i opat jego poruczył.

On tedy, posłuszeństwem wolę swą przełamawszy, pojechał z onymi posłami. Lecz skoro do jednego miasta czeskiego przybył, ujrzał, iż ludzie w dzień święty kupiectwem się bawią; skąd frasować się począł, mówiąc:

„Takąście poprawę obiecali?“

Zaczął tedy dobry pasterz z wielkiem staraniem naprawować obyczaje owiec swoich, żadnej pracy nie żałując, owszem więcej czyniąc, niżeli pierwej; nic to jednak złym ludziom nie mogło. Trwał przecie w swojem przedsięwzięciu Wojciech św. i nie przestawał upominać i karać wykraczających, aż mu z takiej przyczyny wątpić o ich poprawie przyszło. Zgrzeszyła jedna zacna białogłowa, małżonkowi wiary nie dochowując i jawnie w grzech wpadając.

Dowiedziawszy się o tem, mąż na śmierć ją poimać chciał, a ona do kościoła uciekła. Nie kazał jej wydawać Wojciech św. za przywilejami kościelnymi, gdyż się do ołtarza i pokuty świętej udała, aby od śmierci i srogiego gniewu męża swego wolną była. Ale on, zmówiwszy się z innymi i ludzi wielu dostojnych nazbierawszy, kościół gwałtem z nimi otworzył, prawo i majestat kościelny zgwałcił, i wziąwszy niewiastę a wywlókłszy z kościoła, wszyscy ją z nim przytomni zaraz rozsiekali.

Oburzyła ta rzecz barzo św. Wojciecha; a gdy codzień większych grzechów przyczyniali, a za stare nie pokutowali, umyślił ich drugi raz porzucić, z czego zwierzył się swemu towarzyszowi Pappatowi, mówiąc do niego:

„Albo ze mną idź, albo mię więcej nie ujrzysz“.

13. Drugi raz idzie z Pragi do Węgier.

I puścił się do Węgier, gdzie mu się dobra droga do szczepienia chrześcijańskiej wiary otworzyła. Bo książę węgierski Gejza wraz z żoną przychylnym się wierze świętej pokazował i syna swego Stefana do chrztu abo, jako drudzy piszą, do bierzmowania św. Wojciechowi ofiarował (Stefan I. (święty), pierwszy król węgierski, otrzymał chrzest z rąk św. Wojciecha w r. 984; w Polsce zakwitło chrześcijaństwo o 18 lat wcześniej, bo od r. 966.).

Tam nieco wiary i znajomości o Bogu przez rok i z górą z nimi mieszkając, w serca one pogańskie wsiawszy i Chrystusa im opowiedziawszy, gdy do zupełnego założenia wiary jeszcze pogody nie widział, znowu się do Rzymu do klasztoru swego, do Benedyktynów wrócił. Gdzie oną miłą bogomyślnością, świętemi rozmowami i przykładami doskonałych cnót świątobliwych zakonników ochłodzony, rozumiał, iż do raju ziemskiego powrócił.

14. Cudami wsławiony.

Był za żywota cudami Boskimi obdarzony. Raz, niosąc w glinianem naczyniu dla braci wino, obalił się. Słyszeli wszyscy, iż się garniec zgruchotał, ale, gdy oglądając, cały i nienaruszony ujrzeli, cud wielki poznali. Córkę jednemu na oczy chorującą, kładzeniem ręku zleczył. Drugi z choroby żadnego chleba jeść nie mógł; Wojciech św., przeżegnawszy chleba, gdy jemu podał, wnet stracony apetyt do chleba się wrócił. Asteryxusz, kleryk jego, z gniewem i łajaniem od niego iść precz chciał; ale skoro wyjechał, tak błądził w drodze, iż się do św. Wojciecha wrócić musiał.

15. Złote słowa i przykład jałmużny.

Serca na ludzką nędzę był bardzo miłosiernego; jałmużną i czem mógł każdego opatrował. Raz wdowa jedna uboga, gdy gdzieś był przed miasto wyjechał, wołała na niego, sukni prosząc. Powiedział: „Jutro przyjdziesz, tu nic z sobą nie mam“. A rozmyśliwszy się, zawołać jej kazał, mówiąc:

„Kto wie, czy będę jutro żył? Niech jej dziś dobrze uczynię, abym ja na sąd u Boga nie zasłużył, a ona mizeryi nie ucierpiała“.

I zdjąwszy suknię z siebie, dał jej; zostawiając nam przykład, abyśmy dobrych uczynków nie odwlekali, gdyż nie wiemy, co jutro nas potka.Gdy Otto III. cesarz w Rzymie od papieża koronowany był, arcybiskup moguncki pisał znów do papieża, aby do owiec biskupa św. Wojciecha z Rzymu posłał. Długo się wymawiał, o pożytku swych owiec wątpiąc, a bojąc się utraty swojej bogomyślności; wszakże, iż nadzieję miał, że go męczeńska korona spotkać miała, dla tej samej ochotnie się znowu wrócił.

16. Świętych groby, wracając na biskupstwo, nawiedzał.

Wyjechał z cesarzem i puścił się przez Francyę, chcąc świętych ciała nawiedzić: w Turonie – św. Marcina, w Paryżu – św. Dyonizyusza Areopagity, w Floryaku i indziej; gdziekolwiek wiedział o którym świętym, a na onej drodze mógł temu dosyć uczynić, wszytkich pokornie nawiedzał, przyczyny ich za sobą prosząc. Gdy przy cesarzu kilka dni zostawał, tak był wdzięcznym u niego człowiekiem, iż mu i sypiać w swym pokoju kazał. Porę i czas upatrzywszy, dworzan jego upominać nie zaniechał, aby się w świecie nie kochali, a za krótką uciechę wiecznego wesela nie tracili.

17. Udaje się do Polski do króla Bolesława.

Przybliżając się do Czech, nie chciał prosto na swe biskupstwo jechać, ale się udał do Polski do książęcia polskiego Bolesława Chrobrego (Bolesław Chrobry albo Wielki, pierwszy król polski od r. 1000, panował od r. 992 do 1025, odziedziczywszy tron po śmierci ojca Mieszka I. (Mieczysława I.)), który najpierwej koroną królewską Polskę ozdobił i już go przedtem znał i wielce miłował. Przyjęty jest z wielką czcią od Bolesława jako człowiek święty i stamtąd wysłał do Prażan i do Czech posłów swych, pytając się, azaliby go za biskupa i pasterza swego uznać i przyjąć, a poprawić się chcieli.

18. Przeżegnaniem wzgardzili.

A oni, iż byli w niejakiej wojnie, czterech braci rodzonych św. Wojciecha zabili, i stąd się bali, aby się nie mścił krwi braci swoich, a leżąc w złych obyczajach a starych grzechach poprawić się nie chcieli, wskazali do niego, aby się do nich nie ukazował, bo tego żadną miarą widzieć ani mieć za pasterza nie chcieli, który ich już kilakroć odbiegał – (ci na przyczyny, dla których to czynił, nie pamiętali). Z onej odpowiedzi był wesoły św. Wojciech, iż go Pan Bóg sam od onych złych i zapamiętałych ludu wolnił. O czem do arcybiskupa mogunckiego i do papieża pisał, oznajmując, jako go próżno do tych ludzi upornych i nieukaranych trudzili, którzy go ani znać za pasterza, ani przyjąć nie chcą.

19. Na arcybiskupstwo gnieźnieńskie zaproszony.

Dopiero Bolesław, książę polski, papieża prosić począł, aby mu go za arcybiskupa do Gniezna dał w ten czas, gdy stolica po Robercie, pierwszym arcybiskupie, wakowała (Robert, podobno rodem Włoch, był trzecim arcybiskupem gnieźnieńskim; umarł w r. 996; właściwie dopiero od r. 1000 dawniejsza stolica Polski (Gniezno) otrzymała arcybiskupstwo, niezależne od Niemiec).

20. Pieśni Bogarodzica Polaków nauczył.

Tam w tem głównem mieście jako pasterz najwyższy całej Polski, Polaków nowych chrześcijan w wierze świętej posilał, zbawienną im drogę ukazując i ojcem ich w Bogu tu na ziemi i w niebie patronem zostając, których i pieśni onej: Bogarodzica (Nie jest rzeczą pewną, czy rzeczywiście św. Wojciech ułożył pieśń: Bogarodzica, uczeni nasi słusznie utrzymują, że pieśń ta składa się z 3 odrębnych części, ułożonych w rozmaitych czasach; pierwsza jest najdawniejsza; ale i ta w formie, którą my znamy, powstała później, niż żył św. Wojciech) nauczył.

21. Do Prus nawracać pogaństwo pojechał.

Potem słysząc, iż w Prusach (Prusy – kraj na zachodniej północy od Polski; Prusacy – plemię pokrewne Litwinom, obce dzisiejszym Prusakom – Niemcom) byli zatwardziali poganie i możni, którzy królów polskich wielkiemi i trudnemi wojnami turbowali, ludzkiego zbawienia i chwały Chrystusowej rozmnożenia pragnąc, Bolesława prosił, aby go do Prus wodą na nawrócenie pogaństwa do wiary Chrystusowej wyprawił.

Chociaż mu żal było bardzo z ziemi swej tak drogi skarb wypuszczać, wszakże, widząc tak wielkie i pilne około dusz ludzkich staranie, uczynił to: wyprawił go wodą, dobrze szkuty (Szkuta – statek rzeczny) opatrzywszy. Dwóch z sobą w towarzystwo wziął kapłanów Wojciech św.: Gaudencyusza i drugiego, na tę drogę już z tym umysłem jadąc, iż albo one pogany nawrócić, albo też mężną, której dawno pragnął, śmierć za Chrystusa podjąć miał.

O, nienasycone miłości Bożej serce! czy małoż już prac dla Chrystusa był podjął? kto cię z Polski wygania? izali niewdzięczność jaka albo niekarność owiec twoich? Nic takiego, jedno uprzejma miłość ku Chrystusowi, którąś chciał na pozyskaniu dusz ludzkich i na twej krwi rozlaniu pokazać.Wysiadł Wojciech św. z towarzyszami na jeden wysep, który Wisła w Prusach czyni, i tam modląc się, gdy sobie szczęśliwego wejścia na posługę Pańską prosili, Prusacy ich niektórzy postrzegli i, cicho się do nich przewiózłszy, ujrzeli ludzi dziwnych, niewidzianych, w odzieniu mnisim, ale jako owieczki pokorne, i umyślili ich poimać.

Tedy jeden z nich nagorszy, cicho idąc do św. Wojciecha, który wtenczas psałterz mówiąc, drogę swoją Panu Bogu polecał, okrutnie go wiosłem z tyłu między łopatki uderzył. Padł o ziemię św. Wojciech, a oni wołali: „Co to czynicie? uciekajcie stąd, bo was pozabijamy i pomęczymy prędko“. A św. Wojciech, on wielki ból cierpiąc, dziękował Panu Bogu w sercu swem, mówiąc:

„Chciałbym więcej w tej tu ziemi nie zyskał i na tym jednym wielkim upominku rany tej i cierpienia dla Pana mego Jezusa ukrzyżowanego przestanę“.

Lecz poczekaj, mężu święty, uczci cię Pan Bóg większymi łaski swej w męczeństwie darami.

22. Kazanie jego.

Wynijść przecie z onej pruskiej ziemi nie chciał, ale szedł do jednego miasta, gdzie był zjazd ludzi wielki na jarmark; obstąpili ich pogani oni srodzy, pytając się:

„Jacyście ludzie i czego chcecie?“.

A św. Wojciech odpowiedział:

„Idziemy z Polski, niosąc wam zbawienie wasze; sługam jest Boga żywego, co stworzył niebo i ziemię i wszytko, co jest na nich; poznajcie Pana Boga jednego, a wybawcie dusze wasze z mocy piekielnej i czartowskiej; wierzcie w Jezusa, który świat odkupił, a chrzcijcie się na odpuszczenie grzechów waszych“.

23. Wygnanie z miasta. — po połu się z towarzyszami tulał.

Takie i inne ewangelii świętej słowa, gdy chodząc po wsiach i miastach rozsiewał, Prusacy się śmiali, a słuchać nie chcąc, kazali im z ziemi wynijść, rozkazując pod utratą gardła i majętności, aby ich nikt do gospody nie przyjmował. Poszli wzgardzeni z miasta w pole, a idąc mówił św. Wojciech: „Podobno się tym ubiorom naszym brzydzą, zaczem odmienić nam te mnisie szaty, a wziąć kleryckie trzeba, zapuśćmy też brody“.

24. Chciał do Litwy iść.

„A tymczasem idźmy do Litwy, potem się z lepszem szczęściem wrócimy; albo tu gdzie wyrabiajmy chleba na jakiego wieśniaka; możem albo tu ich zbawieniu co pomódz, albo też koronę męczeńską odebrać“.

I puszczając się ku Litwie, w polu mszę św. odprawiwszy, a trochę się chlebem posiliwszy, w drogę swoją poszli; a gdy czas nocny na odpocznienie przychodził, położyli się w polu i spali, Panu Bogu drogę i zdrowie swoje polecając. Nazajutrz zaś mszę św. rano w polu mieli.

25. Jego męczeństwo.

Prusacy z poduszczenia najwyższego swego kapłana, którego Krywe (Krywe albo lepiej: Krewe znaczy: kapłan (u pogańskich Prusaków i Litwinów)) zwali, żałowali, iż św. Wojciecha zdrowo puścili i goniąc z gniewem, znaleźli ich niedaleko miasta, Romowe nazwanego, na onejże służbie Bożej. Tam, wnet porwawszy św. Wojciecha, siedm włóczni w nim utopili i rozsiekawszy na drzewie zawiesili, R. P. 997. Tak ten wielki święty oddał ofiarę Bogu swemu, a męczeńskiej korony, której długo w rozlaniu krwi swojej dla Chrystusa Boga swego pragnął, uczestnikiem się stał.

Towarzysze jego obydwaj pojmani są od onych okrutników, a ciało, trzy dni tak leżąc rozsiekane, straż od jednego orła miało, aż się jeden zmiłował i one pogrzebł.Gdy się o tem dowiedział Bolesław, książę Polski, bardzo wielką żałością zdjęty, posłał zacnych posłów do Prus, o ciało św. Wojciecha prosząc. A oni widząc, iż się tak pilnie o nim król pyta i stara, chlubili się z tego, mówiąc:

„Bogaśmy polskiego zabili – i nie damy go inaczej, aż nam tak wiele srebra przywieźć król każe, jako ciało samo zaważy“.

Odważył się na tak wielką utratę pan on pobożny, wiedząc jako mu Pan Bóg w wielkich a sławnych zwycięstwach za przyczyną tego Świętego szczęścił.

Nad wszytkie skarby nadrożej sobie członki, w których Duch św. przemieszkiwał i łaska Boska przebywała, poczytując, zebrał wielką kupę srebra i posłał do Prus. Ale Pan Bóg nabożeństwo i chęć pobożną Bolesławową, cudem wielkim uczcił i swego Męczennika zasługę wsławił. Bo ciało ono tak się lekkie na wagach stało, iż bardzo mało srebra ważyło. Z wielką czcią, radością, tryumfem i pokorą król z kapłanami i ludem swym ciało ono pierwej do Trzemeszna (Trzemeszno – miasto polskie (dziś pod Prusakiem), o półtorej mili od Gniezna odległe), potem do Gniezna prowadził; gdzie cudami wielkimi słynie po dziś dzień, korony polskiej wielkim obrońca i patronem zostając, przed sędzią i Bogiem naszym Jezusem, którego z Ojcem i z Duchem św. moc, sława i panowanie na wieki. Amen.

O cnotach i szczęściu Bolesława Chrobrego i korony otrzymaniu za przyczyną św. Wojciecha

Im więcej panowie i królowie świeccy Panu Bogu posłuszni byli, tem srożsi i straszniejsi nieprzyjaciołom swoim zostawali; im bardziej chwałę Bożą rozmnażali, tem szerzej i dalej państwa ich Pan Bóg rozmnażał. Im więcej kapłanów abo raczej Chrystusa w nich czcili, kościoły nadawali i na wzór Dawida króla miłowali cześć domów Bożych, tem ich więcej czcił i wynosił Pan Bóg i państwa ich wielkiem dobrem obdarzał. Piszą kroniki nasze jako ten był gorliwy Chrobry w nabożeństwie i rozmnażaniu wiary św. katolickiej, z Rzymu od stolicy apostolskiej, za ojca jego wziętej; kościołów i biskupstw wiele fundował, klasztory budował, dla Krzyża św. klasztor na Łysej Górze (Łysa Góra albo Świętokrzyska w gubernii radomskiej (w dawnem województwie sandomierskiem) słynna starożytnym klasztorem Benedyktynów, w którym się znajdują relikwie drzewa Krzyża św., obecnie kościół opuszczony, cele zakonne obrócone na więzienia) postawił.

O żadną się rzecz pilniej nie starał jako o rozszerzenie wiary chrześcijańskiej, a wykorzenienie bałwochwalstwa z onych nowonarodzonych ludzi swoich. Nigdy się zaś o nic barziej nie gniewał jako o wzgardę rzeczy, Bogu i wierze służących. Żadnego występku srodzej nie karał jako krzywdy kościelne i duchowieństwa, gdy się kto śmiał na kapłanów i duchowne dobra porywać. Wszytkie kościoły od ciężarów pospolitych wojennych i podatków wyzwolił i wieczną wolnością darował. Sam objeżdżając powiaty, pilnie uważał, jeżeliby się jeszcze co z pogaństwa i zabobonów ich nie znajdowało; kiedy co takiego postrzegł, wykorzeniał i do wiary św. przyprowadzał. Czcił wielce kapłanów tak, iż żadnemu nigdy stać przed sobą nie dopuścił, ale siedzieć, gdy sam siedział, kazał. A św. Wojciecha męczennika i pasterza swego tak uczcił, i po dziś dzień to znaczno w Gnieźnie i w gnieźnieńskim kościele: którego sobie za osobliwego patrona i obrońcę w niebie królestwa swego obrał.

Na czem jako się nie omylił, a jako go Pan Bóg niezliczonemi prawie zwycięstwami wsławił i państwo jego rozszerzył, miło bardzo czytać i słuchać. Na wschód słońca postawił granice i żelazne stupy u Dniestru (Dniestr – rzeka, bierze początek w Galicyi (w okolicy Sambora), wpada do morza Czarnego (w Rosyi)); na zachód u rzeki Sali w Saskiej ziemi (Sała abo Saala – rzeka w niemieckiej krainie Saksonii, dawniejszej ziemi Słowian nadłabskich), na północy słupy takoweż za granicę państwa swego u rzeki Ossy (Ossa – rzeka w kraju Prusaków, dopływ Wisły) sławnie i zwycięzką ręką postawił. Zwojował ruskie wielkie, szerokie, bogate i zacne państwo, z którem też cesarze carogrodzcy (Cesarstwo carogrodzkie albo wschodnie (w odróżnieniu od cesarstwa rzymskiego albo zachodniego) leżało na półwyspie Bałkańskim, nazwę miało od stolicy: Carogród, inaczej Byzantium, dziś Konstantynopol) mieli ciężkie wojny, zbił i zhordował Prusy, starł Niemce i Sasy (W wojnie czternastoletniej (od r. 1002 z przerwami do r. 1018) Bolesław wydarł Niemcom ziemie słowiańskie: Łużyce, kraj Milczan i Morawy), podbił się pod Czechy (Od Czechów, sąsiadów na zachodniem południu, Bolesław wywalczył Chrobacyę Białą z miastem Krakowem, Śląsk i ziemie Słowaków zakarpackich (w latach od r. 999)) Morawce (Morawy – kraj słowiański między Czechami a Chrobacyą Białą), Kaszuby, Pomerany (Kaszuby i Pomerany (raczej: Pomorzanie) – plemiona słowiańskie, mieszkające nad Bałtykiem ku zachodowi od Gdańska; Kaszuby jeszcze istnieją, Pomorzan wytępili Niemcy): więcej bitew wygrał, niźli drugi o nich czytał; – w państwie rząd, w domu sprawiedliwość i wielką u poddanych miłość zachował, a lud swój do wiary, cnoty i sławy zaprawił.

Nakoniec patrz, co mu św. Wojciech (którego tak żywego, jako umarłego, a w nim Chrystusa uczcił) zjednał. Cesarz Otto III., znając i kochając Wojciecha św., gdy się o jego męczeństwie dowiedział, w potrzebie swej, aby go Pan Bóg przez jego przyczynę wysłuchał, ślubował Bogu nawiedzić grób Męczennika św. i siedm mil iść piechotą do niego.

O czem Bolesław dowiedziawszy się, z wielką go czcią przyjął jako gościa w Poznaniu (Poznań – jedno z najstarszych miast polskich i wogóle słowiańskich; powstanie jego ginie w mrokach przeszłości pogańskich przodków naszych. Za Mieszka I. stało się stolicą Polski; pierwsze na ziemiach polskich biskupstwo założone zostało w r. 966 w Poznaniu. Dziś jest stolicą ziem polskich pod Prusakiem), suknem siedm mil drogę z Poznania do Gniezna usławszy, sam z nim szedł pieszo aż na miejsce; gdzie cesarz, z pokorą krzyżem leżąc przed grobem, nabożeństwo swoje i śluby odprawował. A Bolesław umiał tak wielkiego gościa podejmować, wszytką mu bowiem hojność, ludzkość, układność, w dostatku, w upominkach bogatych i darach pokazał.

Widząc cesarz dzieła, mądrość, mężność i dostatek Bolesława i ludu jego rycerskiego, sprawą Bożą a modlitwą św. Wojciecha, którego tak Bolesław czcić, będąc wzruszony, na tem miejscu, na którem on Męczennika zacnym i drogim grobem uczcił, koroną królewską od tego cesarza uczczony i koronowany jest w tymże kościele przez ucznia św. Wojciecha Gaudencyusza, który był na jego miejsce nastąpił (Aktu uroczystej koronacyi dokonał Bolesław Wielki dopiero w r. 1025 w Gnieźnie, bez zezwolenia papieża i cesarza; sądzono podówczas, że tylko papież i cesarz mogą nadawać korony królewskie).

Wszelako Baroniusz kardynał wywodzi (Baronius – uczony Włoch – pisał po łacinie Roczne dzieje kościelne, które w skróceniu wydał nasz Skarga w r. 1603 w Krakowie), iż nie od cesarza tego, ale od papieża koronę wziął. Od tego to pierwszego króla sława polska szerzyć się i wznosić i korona polska rość we wszytkie dobra za rozszerzeniem katolickiej wiary poczęła. Przy takichże postępkach, nabożeństwie, pokorze ku Bogu i świętym jego, innych królów, rad i rycerstwa ich trwała i trwa ta Korona. Jaką wiarę św. Wojciech w Polsce szczepił, dochowanie jej stateczne i podanie od miłych a zacnych przodków naszych pokazuje; zwłaszcza w pieśni onej, Bogarodzica nazwanej, której Wojciech św. Polaków nauczył.

Ta pieśń, iż ma w krótkości mądre, prawowierne, katolickie wyznanie, aby jej starożytność (w te złe czasy naśmiewców i wszem od przodków naszych podaniem gardzących heretyków) nie zginęła, słowo z wykładem dla staropolszczyzny trudnej położę.

Pieśń św. Wojciecha Bogarodzica, Polakom podana

Bogarodzica dziewica, Bogiem wsławiona Marya, u twego Syna hospodyna, Matko zwolona Marya, zjiści nam, spuści nam (Kyrye elejson), twego Syna Chrzciciela zbożny czas. Usłysz głosy, napełnij myśli człowiecze, słysz modlitwę, jenże cię prosimy. To dać raczy, jegoż prosimy: daj na świecie zbożny pobyt, po żywocie rajski przebyt, Kyrye elejson.

To jest: Ty, któraś nam porodziła Boga i człowieka, Pana naszego, Matko z woli Bożej obrana; wypełnij nam w przyczynie Twej obietnice Boże, spuszczając nam czas łaski, a poddając nam Syna Twego, który nas sam w chrzcie św. z grzechów naszych obmył; którego prosimy w przyczynie Twej, aby nam dał tu na świecie pobożne życie, a po śmierci rajskie mieszkanie.

Narodził się dla nas Syn Boży, w to wierz, człowiecze zbożny, iż przez trud (to jest męką swą) Bóg swój lud odjął dyabłu z strażej. Przydał nam zdrowia wiecznego, starostę skował piekielnego: śmierć podjął, wspomionął człowieka pierwszego. Jeszcze trudy cierpiał bezmierne, jeszcze był nie przypiął za wierne, aże sam Bóg zmartwychwstał.

To jest: Nie skończył zbawienia naszego, aż w sławnem zwycięstwie i zmartwychwstaniu swem, gdy cierpiał jako człowiek, ale wzbudził się od śmierci jako Bóg, i nas też i żywot nasz z sobą wskrzesił.

Adamie, ty boży kmieciu, ty się siedzisz u Boga w wiecu (t. j. w radzie – in consilio iustorum (Ps. 110), stąd zowiemy wiece); domieść nas, swe dzieci, gdzie królują Anieli; tam radość, tam miłość, tam widzenie Twórcy anielskie bez końca, tu się nam zjawiło dyable potępienie.

Ni srebrem, ni złotem nas z piekła odkupił: swą mocą zastąpił. Dla ciebie, człowiecze, dał Bóg przekłuć sobie bok, ręce, nodze obie: krew święta szła z boku na zbawienie tobie. Wierze w to, człowiecze, iż Jezu Chryst prawy cierpiał za nas rany, swą świętą krew przelał za nas chrześcijany.

Już nam czas, godzina, grzechów się kajać, Bogu chwałę dać, ze wszemi siłami Boga miłować. Marya Dziewica, prosi Syna swego, Króla niebieskiego, aby nas uchował ode wszego złego. Wszyscy święci, proście, nas grzesznych wspomóżcie, byśmy z wami przebyli, Jezu Chrysta chwalili. Tegoż nas domieści, Jezu Chryste miły, byśmy z Tobą byli, gdzie się nam radują już niebieskie siły.

Amen, amen, amen, amen, amen, amen, amen tako Bóg daj, byśmy poszli wszyscy w raj, gdzie królują Anieli.

O nauce tego świętego w Bogarodzicy zamkniętej.

W pieśni tej pokazuje się najprzód prawa a szczera wiara katolicka, wszytkie kacerstwa główniejsze potępiająca, a to w tem jednem słówku i tytule Panny przenajświętszej: Bogarodzica. Bo wszytkie kacerstwa, wiarę świętą psujące, abo biją na człowieczeństwo prawdziwe Chrystusowe, abo na bóstwo, ujmując mu jakiej natury z tych dwóch i żeby nie był abo prawdziwym człowiekiem, abo prawdziwym Bogiem. Lecz gdy wyznawszy, iż z Panny narodził się i prawdziwy człowiek, jako z człowieka, i prawdziwy Bóg, który się przedwiecznie z Ojca, jako Bóg z Boga rodzi, wszytkie fałsze kacerskie potępiamy, a fundament wiary prawowiernej zakładamy na Panu i Bogu naszym Jezusie Chrystusie, obiedwie prawdziwe natury mającym.

Tu się też w tej pieśni pokazuje przyczyna przyjścia Chrystusowego na świat i wcielenia jego: to jest, grzech pierworodny przodków naszych Adama i Ewy, w których wszyscy byliśmy potępieni i dani w moc dyabelską tak, iż nam takiego Odkupiciela było potrzeba, na czem też zawisły wszytkie prawie artykuły wiary naszej.

Jest też pocieszające wyznanie, iż nie jesteśmy srebrem ani złotem odkupieni, jeno krwią, ranami i śmiercią Pana Boga naszego Jezusa; i żadnej innej rzeczy nie ufamy, jeno tej wysłudze jego.

Jest też nauka jako pożytek z męki Chrystusowej brać mamy; bo za pokutą a miłością prawdziwą ku Bogu w pełnieniu woli i przykazania jego z całego serca, gdy najwyższe dobrodziejstwo Boskie w naszem tak drogiem odkupieniu wspominamy, mówimy z Apostołem: „Już nam czas“, godzina, grzechów się kajać, pokutę czyniąc za grzechy nasze; Bogu chwałę dać w miłości i pełnieniu woli świętej jego. Bo te są dwie części prawdziwej pokuty.

Ukazuje się też nadzieja nasza, czego się za takie uczynki spodziewać mamy po śmierci, gdy mówimy:

„Gdzie królują Aniołowie, tam radość, tam miłość, tam anielskie widzenie Twórcy bez końca, tam nam ona prawdziwa wolność, gdy dyabła i moc jego potępimy“.

Osnowa wszytkiego, czego od Pana Boga prosić mamy, w onych słowach pięknych a krótkich: „Daj nam, Panie, tu na świecie zbożny pobyt, a po żywocie rajski przebyt“; to jest, abyśmy tu pobożnie według twej woli żyli, a po śmierci wiecznie z Tobą przebywali.

Jest tu i pokorne świętych do przyczyny wzywanie, bez którego Kościół Boży nie idzie przed majestat Boski, jeno z tymi przyjaciołami Bożymi. A to wszytko przez Chrystusa Pana, w czem Mu jest większa cześć, gdy na pokłon Jego wszytkich świętych i aniołów wzywamy, aby nam czci Jego w prośbie z nami pomogli. A obacz, iż na świętych nie przestajemy w tej pieśni ani im czci Boskiej przypisujemy, ani ich bogami zowiemy; ale za towarzyszów ich mamy, lepszych i zasłużeńszych, aniżeli my jesteśmy. Z nimi do Chrystusa idziemy i mówimy: „Chryste, zmiłuj się! Panie, zmiłuj się!“ I chociaż mówimy Pannie czystej:

„Zjiść nam, spuść nam“ – ale kogoż? – „Twego Syna, który nas sam odkupił i zbawił; a Ciebie dał nam za matkę i prze ręce Twoje dał nam sam siebie i z sobą zbożny czas, to jest: czas łaski i odpuszczenia grzechów. Jakoż prosimy przez Twoją przyczynę, daj nam na świecie“ i t. d.

Widzisz, iż do Chrystusa i przez Chrystusa z przyczyną świętych Bożych, a z pokorną modlitwą idziemy. Mądre tedy to jest w tej pieśni wszytkiej wiary krótkie wyznanie, utwierdzenie nadziei, nauka pokuty, nabożna i roztropna modlitwa, szczerze a proste do Boga serce. Z tem sercem szli przodkowie nasi, to śpiewając a wyznawając, na ostre pogańskie żelaza i włócznie tak ochotnie, jako święci Boscy na męczeństwo.

Z tą pieśnią abo raczej wiarą i sumnieniem dobrem, w wojsku swem kapłany mając i od nich błogosławieństwo i rozgrzeszenie biorąc, hufce nieprzyjacielskie, daleko liczbą i mocą większe, starli i siłę ich rozsypali, państwo z koroną rozszerzyli; z tego, co wygrali, Kościół Boży i chwałę jego szczepili, cnotę i pobożność rozmnażali, sławę królestwa tego wynieśli, państwo rozmnożyli, wieczną pamięć a potomkom przykład zostawili; których jako naśladują, niech się sami sądzą, a jeżeli nabożeństwa, wiary i cnoty przodków swych chybili, zguby doczesnej i wiecznej (której uchowaj, Boże) czekać mają.

Ksiądz Piotr Skarga