LXV. Pamięć wieczna Wojny Chocimskiej – Ks. Stan. Chodyński

Słowo wstępne.

Polska, przedmurze Europy, w ciągu wielu wieków zasłaniając zachodnie państwa przed napaścią dzikich hord tatarów i fanatycznych turków, zmuszoną była prowadzić ustawiczne wojny, jakiemi wypełnione są jej dzieje.

Za łaską Bożą oręż polski wychodził z nich zawsze prawie z chwałą i zwycięstwem. Dla zawdzięczenia tylu łask i pomocy Niebios, król Zygmunt I 1515 r. wyjednał u papieża Leona X przywilej na odprawianie corocznie w każdej dyecezyi dziękczynnej mszy św. o Najśw. Maryi Pannie.

„Die aliqua, powiada bula prowincyonalną zwana, per ipsum Sigismundum regem statuenda, semel duntaxat singulis annis, perpetuis futuris temporibus, in una ecclesia, per singulos Ordinarios eligenda, in qualibet dioecesi dicti regni Poloniae et dominiorum eiusdem regni duntaxat, et ubi ipsum regem pro tempore fore contigerit, celebrare debent missae solennes in honorem B. Mariae Virg. et ad felicem memoriam victoriarum, per praefatos reges Poloniae obtentarum, celebrari volumus et mandamus”.

Obecnym na mszy tej nadał papież sto dni odpustu.

W sto lat później, przywilej buli prowincyonalnej zastąpiła uroczystość, ustanowiona na zawdzięczenie świetnego zwycięstwa pod Chocimem, 1621 roku.

Wtedy to siedmnastoletni Osman, tego imienia II, sułtan turecki, zebrawszy z trzech części świata hufce ogromne, osobiście wyruszył z nimi na Polskę.

Zdawało się, że potędze tej oprzeć się niepodobna. W Polsce trwoga zapanowała powszechna, ale wnet publiczne modły do Boga zamieniły ją w pełną nadzieję.

Na prędce zebrana stosunkowo niewielka liczba naszego rycerstwa, bez obcych posiłków, przy niedostatku żywności i pieniędzy, a nawet bojowej amunicyi, stawiła czoło przeszło sześćkroć większemu zastępowi nieprzyjaciół, których było więcej nad 400,000, gdy wojsko polskie miało około 35,000 i 30,000 kozaków.

Prowadził je wielki hetman litewski Karol Chodkiewicz, ale chorobą złożony, umarł w obozie w przeddzień zawartego pokoju; zastąpił go Stanisław Lubomirski, hetman polny. Trudy i niebezpieczeństwa wyprawy tej podzielał odważnie królewicz Władysław, panujący po ojcu swym Zygmuncie III.

Ufność w pomoc Boga i opiekę Świętych Patronów narodu sprawiła, że wojsko nasze, mając jedynie zamiar bronienia turkom przeprawy przez Dniestr i niedopuszczenia ich za granice kraju: szczęśliwemi wycieczkami trzecią część nieprzyjaciół trupem położyło, a odwagą i szczęściem wojennem w oczach Osmana niezwyciężonem się okazawszy, zmusiło go prędko do proszenia o pokój, który też pomyślnie zawarto pod Chocimem 9 października 1621 r.

Nader wyraźnie odbiła się tu łaska i pomoc Niebios, bo jak zapewnia naoczny świadek, Jakób Sobieski, w chwili podpisania traktatu pokoju, ledwie jedną beczkę prochu i kilka kawałków ołowiu w całym polskim obozie znaleźć można było.

Wyprawa chocimska ma wielu dziejopisów współczesnych i późniejszych, krajowych i obcych. Opisy naocznych jej świadków zebrał i wydał Żegota Pauli: Pamiętniki o wyprawie chocimskiej roku 1621. (Kraków 1853).

Po nim obszerniejszy Pamiętnik wojny chocimskiej Jakóba Sobieskiego (drukowany w Gdańsku 1646) z łacińskiego języka przełożył i wydał Władysław Syrokomla (Petersburg 1854 r.).

Innych autorów, którzy o tejże wyprawie prozą lub wierszem pisali, wylicza wspomniany Pauli i bibliografie: tu ich pomijamy.

Zwycięstwo chocimskie wielką radością i wdzięcznością ku Bogu napełniło naród polski, a razem i świat chrześcijański. Wysławiał je w listach swoich pap. Grzegorz XV zaraz i potem, gdy proszony był o naznaczenie święta pamiątkowego.

W breve swem: Draco ille saevissimus, winszuje narodowi polskiemu tej chwały, a w drugiem: Decret Romanum Pontificem, tego samego dnia, 23 czerwca 1623 r. wydanych, stanowi święto uroczyste na pierwszy rok po ogłoszeniu swego breve, w następnych zaś latach wiecznymi czasy, publiczne modlitwy z procesyą i litanią. Jakoż przepis o tem znajdujemy już w pierwszem wydaniu Rytuału zreformowanego (dr. w Krakowie 1631 roku, str. 205 i w następnych.

Pomniki dziejowe zwycięstwo chocimskie przypisują orędownictwu Świętych Patronów naszych. Gdy więc król i biskupi wystąpili z prośbą do pap. Grzegorza XV o uwiecznienie dnia 10 października nabożeństwem kościelnem w późne wieki, a synod prowincyonalny 1628 r. do ułożenia officium wyznaczył Jana Foxa archidyakona krakowskiego i Sebastjana Nucerina kanonika skarbimierskiego: ci przez Świętych z ziemi polskiej zwrócili ku Bogu dziękczynne westchnienia i modły swoje, a razem nasze i pokoleń następnych.

Officium przez nich ułożone jest piękne, tchnie pokorą i nadzieją, obudza miłość. Dla zastosowania go jednak do formy modłów Brewiarza Rzymskiego, przerobiła je św. Kongregacya Obrzędów i tak z upoważnienia pap. Urbana VIII zatwierdziła 21 stycznia 1628 r.

Pierwotny układ officium tego mało komu dziś znany. Posiada je biblioteka Seminaryum włocławskiego. Stanowi on druk formatu 8°, kart nieliczbowanych ośm wraz z tytułem, obok druku czarnego dość gęsto wyrazy i początkowe litery psalmów, oracyi itp. odbite czerwono.
W Encyklopedyi Kościelnej (t. XXVII, 245) już o nim wspomniałem; tu daję przedruk w niewielkiej liczbie egzemplarzy, celem zachowania pierwowzoru modlitw, które były wyrazem ówczesnych uczuć narodu.

W notach na dole zaznaczam odmiany od officium, teraz w Brewiarzach pomieszczanego.

Ks. Stan. Chodyński.
Włocławek,
d. 2 lutego 1909 r.