LXI. Dlaczego tak wielu wyrzeka się doskonałego szczęścia – Święty Biskup Zygmunt Szczęsny Feliński

Tajemnica to równie smutna jak upokarzająca dla upadłej ludzkiej natury, lecz wcale nie trudna do wyjaśnienia.

Oto, że tenże Pan, co tak miłosiernie doskonałe nam szczęście przyrzeka, oznajmia oraz iż jest ono czystym łaski Jego darem, do którego człowiek nie posiada ani przyrodzonego, ani nabytego własną zasługą prawa.

Objawia nam nadto, iż owo doskonałe z Nim zjednoczenie, co istotę wiekuistego szczęścia stanowi, tak dalece przyrodzone siły człowieka przechodzi, iż tylko w porządku nadprzyrodzonym, t. j. w skutek bezpośredniego działania Stwórcy na duszę ludzką, dokonanem być może; tak że i postawienie nam za cel ostateczny uczestniczenia w życiu Boskiem, i możebność osiągnięcia tego celu całkowicie łasce zawdzięczamy.

Łaska ta przytem, aby w nas była skuteczna, koniecznie współpracowania naszego wymaga; tak, że o tyle tylko uczestnikami zgotowanego nam szczęścia stać się możemy, o ile do woli Bożej wolę naszę zastosujemy, wiernie wszystkie wymagania Pańskie w ciągu doczesnego życia spełniając.

Osiągnięcie przeto doskonałego szczęścia dwóch od nas warunków wymaga, a mianowicie: uznania iż łasce je tylko Stwórcy zawdzięczamy, i gotowości do bezwarunkowego woli Bożej posłuszeństwa; oba zaś te warunki w wysokim stopniu przyrodzoną pychę człowieka obrażają, wykazując zupełną jego do zapewnienia sobie szczęścia nieudolność.

I oto jest właśnie ów szkopuł, o który tak często rozbija się wrodzona każdemu człowiekowi gotowość gonienia za szczęściem doskonałem.
Nie chcąc się upokorzyć wobec Pańskiej szczodrobliwości i ulegać Jego wymaganiom, zbuntowani ci przeciw własnemu szczęściu zaślepiency, wolą całkiem zaprzeczyć istnienia porządku nadprzyrodzonego, chociaż ciosem tym, przeciw Bogu zuchwale wymierzonym, i własne też obalają szczęście.

Nie rozum to więc, jak widzimy, lecz skażona wola, rokosz przeciw Pańskim obietnicom podnosi, używając tylko rozumu za adwokata, by choć pozorami słuszności szaleństwo swe usprawiedliwić.

Ilekroć zaś wola człowieka wdzięcznie i miłośnie przed wolą Wspaniałomyślnego Dobroczyńcy się swego ukorzy, rozum nietylko nic przeciwnego światłu przyrodzonemu w wymaganiach Pańskich nie upatruje, lecz jasno owszem słuszność ich i pożyteczność poznaje; tak iż sprawdza się na każdym człowieku dobrej woli to głębokie wyrzeczenie Zbawiciela: „Weźmijcie jarzmo moje na się, a uczcie się ode mnie, żem jest cichy i pokornego serca, a najdziecie odpoczynek duszom waszym. Abowiem jarzmo moje wdzięczne jest, a brzemię moje lekkie”. (Mat. XI, 29, 30.)

Patrząc na obszar ziemi, zalany w tak znacznej jeszcze części błędami rozmaitych fałszywych religij, serce się ściska na myśl, iż tak liczne rzesze dotąd jeszcze z łaski Odkupienia nie korzystają; lecz jeśli od tych w mroku niewiadomości pogrążonych plemion, przeniesiemy wzrok nasz na ludy chrześcijańskie, wówczas boleść nie zna już miary, gdyż tu nie zapoznanie tylko, lecz lekceważenie, a częstokroć rozmyślne nawet znieważenie nieocenionych darów łaski Bożej spostrzega.

Mimowoli w pamięci staje straszna owa groźba, jaką Pan oznajmił, przez usta Izajasza Proroka, wybranej winnicy swojej, co otrzymawszy od Niego wszystko co otrzymać mogła, zamiast oczekiwanych przezeń winnych jagód, zrodziła Mu agrest. (Izaj. V, 5, 6.) Cięższa jest nawet niewdzięczność opuszczających Pana Chrześcijan niżli była niewierność Izraelitów; gdyż tamci obietnicę tylko mieli Odkupiciela, podczas gdy za nas Syn Boży rzeczywiście już umarł.

To też pojąć niemal niepodobna jakim sposobem stać się to mogło, aby potomkowie tych Męczenników i Wyznawców, co tak ochoczo i przez tyle wieków mienie swe, zdrowie i życie nawet samo na ołtarzu wiary składali, ciesząc się jeszcze ilekroć stali się godnymi ucierpieć co dla Chrystusa, jak mówię, stać się to mogło, by spadkobiercy wiary i cnót takich przodków, mogli się uszykować pod sztandarem nienawistniejszym jeszcze dla Chrystyanizmu, niż był ów poganizm, co pierwotnych wyznawców Zbawiciela na stos lub na pożarcie dzikich zwierząt skazywał.

Lecz jakkolwiek bolesny jest to widok, faktem wszakże niezaprzeczonym przez to być nie przestaje; niepodobna bowiem nie przyznać, iż równający się pogańskiemu materyalizm, tak dziś samowładnie panuje, jeśli nie we wszystkich indywiduach, to we wszystkich przynajmniej chrześcijańskich krajach i we wszystkich warstwach społeczeństwa, iż rozsiadł się w państwie, szkole i trybunale, jako prawy gospodarz, Chrystyanizmowi, co najwięcej, prawa gościnności użyczając.

Dziś, kiedy zatrute nasienie buntu owoc już swój wydało, nie trudno ukazać na tę fatalną genezę, za pomocą której, z drobnego na pozór ziarna błędu, potworne drzewo bezbożności wyrosło. Przypatrzmy się temu procesowi.

Nie odrazu pycha racyonalistów przeciw możebności zjednoczenia z Bogiem i wiekuistego szczęścia wystąpiła; rozpoczęła ona owszem swe napady od obalenia dogmatu, który w mniemaniu umysłów powierzchownych, nie ma bezpośredniego z wiekuistem szczęściem związku, a który wewnętrzną swą treścią najbardziej zarozumiałość ludzką upokarza.

Łatwo się domyśleć iż dogmatem tym jest nauka objawiona o upadku człowieka, twierdząca iż przez grzech pierworodny natura ludzka została skażona, stając się niezdolną tak do poznania, jak i do osiągnięcia, o własnych siłach, ostatecznego końca naszego.

Cóż zaiste może być trudniejszem dla pychy nad to wyznanie absolutnej niemocy swojej? To też nic dziwnego iż ci, co zapragnęli strząsnąć z siebie słodkie jarzmo Chrystusowe, najprzód przeciw temu dogmatowi powstali, a stając niby w obronie godności człowieka, nie wahali się twierdzić iż wyszedł on z rąk Stwórcy w stanie, w jakim go dziś widzimy.

Ze wszystkich dzieł Bożych, powiadają oni, człowiek jest najdoskonalszem. Natura jego nietylko nie jest skażona, lecz odpowiada owszem zupełnie, w obecnym stanie swoim, istotnemu przeznaczeniu człowieka, tak iż żadnej nadprzyrodzonej pomocy ze strony Boga nie potrzebuje, gdyż o własnych siłach do ostatecznego celu swego zmierzać może.

Oczywistą jest rzeczą, iż przy takiem zapatrywaniu się na ludzką naturę, Odkupienie staje się całkiem zbytecznem, a więc i cała Boska misya Zbawiciela, razem z Jego Bóstwem i wysłużonemi przez krzyżową ofiarę łaskami, całkowicie upada. Pan Jezus z Syna Bożego, z drugiej osoby Trójcy Przenajświętszej, schodzi do rzędu zwykłych filozofów, nauka zaś Jego staje się ludzką tylko, podległą dyskusyi teoryą.

Zapatrując się z tegoż stanowiska i na inne twory, racyonaliści głosić poczęli, iż Stwórca tak doskonale prawa nadał przyrodzeniu, iż niema potrzeby ani ich zmieniać ani dopełniać, ani nawet zawieszać; niema jednem słowem żadnej racyi, aby Stwórca wdawał się ponownie w zarząd świata, gdyż ten, raz mądrością i wszechmocą Jego w ruch wprowadzony, wiekuiste temiż torami iść będzie, posłuszny niezmiennej woli swego Prawodawcy.

Łatwo już pojąć, iż raz postawiwszy zasadę, że prawa przyrodzenia są wiekuiste i niezmienne, racyonaliści musieli już koniecznie zaprzeczyć nietylko prawdziwości lecz i samej możebności nawet cudów; gdyż cud, jako zawieszenie zwykłych praw przyrodzenia, jest najwymowniejszym objawem wolnych i osobistych rządów Opatrzności.

Tym sposobem usunęli oni ostatecznie ze swej teoryi cały porządek nadprzyrodzony i zaprzeczyli bezpośredniego wpływu Stwórcy na to co się dzieje na świecie, poddając niezmiennemu prawu konieczności wszystkie nieobdarzone wolą twory, człowieka zaś czyniąc jedynym sprawcą i motorem tak indywidualnej jak i zbiorowej działalności ludzkiego rodzaju.

Jakkolwiek przecie główni koryfeusze naturalizmu jasno to pojmowali, iż zaprzeczając możebności cudów, kierownictwo świata stanowczo Bogu odejmowali, w gronie wszakże ich nieoględnych zwolenników wielu się takich znajdowało, którym na myśl to nawet nie przychodziło, iż wytrącenie jednego kamyka ze wspaniałego gmachu objawionej wiary, prowadziło nieuchronnie do obalenia całego, nieludzką ręką wzniesionego budowania.

W czasie kiedy po raz pierwszy w łonie chrześcijańskiego społeczeństwa poczęto wyszydzać wiarę w cuda, w zjawianie się umarłych, w sidła i prześladowania szatańskie, mianując to ciemnym fanatyzmem lub grubym zabobonem, cała rzesza lekkomyślnych nowatorów, co dobrodusznie o postępie cywilizacyi rozprawiała, cieszyła się tylko że religia chrześcijańska oczyszcza się od przesądów, ani przypuszczając nawet że przez ten właśnie wyłom w świątyni wiary wejdzie niebawem do chrześcijańskiego społeczeństwa bezwzględny sceptycyzm, co nietylko wiarę w Odkupienie, lecz w Boga nawet i w nieśmiertelność duszy do zastarzałych przesądów zaliczy.

A jednak było to nieuniknione już tylko postawionej zasady następstwo. Jakoż: objawienie nas uczy, że Stwórca, wywoławszy świat z nicestwa, z zupełną wolnością i świadomością celu wszechstwórzenia, nadał mu wprawdzie pewne ogólne prawa, o mądrości Jego świadczące, lecz nie skrępował przez to bynajmniej niezależności i wszechmocy swojej.

Nietylko więc świat wedle własnego upodobania, niezależnie od wszelkiej konieczności stworzył, ale też wedle własnego upodobania nim rządzi, i mocen jest w każdej chwili zawiesić lub zmienić nadane przyrodzeniu prawa.

Władza przeto czynienia cudów, w pojęciu chrześcijańskiem, jest koniecznym atrybutem Boga, tak iż zaprzeczenie Mu tej władzy musi doprowadzić koniecznie i do zaprzeczenia innych też Jego doskonałości.

I w rzeczy samej: skoro Bóg nie może nic ująć ani dodać w tem co już istnieje, przeto że świat stanowi doskonałą, wieczną i niezmienną całość, tak iż mądrość Boża całkowicie się weń wcieliła, to obecnie już nie Stwórca lecz stworzenie pomienione przymioty posiada i nigdy utracić ich nie może, gdyż Bóg wyczerpał niejako wszechmoc swą w tworzeniu i stoi dziś bezsilny wobec własnego dzieła swego, które całkiem już niezależnie od Niego do ostatecznych przeznaczeń swych zmierza.

Lecz jakaż po takiej abdykacyi będzie rola Stwórcy? Jeśli świat fizyczny ulega tylko niezmiennym prawom przyrodzenia, w dziejach zaś ludzkości jedynym czynnikiem rozwoju jest wolna i rozumna wola człowieka, to mowy nawet być nie może o rządach Opatrzności, o słusznym wymiarze należnej każdemu kary lub nagrody.

A więc cóż pozostaje Bogu? Najumiarkowańsi racyonaliści, co nie zaprzeczają istnienia świata duchowego, odpowiadają: w doczesności może On tylko być bezczynnym widzem, lubującym się swem dziełem; ludzi zaś przed swój trybunał może powoływać chyba po śmierci, nie mieszając się całkiem do ich spraw za życia.

Lecz i tu, skoro zapotrzebujemy bliższego określenia zasad, wedle których ów sąd odbywać się będzie, zwłaszcza zaś rodzaju kar i nagród, jakie nas za mogiłą czekają, wnet usłyszymy tak niejasne ogólniki, iż nam żadnego pojęcia ściślejszego o losie człowieka w życiu przyszłem nie dadzą.

Jakkolwiek wszakże owa nieograniczona swoboda na ziemi dogadzała ludzkiej naturze, pycha jednak zbuntowanego przeciw Bogu człowieka nie długo poprzestać chciała na doczesności; pomimo całą albowiem mglistość pojęć racyonalistów o czekającym nas po śmierci sądzie, widmo owego trybunału trwożyło jeszcze delikatniejsze sumienia adeptów nowej szkoły; należało przeto i z tą marą indywidualnych rządów Stwórcy zakończyć, aby się ostatecznie zpod wszelkiej od Niego zależności wyzwolić.

To też racyonalizm posunął się jeszcze o krok naprzód: rozciągnął na człowieka ogólne prawo konieczności, a wyzuwając go z wolnej woli, uczynił postępowanie jego całkiem zależnem od przyrodzonych skłonności i od otaczających go zewnętrznych warunków, aby zniósłszy tym sposobem odpowiedzialność winowajcy, mógł też znieść i trybunał Sędziego.

I oto Bóg, z koniecznej, indywidualnej, wolnej, ze świadomością działającej i wszystkiem rządzącej Istoty, przetwarza się w wyobraźni zbuntowanych pyszałków w ogólnego ducha natury, co ożywia wprawdzie wszystkie twory i całemu światu ruch nadaje, ale nie ma już oddzielnego od tego świata istnienia, a więc traci indywidualność, działa jedynie wedle niezmiennych praw konieczności, do świadomości zaś siebie i dzieł swoich w człowieku tylko, jako w najwyższej manifestacyi swej nazewnątrz przychodzi.

Lecz i to nawet sparaliżowanie twórczej siły i niezależności Boga, to skrępowanie Go i przykucie do materyi, nie zadowolniło jeszcze chciwych postępu racyonalistów. Zawsze pozostawało tu jeszcze jakieś pojęcie ducha, mającego oddzielną istność od materyi, która jest z nim wprawdzie prawem konieczności połączona, od niego wszakże bierze życie i działalność swoję, a więc jest mu jako niższa wyższemu poddana.
Wypadało przeto ostatecznie wyzwolić materyą od przewagi ducha, do czego najłatwiej dojść było można zaprzeczeniem samego istnienia jakiegobądź pierwiastku duchowego.

I oto zjawia się teorya stopniowego rozwoju wszystkiego co istnieje z pierwotnej materyi, która we własnej naturze posiada jakąś organiczną siłę, zdolną do wytwarzania coraz to nowych z tejże materyi kształtów i kombinacyj.

Nietylko już osobowość, ale i duchowość Stwórcy znika tu ostatecznie i przekształca się w jakąś działającą wedle prawa konieczności siłę. Siła ta nie jest nawet czemś oddzielnem od materyi, lecz stanowi nieodłączną tejże materyi przypadłość, co w niej wytwarza wszystkie ruchu i życia objawy.

Siła ta nadto, jako nieosobista i bezwiedna, nie mogła wywołać z nicestwa materyi, a więc materya sama musi być przedwieczną i wiecznie tę twórczą siłę posiadającą.

A więc nic innego nie istnieje i istnieć nie może, krom wiekuistej i wciąż własną siłą przetwarzającej się materyi: oto jedyna przedwieczna i twórcza istota, oto alfa i omega wszechbytu! Bóg, jako Twórca, Rządca i Sędzia świata; dusza ludzka, jako nieśmiertelna i odpowiedzialna za swe czyny; życie przyszłe z wiekuistą nagrodą lub karą, jako wypłat należnej każdemu sprawiedliwości, – są to dziecinne mrzonki zabobonnej wyobraźni, co w kolebce tylko cywilizacyi ludzkość zaspokajać mogły, z jej zaś rozwojem musiały zniknąć, jak ze światem słońca nikną urojone wśród mroku widma: rzeczywistość zastąpiła ułudę.

Zdawałoby się iż niepodobna posunąć dalej tego świętokradzkiego zamachu na istnienie Boga, chyba zrzucając odpowiedzialność za tę ohydną zbrodnię z prawdziwego jej sprawcy, t. j. ludzkiej pychy, na zapoznanego i znieważonego Stwórcę.

Jakoż, rzeczywiście znaleźli się w ostatnich czasach filozofowie, co swą bluźnierczą nienawiść do tego stopnia posunąć śmieli, iż nie wahają się twierdzić, iż Stwórca, nierad ze swego dzieła, w które się wcielił, postanowił samobójstwem położyć koniec tak własnemu jak i wszechświata istnieniu; co też wprowadza już w wykonanie, usiłując wywołać tak straszny i powszechny kataklizm, iżby wszystkie podstawy bytu do gruntu wstrząśnięte i wywrócone zostały.

Stąd powrót wszechświata, razem z jego Twórcą, do pierwotnego nicestwa, filozofowie ci za ostateczny kres wszystkiego co istnieje podają.
Oto jest w pobieżnych zarysach owa smutna geneza coraz to straszniejszych umysłowych aberacyj, co tak znaczną już część chrześcijańskiego społeczeństwa do apostazyi doprowadziła.

Przy takiem zapatrywaniu się na Stwórcę i świat ten widomy, łatwo już pojąć do czego musiał zejść u racyonalistów indywidualny stosunek człowieka z Bogiem.

Sprawiona przez apostołów naturalizmu w świątyni duszy ruina jest tak bezwzględna i wszystko z posad obalająca, iż przeraża więcej może niż ta, jaką bezbożność w dziedzinie wiedzy zrządziła; bezsilne bowiem, przeciw Stwórcy miotane pociski, na głowy samychże bluźnierców spadają, skarb zaś najdroższy nieoględnym duszom wyrwany, istotnie do najstraszniejszej nędzy je doprowadza, i trzeba cudu łaski, by skarb utracony znowu odzyskać mogły.

Miejmy wszakże odwagę przypatrzyć się bliżej i temu procesowi rozkładu.
Chrystyanizm ukazał nam człowieka złożonego z duszy i ciała, z wyrytym na duszy Bożym wizerunkiem, i do wiekuistej chwały przeznaczonego.

Pan Bóg nietylko stworzył go i odkupił, nietylko wypisał na tablicach serca jego zakon przyrodzony, w którym wolę mu swoję w głównych wyraził zarysach, lecz nauczył go nadto, drogą objawienia, tego wszystkiego, co wiedzieć potrzebował, by nadprzyrodzone przeznaczenie swe poznał i należycie wiodącą doń drogę wyrozumiał.

Podał mu nadto w modlitwie, w śś. Sakramentach i w ogóle w pozostawionych w skarbnicy kościoła nadprzyrodzonych pomocach, skuteczny środek do nabycia nadprzyrodzonej też siły, bez której z wniosłego posłannictwa swego żadną miarą wywiązaćby się nie zdołał.

Korzystając należycie z tych środków, człowiek dobrej woli może zawiązać z Bogiem, jeszcze tu na ziemi, istotny i osobisty stosunek, którego stopniowy rozwój objawia się przez wzrost nieustanny w duszy cnót nadprzyrodzonych, zwłaszcza zaś wiary, nadziei i miłości, jako z Boga płynących i wprost do Boga skierowanych.

Wewnętrzne to zjednoczenie, jako całkiem nadprzyrodzone, jest bezpośrednim owocem łaski, zupełnie od zwykłych praw natury niezależnym.
Z zaprzeczeniem przeto upadku człowieka i potrzeby odkupienia, samo nawet istnienie życia nadprzyrodzonego musiało być uznane przez racyonalistów za całkiem niemożebne; wszelki zaś stosunek duszy ze swoim Zbawicielem, za czcze urojanie wyobraźni.

W ślad za odrzuceniem owego osobistego z Bogiem zjednoczenia, jako nieuniknione już następstwo, musiały też być uznane za zbyteczne i wszelkiej pozbawione skuteczności, wszystkie te środki co rodzą i karmią życie nadprzyrodzone.

W skutek tego wyroku modlitwa, śś. Sakramenta i wszelkie pobożne praktyki zaliczone zostały do szkodliwych zabobonów, co egzaltując w fałszywym kierunku, czas tylko marnują i obałamucają głowy, odciągając przy tem sfanatyzowane umysły od jedynej rzetelnej cnoty, t. j. od pracy mającej dobrobyt doczesny na celu.

Potępiwszy w zasadzie bogobojność, umartwienie, zaprzanie się i to wszystko co Zbawiciel, jako jedyną do królestwa Bożego prowadzącą drogę, nam zaleca, nie dziw, że tego rodzaju cywilizatorowie jawnie też powstali przeciw świątyniom, kapłanom, życiu zakonnemu, postom, i w ogóle przeciw wszelkim instytucyom i praktykom katolickiego kościoła.

Jeśli zaś do czasu powstrzymywali się od bezpośrednich na Ewangelię napadów, to dlatego jedynie, że wolny rozbiór pisma św. dostarczał im broni przeciw kościołowi i jednął potężną różnowierców opiekę; i ten wszakże ostatni chrystyanizmu szaniec nie długo mógł się ostać przed niszczącym prądem racyonalizmu.

Boska nauka Przedwiecznego Słowa, odarta najprzód z przywileju nieomylności i do rozmiarów zwyczajnej etyki sprowadzona, uległa wreszcie temuż co i kościół losowi, i jako narzędzie obskurantyzmu, przez racyonalistów pod pregierz ducha czasu postawioną została.
Rozprawiwszy się ostatecznie z chrystyanizmem i pozbawiwszy duszę wszelkiego już światła nadprzyrodzonego, apostołowie niewiary pozostawili jej zrazu, jako ostatnią już pociechę, niewyraźną jakąś nadzieję życia zagrobowego, na przyrodzonej nauce o istnieniu Boga i nieśmiertelności duszy opartą; lecz i ta ostatnia nitka, duszę z niebem łącząca, wkrótce zerwaną została; z zastąpieniem bowiem indywidualnego Boga przez ogólnego ducha natury, każda też pojedyńcza dusza ludzka musiała w tym powszechnym oceanie ducha utonąć.
Aż wreszcie, gdy i duch ten ogólny zastąpiony został jakąś nieoddzielną od materyi organiczną siłą, człowiek zszedł całkowicie do rzędu zwierząt i utracił w mniemaniu racyonalistów, nietylko swe podobieństwo z Bogiem, lecz i wszelki nieśmiertelny, a nawet duchowy pierwiastek.

Takto owi mniemani obrońcy ludzkiej godności, co oburzali się na samę myśl skażenia naszej natury, wywiązują się z przysrzeczeń swoich!…
I onito zarzucają Chrystyanizmowi, iż zbyt nisko trzyma o człowieku, zowiąc go skażonym wprawdzie, ale rzeczywistym wizerunkiem Bożym; jak gdyby tytuł udoskonalonego zwierzęcia wyższym był i zaszczytniejszym nad niezrównaną godność Bożego usynowienia, co pozwala nam wznosić się coraz wyżej po szczeblach doskonałości, zbliżając się coraz więcej do Boskiego naszego Pierwowzoru, tak, iż wedle słów św. Pawła: „odkrytem obliczem na chwałę Pańską w zwierciedle patrząc, w toż wyobrażenie przemienieni bywamy, z jasności w jasność, jako od Ducha Pańskiego”. (II. Kor. III., 18).

Święty Biskup Zygmunt Szczęsny Feliński