Warunki i przedmiot modlitwy
Zaprawdę, zaprawdę mówię wam, o cokolwiek poprosicie Ojca w imię
moje, da wam (Jan 16, 23). Obiecuje zatem Pan Jezus, że o cokolwiek
poprosimy Ojca w Jego imię, wszystko otrzymamy; ale trzeba zrozumieć, o ile
prosić będziemy, zachowując należne warunki. Św. Jakub mówi, że wielu się
modli a jednak nic nie otrzymują, bo się źle modlą: Prosicie a nie otrzymujecie,
bo źle prosicie (4, 3). Stąd św. Bazyli (1) nawiązując do powyższych słów
apostoła, pisze: Dlatego czasem nie otrzymujesz, choć prosisz, boś się źle
modlił, tzn. albo z małą wiarą lub małą ufnością, albo z małym pragnieniem być
wysłuchanym, alboś prosił o to, co ci nie jest potrzebne do zbawienia, albo
niewytrwale. Św. Tomasz (2) sprowadza dlatego do czterech warunki potrzebne
do tego, by modlitwa osiągnęła swój skutek, a mianowicie, że trzeba się modlić
1) za siebie, 2) o rzeczy potrzebne do zbawienia, 3) pobożnie, 4) wytrwale.
1. O co się modlić?
A. Czy się można skutecznie modlić za innych?
Pierwszym zatem warunkiem modlitwy jest, by ją zanosić za siebie.
Doktor Anielski bowiem uważa, że człowiek nie może uprosić dla innych życia
wiecznego z tytułu sprawiedliwości (ex condigno), a zatem i łask, potrzebnych
do tego.
Jak mówi – obietnicę dał Pan nie dla innych, lecz tylko dla tych, co się
modlą: Da wam. Lecz mimo to wielu teologów (3) utrzymuje co innego, a
opierają się na powadze św. Bazylego, który uczy, że modlitwa na mocy
obietnicy Bożej osiąga niechybnie swój skutek, chociaż się ją zanosi za innych,
byle ci nie stawiali jej wprost przeszkody. I powołują się na Pismo św.: I
módlcie się jedni za drugimi, abyście byli zbawieni; albowiem wiele może
ustawiczna prośba sprawiedliwego (Jak. 5, 16). Módlcie się za tych, którzy was
potwarzają (Łk. 6, 28). A więcej jeszcze na słowa świętego Jana: Kto wie, że
brat jego grzeszy grzechem nie do śmierci, niechaj prosi, i będzie mu dany
żywot, grzeszącemu nie do śmierci (1 Jan 5, 16). To wyrażenie grzeszącemu nie
do śmierci według św. Augustyna, Bedy, św. Ambrożego i innych oznacza
takiego grzesznika, który nie ma zamiaru trwać w zatwardziałości aż do śmierci;
dla takiego bowiem potrzeba by łaski daleko szczególniejszej. Ale co się tyczy
innych grzeszników, nie mających na sumieniu takiej winy, apostoł obiecuje
modlącym się za nich, że im wyjednają nawrócenie: Niechaj prosi, i będzie mu
dany żywot grzeszącemu.
B. Powinniśmy się modlić za grzeszników.
Zresztą nie ulega wątpliwości, że modlitwy drugich niezmierną przynoszą
korzyść grzesznikom, i że są Bogu bardzo przyjemne. Bóg nawet skarży się na
swe sługi, że Mu nie polecają grzeszników. I tak na przykład użalał się do św.
Marii Magdaleny de’ Pazzi: Spojrzyj, córko moja, jak szatani trzymają
chrześcijan w swych rękach; gdyby ich wybrani moi nie wybawili swymi
modlitwami, zostaliby pożarci. Lecz w szczególniejszy sposób domaga się tego
Bóg od kapłanów i dusz zakonnych. Wspomniana Święta mawiała do swych
córek duchownych: Siostry, Bóg nie na to nas oddzielił od świata, byśmy tylko
sobie dobrze czyniły, lecz także, byśmy się wstawiały do Niego za
grzesznikami. Innym razem Bóg tak mówił do owej Świętej: Dałem wam,
oblubienice moje wybrane, miasto ucieczki (tj. mękę Pana Jezusa), abyście się
miały gdzie uciekać i wspomagać moje stworzenia; uciekacie się bowiem do
niego i wspomagacie dusze ginące i przywracacie im życie. Dlatego ta Święta,
zapalona świętą gorliwością, pięćdziesiąt razy na dzień ofiarowała Bogu Krew
Odkupiciela za grzeszników i pałała pragnieniem nawrócenia ich. Mawiała: o
Panie, jaka to męka, gdy się widzi, że można by tym duszom dopomóc, gdyby
się za nie życie złożyło w ofierze, a nie móc tego dokonać. We wszystkich
ćwiczeniach polecała Bogu grzeszników. Czytamy w jej żywocie, że nie
opuściła prawie żadnej godziny, aby się za nich nie pomodlić; często wstawała
nawet o północy i szła przed Najświętszy Sakrament, aby się pomodlić za
grzeszników. Raz widziano jak płakała bardzo rzewnie, a gdy się jej zapytano o
powód, odpowiedziała: Zdaje mi się, że nic nie czynię dla zbawienia
grzeszników. Posuwała się nawet tak daleko, że się ofiarowała ponosić dla ich
nawrócenia męki piekielne, byle tylko nie musiała nienawidzieć Boga; często
też Bóg wyświadczał jej tę łaskę, że ją nawiedzał dla zbawienia grzeszników
ciężkimi dolegliwościami i chorobami. W szczególniejszy sposób modliła się za
kapłanów, bo rozumiała, że dobre ich życie przyczynia się do zbawienia innych,
a złe prowadzenie się powoduje zgubę wielu dusz. I dlatego prosiła Boga, żeby
ją karał za ich grzechy: Panie, mówiła, spraw, bym tyle razy umarła i znowu
powróciła do życia, żebym mogła za nich w zupełności zadośćuczynić Twej
sprawiedliwości. Czytamy też w jej żywocie, że rzeczywiście swymi
modlitwami wyrwała wiele dusz z rąk Lucyfera.
Chciałem skreślić parę słów o gorliwości tej Świętej. Zresztą wszystkie
dusze, naprawdę Boga kochające, nie przestają się modlić za biednych
grzeszników. I czyby to było możliwe, żeby jakaś dusza kochająca Boga,
widząc jak Bóg miłuje dusze, co dla ich zbawienia uczynił i wycierpiał Pan
Jezus, jak ten Boski Zbawiciel pragnie, byśmy się modlili za grzeszników;
czyby to było możliwe, powtarzam, by mogła patrzeć obojętnie, ile to biednych
dusz żyje bez Boga, w niewoli szatana, i by się nie wzruszyła i nie starała często
się modlić do Pana, żeby dał światło i siłę tym nieszczęśliwcom do porzucenia
tego stanu nędznego, w którym śpią i żyją jak zatraceni! Prawda, że Bóg nie
obiecał wysłuchać nas, kiedy ci, za których się modlimy, wprost przeszkadzają
swemu nawróceniu. Wielekroć jednak Bóg w dobroci Swojej, przez wzgląd na
modlitwy Swych sług łaskami nadzwyczajnymi sprowadzał na drogę zbawienia
grzeszników najbardziej zaślepionych i zatwardziałych. Dlatego nie
zaniedbujmy nigdy polecać Bogu biednych grzeszników, czy to gdy
odprawiamy Mszę św., albo jej słuchamy, czy to gdy przyjmujemy Komunię
św., odprawiamy rozmyślanie lub nawiedzamy Najświętszy Sakrament. A jeden
uczony pisarz powiada, że kto się modli za innych, ten prędzej znajdzie
wysłuchanie, gdy się będzie modlił za siebie.
O tym wszystkim chciałem wspomnieć mimochodem. Teraz z kolei
zastanówmy się nad innymi warunkami skutecznej modlitwy, jak je wylicza św.
Tomasz.
C. Trzeba się modlić o łaski potrzebne do zbawienia.
Drugim warunkiem, wymienionym przez Świętego jest, by prosić o łaski
potrzebne do zbawienia; albowiem obietnica wysłuchania modlitw nie odnosi
się do łask doczesnych, nie potrzebnych do zbawienia duszy: Św. Augustyn (4),
objaśniając przytoczone wyżej słowa Ewangelii „W imię moje”, powiada, że nie
prosi się w imię Zbawiciela, gdy się prosi o coś, co się sprzeciwia zbawieniu.
Nieraz prosimy o jakąś łaskę doczesną – pisze (5) – a Bóg nas nie
wysłuchuje dlatego, że nas kocha i chce nam okazać miłosierdzie. Lekarz, który
kocha pacjenta nie pozwoli mu na to, co jego zdaniem mogłoby mu zaszkodzić.
Ach ilu to zdrowych i bogatych nie upadłoby w grzechy, gdyby byli chorzy albo
ubodzy. I dlatego Bóg niejednemu, który się modli o zdrowie albo o majątek,
odmawia, bo ich miłuje; widzi bowiem, że to byłoby dla nich okazją do
postradania łaski Bożej albo przynajmniej do oziębłości w życiu duchownym.
Jednakowoż nie twierdzę, że byłoby uchybieniem jakimś, gdyby ktoś prosił o
rzeczy potrzebne do życia doczesnego, o ile odnoszą się do zbawienia
wiecznego. Mędrzec Pański modlił się przecież: „Daj tylko to, co potrzebne do
utrzymania mego” (Przysł. 30, 8). Według św. Tomasza (6) nie jest wcale
uchybieniem, gdy ktoś się stara o te rzeczy w sposób umiarkowany; wtedy tylko
dopuszcza się człowiek winy, gdy pragnie i stara się o nie jako o rzeczy
pierwszorzędne i to w sposób nieumiarkowany, jakby na nich polegało całe
nasze dobro. I stąd kiedy prosimy Boga o łaski doczesne, powinniśmy się
modlić ze zdaniem się na Jego wolę i z tym zastrzeżeniem, o ile są pożyteczne
dla duszy. A kiedy Bóg ich nam nie udzieli, bądźmy przekonani, że nam ich
odmawia z miłości, ponieważ widzi, że przyniosłyby szkodę zbawieniu
naszemu.
Często prosimy Boga, aby nas uwolnił od jakiej niebezpiecznej pokusy, a
Bóg mimo to nas nie wysłuchuje i dozwala, aby nas pokusa dalej trapiła.
Bądźmy pewni, że i to Bóg dopuszcza dla naszego większego dobra. Nie pokusy
ani nie złe myśli oddalają nas od Boga, lecz złe przyzwolenia.
Kiedy dusza w
pokusach poleca się Bogu i z Jego pomocą się opiera, jakżeż postępuje w
doskonałości i jakżeż ściśle jednoczy się wówczas z Bogiem! I dlatego Bóg jej
nie wysłuchuje. Św. Paweł błagał usilnie, by go Bóg uwolnił od pokus
nieczystych: Dany mi jest bodziec ciała mego anioł szatanów, aby mię
policzkował. Dlatego trzykroć Pana prosiłem, aby ode mnie odstąpił (2 Kor. 12, 7. 8).
A Pan mu odpowiedział: Dosyć ty masz na łasce mojej (Tamże w. 9).
Zatem i w pokusach powinniśmy się modlić ze zdaniem się na Boga i wołać:
Panie, uwolnij mię od tego cierpienia, jeśli to dla mnie pożyteczne; a jeśli nie,
wspomóż mię przynajmniej, bym się mógł opierać. Nie od rzeczy będzie
przytoczyć tu zdanie św. Bernarda, że kiedy prosimy Boga o jaką łaskę, Bóg
albo nam daje to, o co prosimy, albo coś pożyteczniejszego.
Bóg często dopuszcza, byśmy się znaleźli w zawierusze, bo chce wypróbować naszą
wierność a także dla naszego większego pożytku. Zdaje się w takich chwilach,
że jest głuchy na nasze prośby; ale nie, bądźmy pewni, że Bóg nas wtedy dobrze
słyszy i wspomaga z ukrycia, wzmacniając łaską do oparcia się napaściom
wrogów. Oto jak nas Sam o tym zapewnia przez usta Psalmisty: Wzywałeś mnie
w ucisku, i wybawiłem cię, wysłuchałem cię w tajniku burzy, doświadczyłem cię
nad Wodami Sprzeciwu! (Ps. 80, 8).
D. Inne warunki modlitwy.
Wreszcie św. Tomasz wylicza inne warunki modlitwy, a mianowicie, że
trzeba się modlić pobożnie i wytrwale. Pobożnie, tzn. pokornie i z ufnością;
wytrwale, tj. nie przestawać się modlić aż do śmierci. Ponieważ te warunki,
mianowicie pokora, ufność i wytrwałość są najbardziej potrzebne modlitwie,
zastanowimy się nad każdym z nich z osobna.
ŚW. ALFONS MARIA LIGUORI
Doktor Kościoła, Założyciel Zgromadzenia Redemptorystów