O stosunku wiedzy do wiary
Prawdą w znaczeniu przedmiotowym jest wszystko, co istnieje.
Bóg jako byt absolutny i źródło bytu jest prawdą
najwyższą i źródłem wszelkiej prawdy.
W znaczeniu podmiotowym prawdą jest zgodność naszego poznania z rzeczywistością.
Kto zna sposoby poznawania prawdy, umie je oceniać i stosuje do właściwych rzeczy i we właściwy sposób, ten pozna prawdę, a uniknie błędów i złudzeń.
Jest to podstawa rzetelnego postępu.
Wszystko, co ludzie wiedzą, poznali i poznają z trzech źródeł naturalnych i z jednego źródła nadnaturalnego.
Źródłami naturalnymi są:
1) doświadczenie własne, czyli
empiria,
2) rozumowanie,
3) powaga, czyli opowiadanie innych
ludzi.
Źródłem nadzwyczajnym jest:
4) Objawienie Boże.
Każdym z tych źródeł poznajemy inny rodzaj prawd.
Przez doświadczenie zewnętrzne poznajemy świat materialny, podpadający pod zmysły.
Nic nie daje poznać świata zewnętrznego tak dobrze, jak doświadczenie własne.
Trzeba jednak stosować metodę badań ścisłą, naukową.
Pod tym względem wielkie usługi oddają w szkołach gabinety
przyrodnicze, chemiczne, fizykalne, etnograficzne i historyczne, a dla ogółu muzea odpowiednie.
Jeszcze więcej kształcą podróże, odbywane w sposób naukowy.
Doświadczenie wewnętrzne, czyli samowiedza i samoczucie, daje nam poznać stan duszy naszej.
Rozumowanie nawiązuje do doświadczenia, ale na nim nie poprzestaje.
Wznosi się ono do prawd, nie podpadających pod zmysły.
Rozumowaniem dociekamy niewidzialnej często przyczyny zjawisk, poznajemy cel i istotę rzeczy i oceniamy, jak te prawdy można zużytkować w życiu.
Nieraz rozumowanie poprawia błędy poznania zmysłowego.
Trzeba więc opierać się w życiu na doświadczeniu własnym i na rozumowaniu.
Prawdy, które ludzie poznali drogą doświadczenia, nazywamy wiedzą, czyli nauką.
Rzeczy oddalonych od nas przestrzenią, a tym bardziej czasem (historycznie), nie możemy poznać doświadczeniem, chociaż podpadają pod zmysły.
Pomagamy sobie wówczas opowiadaniem ludzi (ustnym lub pisemnym).
Należy tu badać, czy owo źródło jest wiarogodne, tj. czy opowiadający poznał
ową rzecz lub fakt dokładnie, dalej czy może i chce podać nam prawdę.
Trzeba nadto sprawdzić, czy odnośny dokument doszedł do naszych rąk nie sfałszowany.
Badanie takie nazywamy krytyką historyczną.
Jeden dokument, uznany przez krytykę za wiarogodny, znaczy więcej niż całe mnóstwo świadectw nie potwierdzonych.
Przy prawdach rozumowych opowiadanie ludzkie jest środkiem pomocniczym, ale nie wystarczającym, bo owi ludzie mogli się omylić w rozumowaniu.
Nawet gdy współcześni głoszą nowe jakieś teorie naukowe, nie dajemy im ślepo wiary, ale żądamy dowodów gruntownych w myśl zasady:
„In scientiis tantum valet auctoritas quantum rationes”.
Długo uczeni twierdzili mylnie, że słońce obraca się dookoła ziemi, a jeden duchowny polski, Mikołaj Kopernik, przekonał świat, że jest przeciwnie.
W szkołach, dopóki umysł uczniów za mało jest rozwinięty, przychodzi rozumowaniu w pomoc powaga nauczyciela.
Ludowi oddają tę przysługę wykłady przystępne i dzieła popularne.
Na uniwersytetach jednak uczniowie badają rzecz doświadczalnie, w seminariach słyszą odnośne hipotezy i powody, które za nimi przemawiają, a rozwiązanie wysnuwają już sami.
W życiu korzystamy pomocniczo z wyjaśnień, jakie dają biegli fachowcy, więc w sprawach higieny lekarze, w prawniczych prawnicy, w przyrodniczych przyrodnicy, w teologicznych duchowni itp.
Nie uznajemy natomiast powagi uczonego w kwestiach, które leżą poza jego fachem.
Liczymy się przy tym z możliwością omyłki nawet w rzeczach fachowych, bo wiemy, że rozum ludzki jest omylny.
Jedynie Objawienie Boże jest nieomylne tak w rzeczach doświadczenia, jak w prawdach rozumowych.
Ono jedynie zasługuje na ślepą wiarę we wszystkim.
Wystarczy sprawdzić, że Bóg coś objawił, a powinniśmy prawdę objawioną uznać za niewątpliwą, chociaż byśmy jej rozumem przeniknąć nie mogli.
Prawdy, które ludzie poznali z Objawienia Bożego, nazywamy prawdami wiary, albo krócej: wiarą.
Te prawdy, których rozum ludzki nie jest w stanie przeniknąć, nazywamy tajemnicami wiary.
Ludzie mniej wykształceni nie pojmują trudniejszych prawd naukowych.
Podobnie uczeni nie pojmą niejednego, co przedstawia się jasno bystremu rozumowi anioła.
Cóż dopiero mówić o Bogu!
Nawet prawdy, dostępne ludziom, zdołamy poznać tylko do pewnego stopnia, a nie na wskroś, jak Bóg je pojmuje.
Nie dziw, że w Objawieniu Bożym, o ile ono chce być dokładniejsze, natrafiamy na tajemnice wiary.
Co jest celem i przedmiotem Objawienia Bożego?
Bóg objawił ludziom nieco o sobie i o tym, co ludzi prowadzi do
zbawienia.
Są to prawdy nader wzniosłe i ważne, od których
zawisło udoskonalenie ludzi i wieczność szczęśliwa.
Obok tych prawd najwyższych, które w pewnej mierze stały się nam dostępne przez Objawienie, jest drugi zakres prawd już niższych, ziemskich, odnoszących się do świata i sił, które w nim działają.
Tych prawd badanie przekazał Bóg rozumowi ludzkiemu, więc Objawienie wcale się nimi nie zajmuje.
Pismo św. wyraża się o zjawiskach przyrody nie w sposób naukowy, lecz tak, jak się wyrażał ogół współczesnych (np. o wschodzeniu i zachodzeniu słońca).
Wzmianki te bowiem służą
jedynie do uzmysłowienia i uprzystępnienia prawd religijnych i
moralnych.
Nie ma zatem sprzeczności między wiarą
(Objawieniem Bożym) a wiedzą, czyli nauką, bo wiara uczy w zasadzie o czym innym, a o czym innym wiedza.
Wiara nie krępuje wcale swobody badań przyrodników, chemików, biologów, fizyków, astronomów i innych uczonych.
Każe im być ścisłymi w badaniach, a ostrożnymi w tworzeniu takich przypuszczeń (hipotez), które przekraczają właściwy zakres ich badań i wchodzą w obręb filozofii lub nawet Objawienia Bożego.
Podnosi to sumienność i krytyczność badań i wychodzi na pożytek nauki.
Jakoż wielu uczonych wierzy głęboko i spełnia praktyki religijne.
Ten sam Bóg dał Objawienie, który stworzył wszechświat i nadał mu prawa.
W Bogu nie ma i nie może być sprzeczności, zatem w kwestiach stycznych nie może być sprzeczności między wiarą a wiedzą.
Jeżeli kiedy powstaną spory między teologami, wyjaśniającymi Objawienie Boże, a badaczami przyrody, to wina leży w rozumie ludzkim, roztrząsającym rzeczy nie dość krytycznie i spokojnie.
Kto twierdzenia niektórych teologów uważa za dogmaty wiary, chociaż ich Kościół uroczyście nie potwierdził albo hipotezy niektórych uczonych (najczęściej nie badaczy, lecz popularyzatorów) poczytuje za pewniki
naukowe, chociaż nauka nie uznała ich jeszcze za prawdy niewątpliwe i nie odrzuciła rozwiązań odmiennych, ten popadnie w rozterki, ale… z własnej winy.
W rzeczywistości nie ma ani jednego pewnika naukowego, który by się sprzeciwiał jakimś dogmatom wiary.
Bacon, ojciec empirii nowożytnej, zapewniał słusznie, że „tylko połowiczna wiedza odwodzi od Boga, a przeciwnie, głęboka nauka do Boga prowadzi”.
Owszem, wiara przychodzi w pomoc nauce, bo rozszerza zakres poznania ludzkiego na rzeczy, o których badacze przyrody nic orzec nie mogą, a dociekania filozoficzne niewiele i niepewnie pouczyć zdołają.
Bóg postępuje z ludzkością jak mądry nauczyciel, który poleca uczniom badać samodzielnie różne zjawiska, prostuje ich zboczenia, a uzupełnia jedynie to, czego uczniowie o własnych siłach poznać nie mogą.
Na odwrót, nauka przychodzi w pomoc wierze, bo wykazuje istnienie Boga oraz niematerialność duszy ludzkiej, a to są podstawy wiary.
Krytyka historyczna stwierdza znów wiarogodność ksiąg Pisma św.
Przy tym nauka zaprawia do ścisłego, logicznego myślenia, przez co dopomaga do lepszego zrozumienia Objawienia Bożego.
„Intelligo, ut credam – et credo, ut intelligam”
(„rozumiem, abym wierzył, i wierzę, abym zrozumiał”).
Mało wykształceni stawiają nieraz zapory nauce, bo nie pojmują jej użyteczności.
Ci sami wypaczają niejednokrotnie treść prawd objawionych, wierzą w zabobony, ograniczają się do form zewnętrznych, unoszą się fanatyzmem itp.
Kościół katolicki o całe wieki pierwej niż państwa i rządy zrozumiał potrzebę wykształcenia, zatem zakładał szkoły i uniwersytety, zachęcał zakonników do przepisywania cenniejszych dzieł starożytnych, chociaż pogańskich
– i przez to stał się głównym łącznikiem między cywilizacją grecko-rzymską a nowożytną.
34. Dlaczego nie ma sprzeczności między wiedzą a wiarą?
Nie ma sprzeczności między wiedzą a wiarą dlatego, bo ten sam Bóg dał Objawienie, który stworzył świat i urządził.
Wymień trzy naturalne źródła poznania prawdy! Co poznajemy przez doświadczenie własne?
Co poznajemy przez rozumowanie?
Do jakich rzeczy konieczne jest opowiadanie ludzi?
Co poznajemy z Objawienia Bożego?
Co nazywamy nauką?
Co nazywamy wiarą?
W czym wiara dopomaga nauce?
W czym nauka dopomaga wierze?