O drugim grzechu głównym przeciwko religijnemu wychowaniu dzieci
Jeżeli potrzeba dziś często przypominać rodzicom, że pierwszym grzechem głównym
przeciwko religijnemu wychowaniu dzieci jest własny zły przykład rodziców, to jeszcze częściej
potrzeba im przypominać, że drugim głównym grzechem przeciwko temu wychowaniu jest:
każde jego opóźnienie. Cóż dziś częściej widzimy, jak właśnie smutne przykłady takiego
opóźnienia! Uprzytomnijmy sobie chociaż tylko kilka z nich. Dziecko, które już chodzi do szkoły,
powinno niezaprzeczenie umieć poprawnie, jak należy pacierz. Czy wszystkie nasze dzieci
przynoszą ze sobą do szkoły taką znajomość pacierza? Spytajmy się nauczycieli tak wiejskich
jak i miejskich naszych szkół lub katechetów a powiedzą nam jak wiele jest rok w rok w każdej
szkole takich zaniedbanych dzieci, z któremi muszą naukę pacierza sami zupełnie na nowo
zaczynać, ponieważ rodzice nie spełnili swego obowiązku, nie zaczęli dosyć wcześnie nauki
pacierza z dziećmi i dla tego nie nauczyły go się tak, jak powinny, poprawnie, jak należy. Według
nauki Kościoła powinno dziecko zaraz od przyjścia do rozumu, a więc mniej więcej od
skończonego siódmego roku, zachowywać przykazania kościelne, n. p. uczęszczać na Mszę Święta w
niedziele i święta. Czy i pod tym względem religijne wychowanie naszych dzieci, bardzo
często opóźniane? Najlepiej o tem świadczą te liczne, nie tylko siedmioletnie, ale i
dziesięcioletnie a nawet i znacznie starsze dzieci, w niedziele i święta w czasie nabożeństwa
wałęsające się po ulicach, albo oddane różnym zabawom i figlom. Na uwagę zrobioną rodzicom za to, można nieraz odebrać odpowiedź:,,prze- cież to jeszcze dzieci! znudziłyby się w
kościele, cały tydzień muszą ślęczyć nad książką, niech się przynajmniej w niedzielę i święto do woli zabawią !” Co powiedzieć dopiero o Sakramentach św. ! Dziecko dziesięcioletnie jest
już zupełnie zdolne, jak należy spełnić wszystkie warunki do godnego przyjęcia tak Sakramentu Pokuty, jak Sakramentu Ciała i Krwi Pańskiej. Czy rodzice liczą się z tem dosyć, jak powinni?
Gdyby tak było, skądby się brały między dziećmi do pierwszej Komunii św. tak często
dziewczęta trzynasto, czternastoletnie a chłopcy nieraz jeszcze starsi? Weźmy jeszcze choć
jeden przykład. Są mistrze wychowania młodzieży, którzy twierdzą, że dziecko, które jeszcze po szóstym albo siódmym roku życia zasługuje na chłostę, jest niewątpliwie źle wychowanem dzieckiem, którego religijne wychowanie zostało opóźnione.
Ileż to między naszemi dziećmi takich, które nie po szóstym albo siódmym, ale jeszcze po dziesiątym, jeszcze po czternastym
roku życia, jeszcze po skończeniu szkoły zasługują na chłostę! Ileż to więc między naszemi
dziećmi takich, które niewątpliwie źle są wychowane, których religijne wychowanie zostało
przez rodziców opóźnione! Skąd pochodzą te wszystkie opóźnienia religijnego wychowania, że jedni rodzice za późno zaczynają zaprawiać do pacierza swoje dzieci, drudzy zapóźno
przyzwyczająć je do zachowywania przykazań kościelnych, inni znowu zapóźno zabierają się
do tego, ażeby wykorzeniać z nich przyrodzone złe skłonności a zaszczepiać w nie cnoty
chrześciańskie, szczególnie te, które młodzieży najwięcej przystoją, jak pobożność,
posłuszeństwo, prawdomowność, wstydliwość i t. p.?
Zdaniem naszem pochodzą stąd, że
rodzice, zamiast uważać opóźnienie religijnego wychowania dziecka za drugi główny grzech
przeciwko temu wychowaniu, albo wcale nie mają je za grzech, albo uważają je za bardzo małe
przewinienie. Gdyby szczególnie matki głęboko były przekonane o tem, cośmy powiedzieli
wyżej, że opóźnienie religijnego wychowania jest drugim z rzędu głównym grzechem przeciwko
temu wychowaniu, z pewnością nie dopuszczałyby się w niem z takiem spokojnem sumieniem
tych najrozmaitszych opóźnień, o jakich wspomnieliśmy dopiero. Jeżeli więc mają ustać te
wszystkie tak zgubne dla dzieci opóźnienia w ich wychowaniu religijnem, to oczywiście potrzeba
przede wszystkiem, ażeby się rodzice przekonali, że to nie jest małem, nic nie znaczącem przewinieniem, ale jest jednym z głównych grzechów przeciwko religijnemu wychowaniu, gdy
je bez bardzo ważnej przyczyny opóźniają. Przekonają się o tem z pewnością, skoro ich
przekonamy, że jednym z głównych, najpotrzebniejszych warunków religijnego wychowania
jest jak najwcześniej je zaczynać. Skoro to uznają, będą zniewoleni uznać zwlekanie, opóźnianie tego wychowania za jeden z głównych, najgorszych grzechów, jakich się można
dopuszczać przeciwko niemu. Zaprawdę, nie ma trudnego zadania do spełnienia, kto chce
wykazać, że jednym z głównych, najpotrzebniejszych warunków religijnego wychowania jest:
jak najwcześniej je zaczynać. Gdyby tak nie było, na ile możności jak najwcześniejszem
zaczynaniu tego wychowania nic nie zależało, albo tak mało zależało, jak to sobie rodzice dziś
często wyobrażają, czyby sam Bóg domagał się go od rodziców? Przypatrzmy się bliżej temu.
Weźmy choć tylko kilka wymownych przykładów na to. Jednym z głównych, najważniejszych
obowiązków, jakie religijne wychowanie dzieci nakłada na wszystkich rodziców, jest szczepić w
dzieciach wiarę i ćwiczyć je w tych rozmaitych praktykach religii i pobożności, w których się
wiara na zewnątrz objawia. To niejako fundament, podstawa całego wychowania religijnego. Czy
Pan Bóg pozostawia rodzicom w tym względzie zupełną wolność?
Czy n. p. wolno rodzicom
wziąć się do zakładania tego fundamentu całego wychowania religijnego, t. j. do ćwiczenia
dzieci swoich we wierze i w tych różnych praktykach, w których się ona objawia, dopiero
wtenczas, kiedy się im spodoba? Czy wolno im odkładać to na późniejsze lata? Bardzo się
mylą ci wszyscy rodzice, którzy tak sądzą. Widać, że ani swoich praw, ani swoich obowiązków
rodzicielskich nie znają. Żadnej wolności nie pozostawia Bóg rodzicom w tym względzie. Sam
im dokładnie wyznaczył czas, w którym mają zaczynać ćwiczyć dzieci swoje we wierze i w
praktykach, jakie ona nakazuje a nie wyznaczył na to bynajmniej dopiero późniejszych lat,
kiedy dzieci przychodzą do zupełnego rozumu, lecz przeznaczył na to najmłodsze lata, wiek
dziecięcy!
Oto własne Jego słowa: „Masz synów? Ćwicz je i nachylaj ich od dzieciństwa!” Eccle.
Drugim głównym obowiązkiem, jaki religijne wychowanie nakłada na wszystkich
rodziców, jest wykorzeniać z dzieci przyrodzone złe skłonności, n. p. skłonność do lenistwa,
łakomstwa, ażeby te z początku jeszcze słabe skłonności nie zamieniły się z czasem w
uporczywe nałogi, niejako w drugą naturę dziecka, którą bardzo trudno poprawić, prawie
niepodobna odmienić. Jakże często można słyszeć takie zdania: przecież nie można sprzeciwiać się woli małego dziecka!
przecież każdy wiek ma swoje prawa! Kiedyż ma człowiek mieć
swoją wolę, jeżeli nie wtedy, kiedy jest małem dzieckiem! dosyć często musi wyrzekać się
swoich skłonności, przełamywać swoją wolę w późniejszem życiu niech przynajmniej póki jest
dzieckiem, ma swoją wolę, użyje trochę swobody! Czy wiele jest prawdy w tych zdaniach? Sami
to osądźcie, rodzice chrześciańscy, z następujących słów Pana Boga, w których przecież
najwyraźniej domaga się od was, abyście jak najwcześniej, od dzieciństwa zaczynali
przełamywać złe skłonności waszych dzieci a szczególnie ich samowolę: „Nie dawaj dziecku
swej woli za młodu a nie lekceważ sobie myśli jego”. „Dziecię puszczone na swą wolę,
zawstydza matkę swoją”. Eccle. 30,11; Przypow. 29,15.
Trzecim głównym obowiązkiem ściśle
złączonym z wychowaniem religijnem, że jeszcze tylko ten jeden wspomnimy, jest obowiązek
karności, wymagający od rodziców, ażeby dzieci swoje za przewinienia z roztropnością karali.
Cóż znowu pospolitszego, jak takie tłumaczenie się rodziców a szczególnie matek: przecież nie
podobna karać dziecko za przewinienia, których jeszcze nie rozumie! trzeba czekać, aż będzie
starsze, do rozumu przyjdzie, dosyć będzie miało tych kar, jakie wtedy odbierze!
Czy takie tłumaczenie się rodziców zgadza się z wolą Pana Boga?
Sami to znowu rozstrzygnijcie, rodzice
chrześciańscy, z Jego własnych słów:,,Nachylaj szyję dziecka za młodości, a obijaj boki jego,
póki jest dziecięcie znadź nie zatwardziało i nie stało ci się nieposlusznem a będziesz
miał żałość serdeczną”. Eccl. 30.
„Dobrze jest człowiekowi, gdy nosi jarzmo od młodości swojej” .
Czy tu Bóg nie domaga się najwyraźniej od rodziców, ażeby zaczynali jak najwcześniej, od samego dzieciństwa karać swoje dzieci, gdy zasługują na to? Czy już to jedno,
że Bóg główne, najważniejsze obowiązki, na jakich się religijne wychowanie zasadza, każe
rodzicom względem swoich dzieci wypełniać jak najwcześniej, od samego ich dzieciństwa, nie
powinno przekonać każdego, że jednym z głównych, najpotrzebniejszych warunków tego wychowania jest jak najwcześniej je zaczynać?
Ale nie tylko Pan Bóg, tak samo Kościół św., Jego
nieomylny zastępca na ziemi, domaga się i domagał się po wszystkie czasy stanowczo,
nalegająco od rodziców, ażeby ile możności jak najwcześniej, od samego dzieciństwa
rozpoczynali religijne wychowanie swoich dzieci. Weźmy znowu choć tylko kilka wymownych
przykładów na to. Jednym z głównych obowiązków, jakie wychowanie religijne nakłada, widzieliśmy dopiero, jest szczepienie wiary w niewinnych sercach dziecięcych. I kiedy to Kościół
św. ze swej strony każe rodzicom zabierać się do tej pierwszej około duszy dziecka pracy?
Czy wtenczas dopiero, gdy już starsze będzie, wszystko, czego wiara uczy, od razu pojmie,
spamięta? Niech za odpowiedź na te pytania starczą następujące słowa św. Chryzostoma,
doktora Kościoła: „Uczcie matki! wasze dziatki znaczyć czoło znakiem krzyża św. a gdy jeszcze
same są za słabe do tego, znaczcie własną ręką czoło ich krzyżem św.”. Jeszcze lepszą
odpowiedź na te pytania mamy w następujących
słowach św. Hieronima: „Największą radość to sprawiać matce, gdy dziecko wymawia Imię
choć głos jego jeszcze słaby a język jego jeszcze bełkoce”.
Innym głównym obowiązkiem z wychowaniem religijnem ściśle złączonym, widzieliśmy także
dopiero, jest wypleniać z dzieci złe skłonności, jakie na świat ze sobą przynoszą, ażeby nie
przeszły w zgubne nałogi. Kiedy to znowu Kościół św. każe rodzicom mężnie zabierać się do
tego? Albo może się wcale nie mięsza do tego? Może rodzicom żadnych upomnień, żadnych
wskazówek nie daje w tym względzie? że nie tylko wgląda w tę sprawę, ale nawet jak
najwcześniej, zaraz od pierwszej młodości dziecka każe rodzicom spełniać ten obowiązek, o
tem aż nadto świadczą n. p. następujące słowa dwóch biskupów. Św. Chryzostom pewnego
ojca za to, że się nie wziął do tego obowiązku, gdy syn jego był jeszcze małem dzieckiem, tak
upomina: „Skarżysz się na syna twego. Otóż trzeba ci go było wtedy, gdy był jeszcze bardzo
mło- dym, starannie giąć i choroby jego duszy wypleniać!”. Przez choroby duszy rozumie złe
skłonności, o jakich mówimy. Biskup Egger, współczesny nam, tak przestrzega wszystkie matki,
ażeby ze słabości ludzkiej lub źle pojmowanej miłości macierzyńskiej nie zabierały się za późno
do tego obowiązku, o którym mówimy:,,Niechaj się matka strzeże być niejako sługą złych
skłonności swego dziecka. Jej obowiązkiem jest zaraz od samego początku jak najroztropniej
kierować skłonnościami dziecka. Słabość matki pod tym względem nie da się często później
naprawić nawet przez chłosty dziecka !”. Ale nie dosyć zawczasu wypleniać złe skłonności
dziecka, zanim się zamienią w nałogi i wezmą je w zupełną niewolę. Przecież przynosi ono i
dobre skłonności na świat ze sobą. Jak złe wypleniać z niego, tak te dobre skłonności, te
szlachetne przyrodzone popędy trzeba w niem najstaranniej rozwijać, aż dojrzeją w prawdziwe
cnoty chrześciańskie, które je podobnem uczynią do dobrego drzewka, które choć jeszcze
małe, młode, jednak nie tylko się zieleni i liściem okrywa na wiosnę, ale i dobre owoce już rodzi
na jesień. Jakże i do tego obowiązku wyrabiania dzieciom cnoty chrześciańskie każe Kościół św.
wcześnie zabierać się rodzicom a szczególnie matkom! Jakże jasno wypowiada swe zdanie, że
całe zepsucie dzieci pochodzi stąd, że rodzice jego głosu, jego upomnień nie słuchają: nie
dosyć wcześnie zaprawiają dzieci do tych cnót chrześciańskich, które im najwięcej przystoją, są
najpotrzebniejsze! Nie mogą was, rodzice chrześciańscy nie przekonać o tem następujące
słowa św. Chryzostoma: Wy mianowicie, matki, naśladujcie pobożne niewiasty. Masz syna?
Naśladuj Annę, ucz się od niej co z nim zrobiła: zaprowadziła go zaraz do świątyni! Któraż z was
sto razy nie wolałaby, aby jej syn był Samuelem, jak królem całego świata? Ale to być nie może, odpowiesz. Czemu nie może być? Bo nie chcesz i nie oddajesz go tym, którzyby go takim uczynić
mogli. A kto to taki? Oto Bóg, bo Anna Bogu syna oddała. Toć przecież Heli nie mógł go na
takiego człowieka wychować, bo sam swoich synów źle chował, więc tylko wierze i roztropności
tej niewiasty wszystko zawdzięcza. Jedynak to był i nie wiedziała czy będzie miała jeszcze dzieci,
a jednak nie mówiła: zaczekam, aż urośnie, aż trochę w chłopięcych latach światowemi
rzeczami się pobawi, tylko wszystko odłożywszy na bok, o tem myślała jakby zaraz od
początku duchowy obraz Bogu oddać. Za przykładem tej niewiasty nad wszystko inne stawiajmy
troskę o dzieci i o wychowanie ich w bojaźni Pańskiej. Całe zepsucie dzieci pochodzi z naszego
niedbalstwa, że je nie zaprawiamy do bojaźni Bożej i do pobożności zaraz od samego początku,
zaraz od najmłodszego wieku!” Nie ulega więc żadnej wątpliwości, że i Kościół św. domaga się
od rodziców bezwarunkowo, bez żadnych wyjątków, ażeby ile możności jak najwcześniej
zaczynali wychowanie religijne swoich dzieci. Czy to nie dowodzi, że jednym z głównych,
najpotrzebniejszych jego warunków, jest jak najwcześniej je zaczynać? Wychowanie religijne
wymaga od rodziców niezaprzeczenie najwięcej poświęcenia, kosztuje ich najwięcej ofiar,
trudów. Sumienni w tym względzie rodzice wiedzą o tem najlepiej z własnego doświadczenia.
Czyby więc Kościół tak obstawał przytem, aby ro- dzice rozpoczynali je jak najwcześniej, od
najmłodszych lat, gdyby to nie było jednym z jego głównych, najpotrzebniejszych warunków?
Ale już najlepszym z wszystkich dowodów na to, że jeśli co, to jak najwcześniejsze
rozpoczynanie wychowania religijnego szych warunków, jest doświadczenie. Czegoż ono nas
uczy? Oto uczy codziennie, że wychowanie religijne zaczęte we właściwym czasie, t. j. jak
najwcześniej, od najmłodszych lat, prawie zawsze wynagradzane zaliczać należy do jego
głównych, najpotrzebniejbywa najpomyślniejszym skutkiem, prawi zawodzi. Ale na
odwrót uczy nas także, że wye to zaczęte w niewłaściwym czasie, za późno, prawie zawsze
karane bywa najsmutniejszym skutkiem, prawie nigdy nie daje się zupełnie naprawić. Rzadkie
pod tym względem wyjątki niczego nie dowodzą, chyba jeszcze więcej potwierdzają tę prawdę.
Te liczne, codzienne, żywe przykłady powinny z pewnością każdego przekonać o tem, że jak
najwcześniej, od najmłodszych lat rozpoczynać wychowanie religijne, to jeden z głównych,
najpotrzebniejszych warunków tego wychowania. Rodzice chrześciańscy! Mamy nadzieję, że i
wy przekonaliście się o tem z przyto- czonych wam na to dowodów. Czy możecie więc,
przekonawszy się o tem, wątpić jeszcze o tem, cośmy powiedzieli wyżej, że zwlekać, opóźniać
wychowanie religijne bez ważnej przyczyny, to nie jest małem, nic nie znaczącem
przewinieniem, ale jest jednym z głównych grzechów przeciwko temu wychowaniu? Ale nie
dosyć, ażeby sobie nie pozwalać opóźniać wychowanie religijne dzieci, oceniać takie
opóźnianie jak należy, t. j. jako jeden z głównych grzechów przeciwko temu wychowaniu.
Oprócz tego trzeba być wolnym od niektórych zgubnych uprzedzeń przeciwko wczesnemu
zaczynaniu wychowania religijnego. Rodzice podlegający tym uprzedzeniom Z pewnością
dopuszczą się nie jednej zgubnej zwłoki w religijnem wychowaniu swoich dzieci. Ponieważ w
naszych czasach nie braknie rodziców, którzy podlegają tym uprzedzeniom, dla tego widzimy
dziś tak często smutne przykłady spóźnionego wychowania religijnego naszej dziatwy. Mamy
na myśli szczególnie następujące dwa uprze- dzenia:
1) przecież nie można dzieci karać od
najmłodszego wieku, kiedy jeszcze nie wiedzą co grzech;
2) przecież nie można dzieci nakłaniać
do dobrego od najmłodszych lat, kiedy jeszcze nie znają się wcale na jego wartości.
Przypatrzywszy się bliżej tym dwom uprzedzeniom, przekonamy się, że są to istotnie tylko
uprzedzenia a nie chrześciańskie zasady, których wolno rodzicom trzymać się przy wychowaniu dzieci.
Wszystko, co sprzeciwia się wierze, Objawieniu, pochodzącemu od prawdziwego i świętego
Boga, nie może być prawdą, może być tylko falszem, złudzeniem. Czy wyżej przytoczone uprzedzenia zgadzają się z Objawieniem Bożem? Zobaczmy. Czy Pan Bóg powiada: czekaj z
karaniem dziecka do późniejszego wieku, póki nie będzie dobrze wiedziało co to jest grzech?
Wręcz przeciwnie w Piśmie św. czytamy: ,,obijaj boki jego póki jest dziecięciem” Eccle. 30.,,nie
odejmuj od dziecięcia karności” Przypow. 23.
A więc pierwsze z wyżej przytoczonych
uprzedzeń oczywiście nie zgadza się z Objawieniem, stoi w rażącej sprzeczności z objawioną
wolą Bożą. Nie może zatem być prawdą, chrześciańską zasadą wychowania dzieci. Ale nie tylko
Objawieniu sprzeciwia się najwidoczniej to pierwsze uprzedzenie, ale i własnemu dobru
dziecka, jest szkodliwe, zgubne dla niego. Czy i z tego powodu nie jest widocznie niczem więcej,
jak uprzedzeniem? Jeżeli będziecie się trzymać, rodzice chrześciańscy! tego uprzedzenia waszego, nie będziecie karać dzieci waszych od najmłodszego wieku dla tego, że jeszcze nie
wiedzą zupełnie dobrze co to jest grzech, to doczekacie się tego, że wszystkie te grzechy, które
dzieci wasze popełniają od najmłodszego wieku zupełnie bezkarnie, na które patrzycie zupełnie
obojętnie, z których może nawet śmiejecie się, żartujecie sobie, pocieszając się tą myślą, że
dzieci wasze jeszcze nie wiedzą o tem, że grzeszą, zamienią się w uporczywe nałogi, głęboko
zakorzenione wady, zanim jeszcze dzieci przyjdą do rozumu, do lat rozeznania, słowem, zanim
jeszcze będą zupełnie dobrze wiedziały co to jest grzech. Že tego się doczekacie, to tak jest
pewne, jak to, że z iskry powstanie pożar, jeżeli jej zaraz nie przytłumicie, z małej, nic nie
znaczącej z początku choroby powstanie śmiertelna, jeżeli jej zaraz nie będziecie leczyć.
Spytajcie się mistrzów wychowania,
takich jak wy rodziców, którzy dzieci za grzechy nie karali od najmłodszego
pozorem, że grzeszyły nie wiedząc jeszcze co to grzech, a jedni i drudzy powtórzą wam z
pewnością to samo, co my wam powiadamy, że grzechy, których rodzice u swoich dzieci nie
karzą od najmłodszego wieku dla tego, że się ich dopuszczają nie mając jeszcze pełnej
świadomości złego, zamieniają im się nad wszelkie oczekiwanie prędko w najuporczywsze,
najgłębiej zakorzenione nałogi, zanim jeszcze przyjdą do zupełnego rozumu, do lat rozeznania,
zanim jeszcze nabędą pełnej świadomości o tem, co to jest grzech. Ale może na to powiecie:
na wszystko są środki, lekarstwa, więc i na nałogi, wady dziecięce ich nie braknie. Na to
właśnie są rodzice, ażeby dziecko poprawili, nałogów zaciągniętych je oduczyli, wady z niego
wykorzenili. Na to wam odpowiemy, że tak samo już tysiące rodziców się przechwalało, ale
się przekonali, że sobie za wiele obiecywali, że nic z tego wszystkiego nie zdziałali, na co tak na
pewne liczyli, że ani jednego z tych nałogów, ani jednej z tych wad nie wykorzenili z dzieci, z
któremi wzrastały od najmłodszego wieku, których nabyły od najmłodszych lat, zanim przyszły
do zupełnego rozumu, dobrze wiedziały co to jest grzech. Przekonali się po niewczasie na
własnych dzieciach, jaką to wielką prawdą jest, że jak niektóre choroby fizyczne, tak samo
zupełnie i choroby moralne są prawie nieuleczalne i że ostatnich należą
przedewszystkiem te nałogi i wauy, z któremi człowiek wzrasta od najmłodszego wieku, których
nabył od najmłodszych lat, zanim jeszcze jak należy wiedział jakiem złem jest grzech. Jeżeli was
nie mogą przekonać o tej wielkiej prawdzie, chociaż powinny, cudze a tak częste doświadczenia,
niech was przekonają o niej wyroki Boże i świadectwa najsławniejszych mistrzów wychowania
dzieci. Niech was te nieomylne wyroki pobudzają do karania dzieci waszych od najmłodszego
wieku, chociaż nie grzeszą z pełną świadomością złego, ażeby grzechy bezkarnie popełniane
nie zamieniły im się w najgorszą, prawie nieuleczalną chorobę duszy, jaką są nałogi i wady
nabyte już w najmłodszym wieku. „Przypowieść jest: młodzieniec wedle drogi swej, choćby się
zestarzał, nie odstąpi od niej”. Przypow. 22, 6. ,,Jeśli może odmienić murzyn skórę swoją, albo
pard pstrociny swoje? I wy będziecież mogli dobrze czynić, nauczywszy się złego?” Jerem.
„Przemoc nałogu staje się w dzieciach nieprzezwyciężoną i nie masz już środków na
wykorzenienie złego. Chcąc zapobiedz temu, żeby się nie stało nieuleczalnem, trzeba złe uprzedzić, t. j. nie dopuścić do nałogu” Bossuet: De I’ Education du Dauphin. „Trzeba wcześnie
zaczynać wychowanie dzieci, bo gdy zły nałóg się wkorzeni, wtedy łatwiej złamać, niż nagiąć.
Jak naczynie zachowuje zapach a wełna tę barwę, której się napije, tak dziecko trzyma się silnie
tego, do czego w pierwszych latach nawykło.” Quintilian. Ale może powiecie: jak dziecko starsze
będzie, do rozumu przyjdzie, jak pozna lepiej złość
wtedy samo weźmie się do poprawy, sam się starać o pozbycie się swoich nałogów. Na u
powiadamy: kto tak mówi, rachuje na to, że dziecko samo weźmie się do zwalczania swoich
nałogów, skoro przyjdzie do lat rozeznania, sumienie więcej się w niem obudzi, ten pokazuje
wielką niewiadomość. Rachować na to, jest to najzupełniej zapoznawać słabość ludzką.
Mówcie co chcecie, przytaczajcie najsilniejsze dowody na swoje zdanie, prawdą jest i zostanie, że człowiek opanowany przez jaki nałóg tylko bardzo rzadko idzie za głosem sumienia a
po największej części to czyni, do czego go nałóg jego ciągnie. Patrzymy na to w codziennem
życiu ciągle. Kto n. p. za nałogowe złodziejstwa już w domu poprawy lub w więzieniu siedział,
ten puszczony na wolność w tych wszystkich razach, w których ma sposobność do złodziejstwa,
zazwyczaj tylko bardzo rzadko nie wyciąga znowu ręki po cudzą własność a po największej
części wraca do starego nalogu, choć go sumienie głośno ostrzega i choć jasno przewiduje
wszystkie następstwa swego kroku. Tak jest z wszystkimi starymi nałogowcami, zupełnie tak samo z wszystkimi młodymi. Dla czego? Dla tego, cała odpowiedź na to, ponieważ tak u starych,
jak i u młodych a nawet i u najmniejszych dzieci nałóg, przyzwyczajenie zamienia się jakby w
drugą naturę, nad którą niezmiernie trudno często odnosić pra- wdziwe zwycięstwa. Nic
prawdziwszego nad te słowa poety: „Bo drugą jest naturą nałóg; w co się wiek młody wprawi,
tego żadna starość nie naprawi”.
Czy więc nie dopuszczają się największej nieroztrop- ności ci wszyscy rodzice, którzy dla tego na wszystko pozwalają
swoim małym dzieciom, dla tego nie karzą za grzechy od najmłodszego wieku dzieci, czyli inne- mi słowy, dla tego nie
zapobiegają temu, ażeby już od najmłodszych lat nie zaciągnęly złych nałogów, ponieważ liczą na to, że skoro
przyjdą do rozumu, lepiej poznają złość grzechu, wtedy same się wezmą do poprawy swoich wad i nałogów? Jakże
to wszystko, co się powiedziało dotąd o tem pierwszem uprzedzeniu rodziców: przecież nie można dzieci karać od
najmłodszego wieku, kiedy jeszcze nie wiedzą dobrze co to jest grzech, powinno nas przekonać, że ono sprzeciwia się
własnemu dobru dzieci, najzgubniejsze jest dla nich, nie może więc już dla tego samego być prawdziwie chrześciańską zasadą wychowania dzieci, za co niestety nie raz dziś uchodzi u rodziców! Przypatrzmy się na zakończenie i
temu drugiemu częstemu uprzedzeniu rodziców, o którem wspomnieliśmy wyżej: przecież nie można dzieci
napędzać do dobrego od najmłodszych lat, kiedy się jeszcze nie znają wcale na jego wartości. Możemy o tem
drugiem uprzedzeniu jedynie powtórzyć wszystko to, cośmy powiedzieli o pierwszem. Jak pierwsze, tak i to drugie
sprzeciwia się widocznie i Objawieniu Bożemu i dobru dzieci, jest najzgubniejsze dla nich. Jak pierwsze, tak i to drugie więc nie może być żadną miarą prawdziwie chrześciańską zasadą wychowania dzieci, może być jedynie
prawdziwem uprzedzeniem rodziców. Sprzeciwia się widocznie Objawieniu Bożemu. Czytamy najwyraźniej w
Piśmie św., że Pan Bóg domaga się czci, chwały dla Siebie od dzieci już od najmłodszych lat, nie dopiero jak są
starsze, przyszły do lat zupełnego rozeznania. Czy Psalmista nie śpiewa o Bogu, że z ust nawet niemowląt i ssących
uczynił sobie doskonałą chwałę? Ponieważ tylko pod tym warunkiem może mieć cześć i chwałę od dzieci już od
najmłodszych ich lat, jeżeli rodzice już od najmłodszych lat ćwiczą je w dobrem, zaprawiają do dobrych uczynków,
więc oczywiście są rodzice z woli Bożej zobowiązani do tego. Nie mniej widocznie sprzeci wia się to drugie
uprzedzenie rodziców dobru jest najszkodliwsze dla nich. Ażeby jak nale niać tę niezmierną szkodę, jaką im
wyrządza, potrzeba tylko o tem jednem pamiętać jakiem wielkiem dobrodziejstwem jest dla dzieci, jeżeli jak
najwcześniej, zanim przyjdą do zupełnego rozumu, zanim się na wartości dobrych uczynków zupełnie poznają,
nawykną, przyzwyczają się do dobrego, słowem, nabędą dobrych nałogów. Gdy dziecko podrosło, przyszło do
rozumu, zupełnego rozeznania dobrego i złego, w ten czas z rozwijaniem się jego rozumu, rozwijają się w niem także i wzmacniają się coraz więcej wszystkie jego przyrodzone złe skłonności i popędy. Te wrodzone mu złe skłonności,
np. do lenistwa, niewstydliwości i t. d., to największe jego nieprzyjaciółki. One to z jednej strony jakby gwałtem odwodzą je od dobrego, do którego sumienie je nawołuje, z drugiej strony jakby gwałtem ciągną je do złego, przed
którem sumienie je ostrzega. Jak u nas starszych, zupełnie tak samo i u dzieci, które już przyszły do zupełnego
rozeznania dobrego i złego, trwa ta walka między rozumem oświeconym wiarą, sumieniem a złemi wrodzonemi
skłonnościami bezustannie, na chwilę nie ustaje. Czy w tej ustawicznej walce między sumieniem a swemi złemi
skłonnościami dziecko ma jaką pomoc do odnoszenia zwycięstw nad niemi, żeby się nie pozwalało odwodzić im od
dobrego a pociągać do złego? Odpowiecie na to, rodzice, że ma pomoc w łasce Bożej, która je nigdy nie opuszcza i z
którą wszystko może, nawet najzdradliwsze podszepty swoich złych skłonności pokonać może. Dobrze
odpowiedzieliście tym razem. Tak jest. Ma dzielną pomoc w nieodstepnej a wszechmocnej łasce Bożej. Tak zwykle sądzą rodzice. Lecz przez to wła śnie okazują wielką nieświadomość. Otóż oprócz pomocy
łaski Boskiej, ma dziecko jeszcze drugą dziel- ną pomoc w tych wszystkich dobrych nawyknieniach, dobrych
nałogach, jakich nabyło od najmłodszych lat, zanim przyszło do rozumu, zanim pojmowało, oceniało jak należy
wartość tych dobrych przyzwyczajeń i nałogów. Te dobre nawyknienia, przyzwyczajenia dziecka, nabyte od najmłodszego wieku, zanim coś o ich wartości wiedziało, to jakby tarcza obronna dla niego, od której się odbijają nawet
najcięższe pociski jego złych skłonności. Słyszeliśmy co dopiero z ust jednego z najwybitniejszych mistrzów
wychowania te słowa:,,jak naczynie zachowuje zapach a wełna barwę, której się napije, tak dziecko trzyma się
silnie tego, do czego w pierwszych latach nawykło”. Odnosi się to nie tylko do złego, ale tak samo do dobrego, do
którego w pierwszych lat nawykło, bo nie tylko zły nałóg, ale tak samo dobry raz nabyty, niejako wchodzi w organizm i
zamienia się w potrzebę duszy i ciała. Gdyby dobre nawyknienia nabyte przed przyjściem do rozumu, od
najmłodszego wieku, nie były dla dzieci po przyjściu do rozumu w starszym wieku, po łasce Bożej najdzielniejszą
pomocą do dobrego, czyby wszyscy mistrze wychowania tak nalegali na to, żeby dzieci jeszcze przed przyjściem do
rozumu, już od najmłodszego wieku miały dobre nawyknienia? Nie braknie dziś takich, którzy uczą, że już z szóstym
rokiem skończonym powinno być wychowanie dziecka ukończone, to znaczy innemi słowy, że już z szóstym rokiem powinno dziecko mieć wszystkie te dobre nawyknienia, które dają gwarancyą, że i w starszym wieku, gdy
przyjdzie do lat rozeznania i wrodzone złe skłonności zaczną częściej i silniej uderzać na nie, nie zejdzie z dobrej drogi,
nie pozwoli im sie tak łatwo odwieźć od swoich obowiązków. Ale dzieci miały, pyłamy was, rodzice, jak powi
wymaga koniecznie ich dobro, dobre nawyknienia już od najmłodszych lat, jeżeli rodzice nie ćwiczą ich w dobrem, nie
napędzają ich do dobrego już od najmłodszych lat, a więc innemi słowy, jeżeli trzymają się tego drugiego uprzedzenia,
o którem mówimy? Sądzimy, żeśmy nie dali wam bardzo trudnej do rozwiązania zagadki. Przecież dobre nawyknienia, przyzwyczajenia, są tylko skutkiem, następstwem ćwiczenia się w dobrem, praktykowania dobrego.
Ponieważ nie może być skutku bez przyczyny, więc oczywiście żadną miarą nie mogą mieć dzieci, jak powinny, jak
wymaga koniecznie ich dobro, dobrych nawyknień już od najmłodszych lat, jeżeli rodzice trzymają się tego
uprzedzenia: przecież nie można dzieci napędzać do dobrego już od najmłodszych lat, kiedy się jeszcze wcale nie
znają na jego wartości! Nie jestże zatem to uprzedzenie, jak powiedzieliśmy wyżej, widocznie jak najszkodliwsze dla
dzieci? Jeżeli zaś tak bardzo sprzeciwia się dobru dzieci, czy mogą rodzice być tak dalece zaślepieni, ażeby nie
widzieć tego, że jest tylko prostem uprzedzeniem z ich strony a nie chrześciańską zasadą wychowania, której bezpiecznie można się trzymać ??