Koronacya Mieczysława książęcia Polskiego na króla wraz z żoną jego Ryxą

 Po odbytym z należną czcią pogrzebie ciała królewskiego, złożyli zjazd walny w Poznaniu prałaci, panowie, wielmoże i szlachta Polska, celem obrania nowego króla, mającego nastąpić po Bolesławie.

Zgodne było zdanie senatu i ludu, ażeby po najlepszym ojcu nastąpił syn, książę Mieczysław, gdy i od ojca królem był naznaczony, i dla zacności, przymiotów i zasług ojcowskich, a nadto powinowactwa, którém przez małżonkę Ryxę połączony był z książęty Niemieckimi i cesarstwem, nikt nie miał bliższego prawa do następstwa i tronu królestwa Polskiego.

Stanęła więc uchwała zgodna i jednomyślna za Mieczysławem książęciem, i naznaczono do jego koronacyi dzień Niedzielny Zielonych Świątek; który gdy nadszedł, książę Mieczysław udał się z licznym orszakiem rycerstwa do stolicy Gniezna, i w kościele Gnieźnieńskim dnia pomienionego tenże książę Mieczysław królem, a żona jego księżna Ryxa, córka wojewody Reńskiego i siostrzenicy Ottona III cesarza królową Polską ogłoszona, przez Hippolita ówczesnego arcybiskupa Gnieźnieńskiego, i towarzyszących mu w obrzędzie Gompona arcybiskupa Krakowskiego, tudzież Paulina Poznańskiego, Marcella Włocławskiego, Klemensa Wrocławskiego i Albina Płockiego, biskupów, a w obecności panów i dostojników królestwa, koronowani zostali i namaszczeni.

Mieczysław, nowy król Polski, naśladując przykład ojca swojego, nie tylko biskupów, książąt i panów, ale wszystko rycerstwo i szlachtę, którzy się byli na uroczystość tej koronacyi jak na widowisko niezwykłe licznie zjechali do Gniezna, i w dzień koronacyi, i przez kilka dni następnych, zapraszał do stołu królewskiego, kazał ich wspaniale podejmować, i dla wszystkich uczty zastawiać po królewsku. Rozdawano nadto z rozkazu króla Mieczysława hojne między ubogich jałmużny, i udzielano biednym zapomogi. Sam wreszcie nowy król Mieczysław wraz z królową Ryxą w dzień koronacyi ofiarowali na czynia złote i srebrne w podarku do wielkiego ołtarza, i ubiory kościołowi Gnieźnieńskiemu, na uproszenie sobie od Boga pomyślności, i na uczczenie kościoła, a na wieczystą koronacyi swojej pamiątkę.

 Miasto Kraków pogorzało w tym roku, i wielkie przez ogień poniosło szkody.

Po Benedykcie VIII papieżu wstępuje na stolicę Jan XX. Ten po śmierci zjawia się jednemu biskupowi i poleca rozdanie pewnych pieniędzy ubogim.

 

 Po śmierci Benedykta VIII, który siedział na stolicy lat dwanaście i dni dwadzieścia jeden, z wyjątkiem roku jednego, nastąpił Jan XX, syn Grzegorza, rodem Rzymianin, który przez lat kilka toczył wojny i spory z Rzymianami. Pisze Piotr Damiani, że kiedy był biskupem, pokazał mu się pomieniony Benedykt papież siedzący jakby za życia na karym koniu; rzekł więc do niego: „Nie jestżeś ty Benedykt papież, o którym wiemy, że już umarł?“ – „Jam jest, odpowie, ów nieszczęsny Benedykt.“ – „A cóż ci jest, zapyta, ojcze?“ – „Bardzo wiele cierpię, ale mam nadzieję w miłosierdziu Boskiém, jeżeli mi kto użyczy pomocy. „Idź do następcy mego, papieża Jana, i powiedz mu: ażeby pieniądze w takiej a takiej skarbniczce znalezione rozdał pomiędzy ubogich; wszystko bowiem, co dotąd za mnie rozdawano, nie było mi pomocném, bo pochodziło z cudzej krzywdy.“ Co biskup wiernie wykonał, a złożywszy godność biskupią wstąpił do klasztoru.

Konrad, królem Rzymskim obrany, przywdziewa koronę.

 Konrad, jeden z książąt Niemieckich, wśród żwawych niezgód od elektorów wybrany został królem Rzymskim. Książę zaś Kuno (Cuno) ubiegający się o koronę, za sprawą Albina arcybiskupa Mogunckiego, odrzucony. Henryk bowiem cesarz, z porady książąt, rzeczonego książęcia Konrada następcą swoim wyznaczywszy, umarł, po latach panowania dwunastu, według niektórych dwudziestu dwóch, a podług innych dwudziestu. Ten Konrad wiele zaprowadził ustaw, a pokój jak najściślej pod karą śmierci zachowywać kazał. Leopold zaś obawiając się go uciekł, i żył skromnie w chacie wieśniaczej; od Grzegorza VI policzony w poczet Świętych.

Rok Pański 1026.

Mieczysław król, wziąwszy w niewolą zakładników Ruskich, utrzymuje Ruś w podległości. Syna swojego oddaje na nauki.

 Mieczysław król Polski poświęciwszy rok cały żałobie po ojcu, którą z wszystkiem rycerstwem przybrany w strój czarny obchodził, z zamku Gnieźnieńskiego, gdzie stałe miał zamieszkanie, udał się do Krakowa wraz z małżonką swoją Ryxą; a po kilku miesiącach ruszył ztamtąd ku granicom Rusi, prowadząc z sobą liczne wojsko. Jarosław bowiem i Mścisław, książęta Ruscy, zaledwo gruchnęła wieść o śmierci Bolesława króla Polskiego, z mnogim tłumem tak rycerstwa, jako i pospolitego gminu najechali granice Polski, oblegli Czerwieńsk i inne zamki; a spustoszywszy niektóre powiaty Polskie, nabrali w niewolą włościan i pognali w okolice rzeki Porszy, blisko Kijowa, na posielenie. Nie tajno też było, że Rusini podbici orężem króla Bolesława zaraz z jego śmiercią poczęli się ruszać i skryte układać zmowy na zrzucenie poddańczego jarzma, i już jawnie powstać zamyślali, gdyby wcześniej nie przytarto ich i nie skarcono. Mieczysław zatém król Polski wkroczywszy w krainę Ruską, bierze w niewolą znakomitszych panów Rusi i odsyła do Krakowa, zkąd porozsadzani po różnych zamkach przez lat kilka służyli mu za zakładników. W ten sposób przytłumił tlejące w zarzewiu rozruchy, Ruś utrzymał w posłuszeństwie, i odjął jej wszelką sposobność podniesienia rokoszu. Urządziwszy zaś należycie sprawy Ruskie, wrócił do Polski, i najpierwej odwiedził ziemię Płocką, gdzie zajmował się słuchaniem i rozsądzaniem spraw i zażaleń swoich poddanych. Potém zwiedziwszy inne powiaty Łęczyckiej i Kujawskiej ziemi, udał się do Gniezna, zwykłej swojej siedziby. A ponieważ syn jego Kazimierz już siódmy rok wieku swego liczył, kazał go ojciec przedewszystkiém uczyć, i przydał mu mężów poważnych za mistrzów, aby przetarty i objaśniony nauką stał się świadomszym i sposobniejszym do sprawowania rządów. Ten tedy był pierwszy z rodu książąt Polskich, który swój umysł z przyrodzenia ślachetny naukami więcej jeszcze ozdobił i wykształcił: niema bowiem śladu, aby inni dawnych czasów książęta Polscy w naukach i umiejętnościach byli ćwiczeni. Ale Mieczysław król Polski już z samego początku panowania okazywał się gnuśnym i tępym, w obyczajach surowym, w działaniach płochym, niezdatnym do rady i spraw wymagających większej godności i powagi. Porzuciwszy rozsądnych, wiekiem i przymiotami zaleconych radców, dawał się wieśdź namowom ludzi młodych i lekkomyślnych. I ta to była najgłówniejsza przyczyna, dla której królestwo Polskie za jego czasów wiele poniosło uszczerbku, gdy ani sam starać się chciał o nabycie światła, ani ludzi rozumnych miał w poważaniu.

Brzetysław, syn Oldrzycha książęcia Czeskiego, poczyna Polaków prześladować, zamierzając podnieść rokosz.

 Kiedy Mieczysław król Polski zajęty był sprawami Ruskiemi, Czesi uważający to sobie za hańbę, że królom Polskim daninę opłacać musieli, podnoszą jawny rokosz, i Polaków, którzy w Czechach stali załogą, jednych wyrzucają z kraju, drugich w niewolą biorą. Byli na ów czas w Czechach dwaj książęta, Oldrzych (Udalryk) i Jaromir, synowie Bolesława, którego król Polski Bolesław oślepić był kazał; jednakże zarząd księztwa Czeskiego zostawał przy Oldrzychu, drugi bowiem brat Jaromir, poimany przezeń i oślepiony, żeby mu swém wspólnictwem rządów nie odbierał albo przynajmniej nie kaził, wiódł życie samotne i nieszczęśliwe. Oldrzych zaś książę Czeski miał syna z niewiasty stanu wiejskiego, Bożeny albo Beaty, imieniem Brzetysława, żwawego i dziarskiego młodzieńca. Ten stawszy się głównym przywódcą powstania, nie tylko Polaków, ale i przychylną im szlachtę Czeską, a zwłaszcza Ursowiczów, z wielką zawiścią prześladował. Oldrzych bowiem, ojciec jego, związany przysięgą od Bolesława króla Polskiego, nie śmiał jej łamać płocho, obawiając się kary oślepienia, jakiej doznał ojciec jego, żyjący jeszcze na ów czas Bolesław książę Czeski. Ale po śmierci króla Polskiego Bolesława, chociaż pomny przysięgi sam w powstaniu nie brał udziału, popierał je atoli przez syna swego Brzetysława, nie przestając podżegać młodzieńca, który już sam przez się nienawistny był Polakom, aby nie zapominał krzywdy od nich doznanej, oślepienia dziada swego i uwięzienia ojca. Nadto Jaromirowi, rodzonemu bratu swemu, czy-to z poduszczenia fałszywych oskarżycieli, czy z obawy, iżby mu jako starszemu nie przyznano pierwszeństwa, oczy wyłupić kazał. A znęcony urodą i miłością ku Bożenie, kobiecie wiejskiego stanu, pojął ją w małżeństwo, chociaż mu przyjaciele odradzali te związki, i miał z niej syna Brzetysława.

Śmierć Hipolita arcybiskupa Gnieźnieńskiego i Klemensa biskupa Wrocławskiego.

 Po zmarłym arcybiskupie Gnieźnieńskim Hipolicie, którego w tymże kościele pochowano, wyniesiony był na stolicę prawym wyborem, za zezwoleniem Mieczysława króla Polskiego, Bosuta, mąż przezornej rady i bystrego rozumu, potwierdzony od Jana XX papieża.

 Tegoż roku, zachorowawszy ciężko na zimnicę, umarł Klemens biskup Smogorzowski czyli Wrocławski, który piastował tę godność lat dwanaście; pochowany w kościele Smogorzowskim. Po nim nastąpił Lucilius I, kanonik Smogorzowski, obrany przez kapitułę za usilnym wpływem Mieczysława króla Polskiego; potwierdzenie otrzymał od Sylwestra II papieża, a poświęcenie z rąk Stefana arcybiskupa Gnieźnieńskiego. Rodem był Włoch, ale umiejący jako tako po polsku.

Rok Pański 1028.

Brzetysław książę Czeski, korzystając z gnusności Mieczysława króla Polskiego, zajmuje Morawy i załogi Polskie w pień wycina.

 Brzetysław książę Czeski, zrzuciwszy ciążące z dawna Czechom jarzmo, i uwolniwszy ich od daniny, którą Polakom opłacali, gdy widział, że to oswobodzenie powiodło mu się bezkarnie, i że Mieczysław król Polski milczał na nie z spokojną obojętnością, śmielsze jeszcze przedsiębierze zamysły: zgromadza wojsko konne i piesze, i wkracza do Morawy, która cała pod ów czas była w ręku Polaków; miasta Morawskie, trzymane w podległości przez zbrojne załogi Polskie, oblężeniem zamyka, i wszystkie siły wytęża na ich zdobycie, wiedząc zwłaszcza, że mieszkańcy miast oblężonych, niecierpliwi jarzma Polskiego, i pragnący zmiany w obecnym stanie rzeczy, niewątpliwie się poddadzą, jeżeli Mieczysław oblegających nie odeprze. Ale chociaż rycerstwo Polskie, które trzymało po owych miastach załogi, i starostowie miejscowi (praefecti), słali do króla Mieczysława ustawicznych gońców z doniesieniem, jak wielkie groziło im niebezpieczeństwo, i wzywali posiłków; przecież król Mieczysław, czy-to dlatego, że innemi w ów czas zajęty był publicznemi i domowemi sprawami, czyli, że nie czuł w sobie dosyć ducha i zdolności do prowadzenia albo odpierania wojen, bądź wreszcie, że Polacy ociągali się z dostarczeniem wojska na utrzymanie i obronę Moraw, zaniedbał udzielić oblężonym tak potrzebnej i upragnionej pomocy. Gdy więc o tej króla obojętności dowiedzieli się mieszkańcy miast oblężonych (ani ta mogła im być nawet tajna, sami bowiem przez własnych posłów dopraszali się u Mieczysława, aby ich z oblężenia wyswobodził), załogi Polskie owych miast broniące tém większemu uległy niebezpieczeństwu, i ostatnią prawie uczuły rozpacz. Coraz więcej bowiem obywatele miejscy, przychylniejsi Czeskiemu panowaniu, odstępując Polaków, tajemnemi zmowy obiecywali poddać się książęciu Brzetysławowi. Nakoniec porą nocną otworzywszy bramy, wpuścili Brzetysława. Za przykładem jednego i drugiego miasta poszły inne koleją, i w podobny sposób wszystkie się po poddawały. Brzetysław książę Czeski, srogością odznaczając swoje zwycięztwo, żołnierzy Polskich częścią mieczem wytępił, częścią na więzy niewolnicze lub inne wskazał męczeństwa; tych zaś, którzy się stali mieszkańcami i obywatelami Moraw, pokarał wygnaniem i zabraniem majątków, a niektórych w obce jeństwo zaprzedał.

Rok Pański 1029.

Mieczysław król Polski Morawy zbuntowane orężem pustoszy.

 Podwójną zniewagę wyrządzoną sobie od Brzetysława książęcia Czeskiego, w odmówieniu mu daniny z Czech należnej, i opanowaniu Moraw, chociaż Mieczysław król Polski dłużej niż się godziło znosił z cierpliwością; pobudzony przecież ustawiczném panów Polskich naleganiem, nakazał w królestwie pospolite ruszenie przeciw Morawcom. Zebrawszy za tém znaczne wojska, z groźną potęgą wkracza do Moraw, a nie bawiąc się zdobywaniem miast odpadłych (wiedział bowiem że w zaciętym wytrwają oporze, jako poczuwające się do przeniewierstwa; a opatrzone załogami przez książęcia Czeskiego Brzetysława, zdołają wytrzymać oblężenie) kazał kraj wszystek ogniem i grabieżą pustoszyć. Palono więc przedmiejskie okolice miast, które się Czechom były poddały, niszczono pożogą miasteczka, wsie i osady. A tak poczyniwszy wielkie szkody w Morawach, zabrawszy liczne stada bydła i innego rodzaju łupy, i pomściwszy się nieco za podwójne przeniewierstwo, Mieczysław król wrócił z wojskiem szczęśliwie do Polski.

Rok Pański 1030.

Starostowie Nadelbiańscy wypowiadają królowi Polskiemu posłuszeństwo i sami książętami się mienią. Za ich sprawą początek wzięło dzisiejsze margrabstwo Brandeburskie.

 Pobudzeni przykładem Czechów i Morawian starostowie zamków i warowni nad Łabą leżących, zaczęli się wyłamywać z pod władzy i jarzma króla Mieczysława i królestwa Polskiego. Ośmielała ich z jednej strony gnusność i opieszałość króla, z drugiej powinowactwo z Niemcami, z którymi się byli pobratali wzajemnemi małżeństwy. Słyszeli bowiem, a niektórzy z własnego wiedzieli doświadczenia, o zniewieściałości i niesprawiedliwych rządach króla Mieczysława; zkąd bojaźń, uległość i cześć dla majestatu, jakiej niegdyś ojciec jego Bolesław król Polski od swoich i ościennych doznawał, jęły zamieniać się w pogardę i lekceważenie. Owi zatém starostowie nad Elbą władający spiknąwszy się, ani na rozkaz i wezwanie Mieczysława nie przybywali, ani daniny zwyklej do skarbu królewskiego wnosić nie chcieli, zasłaniając się z początku pozornemi wymówkami, że napaści nieprzyjacielskie własnym nakładem i żołnierzem wstrzymywać i odpierać musieli, i zwolna coraz więcej dążąc do zupełnego oderwania się; zamiary swoje kryli chytrością i fałszywemi pozory, aby im, tak jak wszystko, uszły bezkarnie. A że umysł ludzki dumą i próżnością podżegniony nigdy na jedném nie przestaje, ale wzmaga się i podnosi do coraz większych uroszczeń i żądań, jeśli w samym zarodzie pychy nie zostanie skrócony i przytarty; przeto i starostowie Polscy Nadelbiańscy nie przestawszy na samém wyłamaniu się z posłuszeństwa, nie już starostami i wielkorządcami (praefecti et capitanei) królewskimi, ani nawet poddanymi i lennikami królestwa Polskiego, ale poczęli się mienić udzielnemi panami; przywłaszczali sobie dostojność książęcą i władzę nad krainami Nadelbiańskiemi, hardo i samowolnie przekazując ją nawet synom i wnukom swoim, gdy król Polski pobłażał obojętnie takiemu wyłamywaniu się z pod swojej zwierzchności, które z początku nieznaczne, później przy sprzyjających okolicznościach urosło w jawną krnąbrność i zuchwalstwo. Ta wyuzdana pycha i samowola starostów Nadelbiańskich doszła nakoniec do tego stopnia, że kraje, które dawniej były pod ich zarządem, oderwali od królestwa Polskiego, i przywłaszczyli sobie mitry udzielnych władców i książąt, zkąd powstała Marchia Brandeburska, po polsku Zgorzelcem zwana. I trwa po dziś dzień ona Marchia, która snadno przez podbicie i zatracenie innych dzielnic osięgła zwierzchnictwo książęce; a nawet orłem czerwonym służącym jej za herb dowodzi, że kiedyś była krajem Polskim, którego herbem powszechnym jest orzeł biały; ale wiadomo, że po oderwaniu się od Polski i wyłamaniu z pod jej zwierzchnictwa barwę białą zmieniła na czerwoną.

Rok Pański 1031.

Jak miasto Lubeka i hrabstwo Magnopolskie od królestwa Polskiego odpadły.

 Przeniewierstwo takie przeszło zarazą od Morawców, Czechów i starostów Nadłabańskich do Kaszubów, Serbów i innych ludów zamieszkujących wyspy i pobrzeża morskie, które był Bolesław król Polski podbił i berłu swemu przywrócił. Te bowiem ludy, gnębione napadami sąsiednich Niemców, po wiele kroć rozbojami i łupiestwy nieprzyjacielskiemi niszczone, nie doznawszy żadnej od Mieczysława króla Polskiego opieki i obrony, jako przyrodzenie ludzkie skłonne bywa do zmiany, snadno oderwały się od Polaków i ich władztwa, a dawszy się rozdrobnić na różne dzielnice, jedne prawem podboju przeszły pod władzę cesarską, inne przez książąt sąsiednich zostały zagarnione, a niektóre zmuszone do ulegania swym naczelnikom i poddania się ich panowaniu. Od tego czasu, wzmiankowane ludy i kraje, oderwawszy się od królestwa Polskiego i dostawszy pod władzę rozmaitych panów i książąt, nigdy już do pierwszej wrócić nie mogły całości. Z pomiędzy nich sławne owo i znakomite miasto Bukowiec, po niemiecku zwane Lubek, urosłszy z dostatków morskich i lądowych, które dla szczęśliwego położenia łatwo do niego sprowadzać można, i obeznawszy się z przemysłem Niemieckim, do takiej przyszło zamożności, że łacno mu było znieść panowanie książąt, którzy je dzierżyli, i do dziś dnia swojemi rządzi się prawami, składając poczesną rzeczpospolitą. Ztąd też powstało hrabstwo Magnopolskie, wywodzące swą dawną nazwę od pól obszernych i wielkich, w wyrazie złożonym z dwóch, chociaż różnych pochodzeniem, to jest łacińskiego i polskiego. Henryk bowiem, na on czas cesarz Rzymski, wojując z książęciem Sławian i pomienionych ludów, który się zwał Mikołajem albo Miklem, a od którego nazwisko bierze gród znakomity zwany Mikelburg, wyzuł go z ziem i zamków przez niego posiadanych; a przyłączywszy jedne do cesarstwa, inne rozdawszy pomiędzy swych wojowników, pierwszy (jak mówią) utworzył hrabstwo Magnopolskie, które dotychczas byt i imię swoje zachowuje.

Rok Pański 1032.

Pomorzanie oderwawszy się od królestwa Polskiego, poddają się swemu samowładcy, którego wnet jednak król Mieczysław orężem poskramia, i karze głównych sprawców rokoszu; synowi zaś Beli króla Węgierskiego, wygnańcowi zaleconemu dzielnością w boju, córkę swoję zaślubia i zdaje rządy Pomorza.

 Pomorzanie także, pobudzeni przykładem innych ludów, które się od Polski oderwały, zapragnęli zrzucić jarzmo i uwolnić się z pod władzy króla Mieczysława. Najznakomitszemu zatém z swoich panów, który między nimi bogactwy, rozsądkiem i sprawnością celował, powierzają władzę najwyższą, mianując go i obierając swoim książęciem. Król Polski Mieczysław, gdy się o tym rokoszu i wyłamaniu z posłuszeństwa dowiedział, więcej niém niż innemi stratami oburzony, osądził sprawiedliwie za rzecz niegodną, ażeby im pobłażać, zwłaszcza że nań i radcy i panowie Polscy nalegali: „aby tak jawnej zniewagi i nowego uszczerbku królestwa nie puszczał bezkarnie.“ Nakazawszy zatém pospolite ruszenie we wszystkich ziemiach, które władzy jego podlegały, zbiera liczne i potężne wojsko; a chcąc się groźniej i przemożniej postawić, i Pomorzan, na których się wyprawiał, większym strachem przerazić, bierze z sobą trzech książąt Węgierskich, Andrzeja, Belę i Lewentę, siostrzeńców Stefana króla Węgierskiego, których, jak wyżej opowiedzieliśmy, uciekających przyjął był do siebie i podejmował po królewsku z wielką gościnnością, a którzy sami usilnie się dopraszali, aby im udziału w tej wojnie nie odmawiał. Sprawiwszy potém wojsko, z siłą dostatnią na Pomorze wyciąga. Zebrał też wzajemnie i samowładca Pomorski nie małe siły z Pomorzan i ludów pogranicznych, postanowiwszy, głuchy na głos sumienia i sromotę zbrodni, jakiej się dopuszczał, sprobować szczęścia i jak najrychlej spotkać się z królem i panem swoim Mieczysławem, ażeby przez zwłokę nie został opuszczony od swoich i sprzymierzeńców. Zaczém nie bawiąc wyprowadza wojsko w pole i stacza bitwę z Mieczysławem królem Polskim. Zagrzewał ducha Polakom gniew słuszny, że właśni pobratymcy, swoi i poddani królewscy oręż przeciw nim podnieśli; Pomorzan popychała do boju świadomość tak wielkiej zbrodni, na którą się odważyli. Z obojej strony zatém walczono zacięcie. Ulegli wreszcie Pomorzanie, a król Polski Mieczysław otrzymawszy zwycięztwo pokarał śmiercią głównych sprawców rokoszu, reszcie pospolitej tłuszczy przebaczył. A ponieważ w tej walce Bela książę Węgierski przed innemi odznaczył się dzielnością, przeto w nagrodę król Mieczysław obrał go swoim zięciem, dał mu własną córkę za żonę, a wraz przeznaczył wszystek dochód z ziemi Pomorskiej na utrzymanie powagi i godności książęcej. Ten dziwnie uradowany tak wielkiém dobrodziejstwem i zaszczytem, przywiązał się najszczerzej do króla Mieczysława i Polaków, i stał przy nich odtąd z niezachwianą wiernością, przyjaźnią i życzliwością. Przesiadując przez wiele lat w Polsce, spłodził z córki królewskiej dwoje nadobnych dziatek, to jest dwóch synów, Gejzę i Władysława. Ten–to jest Władysław, który doszedłszy lat męzkich piastował berło królestwa Węgierskiego, a dla świątobliwości życia w poczet świętych policzony został. Inni utrzymują, że Bela książę Węgierski spotkawszy się w pojedynku z samowładcą Pomorskim zwyciężył go, i za to od Mieczysława przybrany był za zięcia.

Po Gomponie arcybiskupie Krakowskim wstępuje na stolicę Rachelin.

 Arcybiskup Krakowski, nazwiskiem Gompo, zakończył życie po dziewięcioletnim zarządzie Krakowskiego kościoła. Objął po nim stolicę Rachelin, naznaczony od Jana XX papieża, a od prałatów i kanoników Krakowskich do przewodniczenia kościołowi zgodnie obrany tajemnemi głosy na zebraniu kapituły dnia piętnastego Sierpnia. Mąż rodu szlachetnego i obyczajów świątobliwych, rodem Włoch.

Rok Pański 1033.

Mieczysławowi królowi Polskiemu, odrodzonemu od swego dziada i pradziada, i całkiem dającemu się swej żonie powodować, syn Bolesław umiera. Jego przymioty i obyczaje.

 Rok ten przeszedł dla Polaków spokojnie, nie byli bowiem zmuszeni do prowadzenia z sąsiedniemi narodami ani zaczepnych ani odpornych wojen. Chociaż bowiem, jak wyżej opowiedzieliśmy, niektóre ludy i ziemie od zwierzchnictwa Mieczysława króla Polskiego odpadły, przecież Mieczysław król wolał te straty znosić z obojętnością, niż dopominać się ich orężem. Nie miał on ducha ojcowskiego, i radniej mu było gnuśnieć w nieczynności i spoczynku, niż rycerskiém zajmować się rzemiosłem. Wydany przytém na zbytki i cielesną rozpustę, jak twierdzą niektórzy, znieważał łoże małżeńskie, a wraz godność królewską, obcując z wszetecznicami. Z tej przyczyny ani u swoich nie mógł mieć takiej czci i sławy, ani nieprzyjaciołom równie być strasznym, jak ojciec: wiedziano owszem, że wojny, które prowadził, nie z własnej chęci przedsiębrał, lecz przymuszony orężem nieprzyjacielskim i przeniewierstwem poddanych. Rzeczpospolitą przytém, jako gnuśnik, niedbale sprawował, zkąd u narodu swego popadł w nienawiść. Ryxa, królowa Polska, poczęła była z niego w tym roku i wydała na świat syna, któremu na chrzcie dała imię dziadowskie i nazwała go Bolesławem. Jednakże dziecko to nie chowało się z dopuszczenia Bożego, nie darzył bowiem Bóg pomyślnością Mieczysława za jego przestępstwa; po kilku więc miesiącach zasłabłszy umarło, nie bez ciężkiego obojga, rodziców żalu. Nie było w królu Mieczysławie ani krwi szlachetnej dziada, ani obrotnego rozumu ojca, onej okrasy w domowém życiu, królewskiej rządności i wspaniałości. Skaził on nakoniec imię swoje i sławę, tak u rodaków jako i obcych, wrodzoném sobie a od królowej Ryxy podsycaném skąpstwem i nikczemnością. Przykrym przeto ciężarem zdało się panom Polskim jego panowanie, gdy postępki swoje za zwyczaj do skinienia niewieściego stosował; przykrzejszém jeszcze nienawiści brzemieniem ciężyć poczęło obcym narodom, płacącym daninę, gdy postrzegli, że Mieczysław król Polski szczycił się wprawdzie godnością królewską, ale nie jaśniał bynajmniej majestatem cnót i przymiotów królewskich, a powodował się ślepo wolą żony; że jak gnuśnik słabego i nikczemnego serca, trawił życie na bezczynnych wczasach, śnie, biesiadowaniu i rozpuście. Ztąd zaś najwięcej u swoich i obcych zasługiwał na wzgardę, że na wyrządzane ludziom krzywdy i niesprawiedliwości żadnej nie używał grozy i zaniedbywał karania.

Śmierć Marcella pierwszego biskupa Włocławskiego.

 Marcelli I, biskup Włocławski czyli Kruszwicki, po dwudziestu i dwóch latach swego pasterstwa, strawiony gorączkową słabością, umiera. Pochowany w kościele parafialnym w Dźwircznie, gdzie też ostatni dwaj jego poprzednicy byli pogrzebani. Po nim obrany przez kapitułę Wenancyusz, rodem Włoch, uzyskał potwierdzenie Sergiusza IV papieża.

Jarosław książę Kijowski po śmierci Mścisława obejmuje księstwo Czerniechowskie i mieni się samowładcą całej Rusi. Po odniesioném zwycięztwie nad Pieczyngami buduje w Kijowie kościół świętej Zofii, wypełniając ślub dawniej uczyniony.

 Tegoż roku Mścisław, książę Ruski i Czerniechowski, umarł na polowaniu, i pochowany został w kościele Świętego Zbawiciela, przez siebie zbudowanym. A gdy żadnego nie zostawił potomstwa, przeto Jarosław książę Kijowski objął po nim księztwo i stał się panem wyłącznym całej Rusi, który w języku Ruskim zowie się jedynowładcą (yedinowlasczecz). Kiedy zaś rzeczony książę Ruski Jarosław przebywał w Nowogrodzie, naród Pieczyngów wysypawszy się w wielkiém mnóstwie na Kijów uderzył. O czém Jarosław przez spiesznych gońców zawiadomiony, ściąga zewsząd siły zbrojne i podstępuje pod Kijów. Ruszyli nawzajem przeciw niemu Pieczyngowie, i przyszło do krwawego spotkania: ale chociaż obie strony mężnie dobijały się zwycięztwa, przecież w końcu Pieczyngowie pobici, jedni ratując się ucieczką potonęli w rzece, inni dostali się w niewolą albo poszli w rozsypkę. Na pamiątkę zwycięztwa Jarosław wystawił w tém miejscu kościół Ś. Zofii, ślubowany przed bitwą, który potém zaszczycony został godnością metropolii. Tegoż roku urodził się Jarosławowi książęciu Kijowskiemu syn, któremu dano imię Wieczysław.

Rok Pański 1034.

Mieczysław król Polski dostawszy pomieszania umysłu umiera w Poznaniu.

 Jeszcze Mieczysława króla Polskiego nie nachylała starość sędziwa, jeszcze go były nie strawiły ciężkie dolegliwości i troski; nie domyślano się przeto, aby kres jego miał się przybliżać. Był pełen siły i czerstwości ciała: ani kto mógł przewidywać, że umrze, licząc dopiero lat pięćdziesiąt. Jednakże, czy-to z wrodzonej mu wady, czy z dopuszczenia Bożego, czy skutkiem słabości jakiej, łatwo wyniknąć mogącej z rozwiązłego i swawolnego życia, popadł w szaleństwo, które często go porywało, nie bez męczących katuszy ciała. Ta nieszczęśliwa przygoda sprawiła, że oderwane od jego berła kraje i ludy utwierdziły się w swojém odstępstwie, i te nawet, które bojaźń dotąd w posłuszeństwie wstrzymywała, poczęły dążyć do podobnegoż oderwania. Czasami wprawdzie folgowała ta choroba, i odzyskiwał przytomność umysłu; spodziewano się zatém, że wróci do zdrowia i używania rozumu; a ta nadzieja utrzymywała ludy podległe w posłuszeństwie i rycerstwo w karności. Tymczasem rządy państwa sprawowała królowa Ryxa, i wszystko działo się według jej upodobania. Lecz gdy ani umiejętność lekarzy, ani ziół uzdrawiających dzielność nie zdołała uwolnić króla od niszczącej go choroby, która po kilku miesiącach znacznie się wzmogła, skończył życie w zamku Poznańskim dnia 15 Marca. Wezwani przez pisma i posły od królowej Ryxy prałaci i panowie Polscy zjechali się na obchód żałobny, a odprawiwszy z czcią należną pogrzeb królewski, pochowali zwłoki zmarłego króla w kościele katedralnym Poznańskim, które złożono w ojczystym grobie. Śmierć króla Mieczysława dotknęła wprawdzie królową i starszyznę państwa ciężkim żalem, ale zmniejszało go wspomnienie szaleństwa, gdy z zejściem króla ustępowało tyle ciężkich zniewag, które ich i królestwo całe tak srodze dotykały. Był on wprawdzie gorliwym piastunem wiary chrześciańskiej, ale przymiotami swemi wielce różnił się od ojca: tamten pełen ducha wojennego, ten gnuśnik; ów dzielnością swoją granice królestwa Polskiego rozszerzył, ten je znacznemi stratami umniejszył; pierwszy tak swoim jako i obcym miły i straszny, ten znienawidzony u wszystkich i wzgardzony; Bolesław dla każdego hojny i wspaniały, ten skąpy i nieużyty. Z przyczyny też jego gnuśności potęga Polska zaczęła ustępować obcej przewadze, wojska płaszane i porażane w boju oswoiły się z klęskami; wszystko nachyliło się do upadku.

Jarosław książę Ruski zakłada rozmaite kościoły i klasztory, i stawia złotą bramę w Kijowie.

 Jarosław książę Ruski, od spraw wojennych zwróciwszy się do religijnych, zakłada w Kijowie rozmaite klasztory nie tylko męzkie ale i żeńskie, i liczne stawia kościoły. Wznosi potém z wielką wspaniałością przybytek murowany S. Zofii; wieżę jego pokrywa blachą wyzłacaną; sam zaś kościół naczyniami złotemi i srebrnemi, księgami i ubiorami kosztownemi opatruje, zdobi i uświetnia. Stawia nakoniec bramę od strony Polski, dla swojej i miasta okazałości, z jak największym i zbytkownym przepychem, i każe ją zwać „złotemi wroty,“ dlatego że jej wrota blachą złocistą, a szczyt pozłacaném nakryciem przyozdobił.

Rok Pański 1035.

Panowie Polscy zbierają się na radę w celu obrania nowego króla, a z przyczyny rozerwania zdań, rządy kraju powierzają królowej Ryxie z przydaną jej do boku radą. Rzecz publiczna skołatana nierządem nachyla się do upadku.

 Dla obrania nowego króla Polskiego w miejsce zmarłego króla Mieczysława, panowie Polscy odbyli kilka zjazdów w Gnieznie i Poznaniu. Wielokrotnie jednak naradzając się i rokując o ustaleniu nowego składu rzeczy, nie mogli między sobą przyjść do zgody. Jedni bowiem chcieli wybrać na tron i koronować Kazimierza, syna królewskiego, który dochodził już lat dwudziestu; innym dla młodego i niedojrzałego wieku zdawał się Kazimierz do panowania niezdatnym; niektórzy też obawiali się, aby nie zarwał co z ojcowskiego szaleństwa. Gdy więc zdania w tej mierze panów były różne, wstrzymano i odłożono koronacyą królewica Kazimierza; zkąd do tak wielkich przyszło zawichrzeń i nieszczęść, że królestwo Bolesława I, niegdyś rządem wewnętrznym i potęgą wojenną tak sławne i kwitnące, nachyliło się, i jak to niżej opowiemy, prawie zdążyło do upadku. Po odroczeniu więc koronacyi i wyboru nowego króla uchwalono, aby władza najwyższa zostawała w ręku Ryxy i kilku opiekunów przydanych jej z starszyzny panów Polskich. Niektórzy twierdzą, że koronacya Kazimierza, syna Mieczysława, raczej nie dopuszczoną wtedy, niżli odłożoną była, z tej przyczyny, że matka jego królowa Ryxa radami i namowami swemi skłoniła była męża swego, króla Mieczysława, do nałożenia na wieśniaków dóbr tak królewskich jako i szlacheckich danin rozmaitych, ofiar i podatków, mających się składać mianowicie w wszelkie dni uroczyste na potrzeby kuchni i stołu królewskiego, i że królowa nawet po śmierci małżonka swego, króla Mieczysława, chciała wybierać takowe daniny, o których zniesienie rycerstwo i panowie bardzo nalegali; a nie dozwalała, aby syn jej Kazimirz, mający na królestwo nastąpić po ojcu, w czémkolwiek ścieśniał ojcowskie rozporządzenia. Czém zaiste wielką synowi, większą jeszcze sobie w sercach panów i rycerstwa zjątrzyła niechęć i zawiść, która do tego stopnia wzrosła, że nie umiejąc hamować swych namiętności, dali kazić się i psować rzeczypospolitej; i za nic mieli wszelkie czyny i mowy, byle tylko królową razem z małoletnim Kazimierzem wypędzić z kraju mogli, nie zważając, że przez takie wygnanie i siebie i rzecz powszechną popychali do zguby.

Jan XX papież umiera. Po nim nastąpił Benedykt IX, który po śmierci pokazał się w postaci niedźwiedzia i osła.

 Po śmierci Jana XX papieża, który siedział na stolicy lat jedenaście, biskupstwo Rzymskie osierocone było przez dwa dni. Nastąpił po nim Benedykt IX, zwany inaczej Teofilaktem, rodem Tuskulańczyk, syn Alberyka, człowiek rozpustnych obyczajów, dla których pewnemu pokazawszy się w postaci niedźwiedziej i oślej, wyznał, że potępiony jest na wieki.

Po Paulinie biskupie Poznańskim nastąpił Benedykt I.

 Paulin biskup, po piętnastoletnim zarządzie kościoła Poznańskiego, sprawowanym pobożnie, roztropnie i starannie, złożony długą słabością gorączkową, której żadne podołać nie mogły leki, umarł i pochowany został w kościele Poznańskim. Nastąpił po nim we dwa lata Benedykt I, Sycylijczyk rodem z Neapolu, nie bez obrazy duchowieństwa, kiedy po wypędzeniu Ryxy i jej syna Kazimierza wrzała domowa między Polakami wojna i panowało bezkrólewie, roku Pańskiego 1037 naznaczony od papieża Benedykta IX, a poświęcony przez arcybiskupa Gnieźnieńskiego Stefana.

Rok Pański 1036.

Gdy winę wszystkich nieszczęść zwalono na królową Ryxę, spełzła na niczém koronacya Kazimierza: oboje wypędzeni z kraju, z przyczyny Niemców, których królowa trzymała na dworze swoim i osadzała na urzędach, gardząc Polakami.

 Zawichrzenia i rozterki, wszczęte po śmierci króla Mieczysława między panami i rycerstwem, przy wzmagającej się nienawiści przeciw królowej Ryxie, poczęły urastać i w coraz większe szerzyć się rozmiary. Panowie bowiem i rycerstwo zwalając całą winę na królową Ryxę, zaprzeczyli naprzód Kazimierzowi następstwa i dziedzicznego prawa do korony, a potém wzniecili rokosz i domową w kraju wojnę. Aczkolwiek bowiem szlachta utyskiwała na obciążenie siebie i swego ludu mnóstwem podatków, danin i rozmaitego rodzaju służebności, zaprowadzonych z wymysłu i podmowy królowej Ryxy; większe jednak ztąd powstało oburzenie, że tych powinności królowa Ryxa powagą i wpływem swoim nie dopuszczała znieść, mimo próśb rycerstwa wielokrotnie do niej i do syna jej Kazimierza wynoszonych. Ale najbardziej to wszystkich bodło, że w poczynających się już dla Polski chwilach nieszczęść, sama królowa Ryxa, jak z dawna za życia króla Mieczysława jej męża, tak i po jego śmierci, nienawidziła Polaków, a pogardzając ich obyczajami i mową, często zelżywemi wyszydzała je przegryzki. Trzymała nadto i na dworze swoim i na urzędach Niemców, a pomijając albo raczej ze wzgardą odrzucając panów Polskich i ich synów, jakkolwiek szlachetnych i znakomitych, ladajakim przybyszom z Niemiec, ludziom niskiego i podłego stanu, dawała pierwszeństwo w udzielaniu godności i zasiłków pieniężnych. Za życia Mieczysława, Polacy, chociaż tego rodzaju urągowisko uważali sobie za ciężką krzywdę i zniewagę, znosili je przecież z większą cierpliwością, w przekonaniu, że nie mieli mocy do stawienia mu oporu. Ale gdy się nadarzyła sposobność do otrząśnienia się z tej hańby narodowej, taką nawzajem zawrzały serca nienawiścią ku królowej, która i wtedy nawet gardziła słuszném ich oburzeniem, że naprzód jej samej i synowi wszelkie wypowiedzieli posłuszeństwo i odjęli zarząd królestwa, a następnie, poodbierawszy jej zamki, miasta i inne posiadłości, wypędzili ją nawet z królewskiego dworu, kazali wreszcie wraz z synem ustąpić z królestwa Polskiego i pójść zamieszkać między Niemcami, których taką czcią zaszczycała. Królowa bowiem Ryxa od śmierci Mieczysława króla Polskiego rządziła krajem, wychowując do tronu młodego Kazimierza, którego miała z króla Mieczysława, jako się wyżej powiedziało; niewiasta umysłu wprawdzie męzkiego, w wierze chrześciańskiej nie opieszała, cnotę i pobożność miłująca, ale której rządy ani staranne ani narodowi przychylne Polakom się nie podobały. Niepomna płci swojej i słabości niewieściej, głucha na rady roztropniejszych ludzi, szczęście obrała sobie za narzędzie swojej ślepoty. Jęła pogardzać narodem Polskim, szydersko pomiatając wszystkiemi, i z swym rządem kobiecym rozpierając się samowładnie. Nikomu prócz Niemców nie powierzała swych zamysłów, rady zaś krajowców odpychała ze wstrętem; urzędy celniejsze rozdawała także Niemcom, nie dopuszczając do nich Polaków. Tak niegodném postępowaniem oburzeni znakomitsi panowie Polscy, przeciw głupiemu zaślepieniu królowej i jej syna, z nie mniejszém i sami zaślepieniem układają zmowę, i chwytając się występnego, nad miarę nawet szalonego środka, królową Ryxę z synem jej Kazimierzem, ażeby przyszedłszy do lat nie naśladował obyczajów matki, wypędzają z kraju – wyrokiem niesłusznym i niesprawiedliwym, bez względu na płeć i stan i wiek, wskazują oboje razem na wygnanie, czém zaiste nie mogli nigdy gorzej sobie, ojczyznie, swoim domom, świątyniom, ołtarzom i rodzinom usłużyć. Wszakżeż Kazimierzowi dziecięciu, nieświadomemu owej zelżywości i winy matczynej, chociażby nawet co sromotniejszego był popełnił, ze względu na wiek i na dziada Bolesława należało przebaczyć. Ale nic lekkomyślniejszego nad porywczy zapęd ludu: bo jakiémże to prawem i Scypiona, i Alcybiadesa i Hannibala, zawiść nieprzyjacioł i niewdzięczność ludu nie tylko na wygnanie ale na śmierć nawet wskazywała?

Ryxa królowa Polska, zabrawszy z Polski ogromne skarby, udaje się do cesarza i składa mu w darze dwie korony; syna swego Kazimierza śle do Paryża na nauki, a za skarby wywiezione z Polski kupuje wielkie dobra w Niemczech.

 Wielu zatém krzywd i zelżywości Ryxa królowa doznawszy od panów Polskich i rycerstwa, w obawie, iżby Polacy gniewem obostrzeni przeciw niej i synowi Kazimierzowi czego sroższego się nie dopuścili, z Polski do Saxonii, miasta naprzód Magdeburga a potém Brunświku, wygnana uchodzi i syna swego Kazimierza z sobą uprowadza. Na tém jednak nie przestając, wszystek skarb królewski w złocie i srebrze, klejnotach i kamieniach drogich, zebrany przez Bolesława i Mieczysława królów Polskich, dwie ogromnej wagi i kosztowności korony, któremi królów poprzednich, małżonkę Bolesława I, i samę nakoniec królową Ryxę uwieńczano, a nadto wiele innych klejnotów, kanaków, naczyń i ozdób królewskich, drogiemi i największej rzadkości perłami i kamieniami błyszczących, niemniej pieniędzy ilość wielką ze skarbu królewskiego zabiera i uwozi, i królestwo Polskie z ogromnych bogactw odziera. Przybywszy zaś do Saxonii, udaje się najpierwej do cesarza, od którego uprzejmie i z czcią wielką przyjęta, obiedwie korony przywiezione z Polski składa mu w podarunku; a potém, użaliwszy się na krzywdy, jakich od Polaków doznała, siebie i syna swego Kazimierza opiece i rozrządzeniu jego poleca. Cesarz, wysławszy wojsko ku granicom Polski, udawał pozornie, jakoby jej krzywdy i zniewagi były pomszczone. Ona zaś, za bogactwa uwiezione z Polski zakupiła wiele bardzo znacznych posiadłości, które i jej samej i synowi wystarczyć miały. Chcąc jednak, aby syn jej Kazimierz osiągnąć mógł jak najwyższe umysłu ukształcenie, wysłała go później do Paryża stolicy Francyi na naukę, gdzie Kazimierz zmieniwszy swoje imię Polskie, przeto iż zdawało się trudném do wymówienia i barbarzyńskiem, począł się zwać Karolem. Na królowej zaś wygnance sprawdziło się przysłowie: „że pomyślność głupiego nie może być długotrwałą.“ Utrzymują niektórzy, że kiedy Ryxa królowa przebywała w Niemczech na wygnaniu, syn jej Kazimierz królewic udał się do Węgier, do Stefana króla Węgierskiego, lubo Czesi zapraszali go do siebie, nie z przychylnej chęci, ale z zawiści, aby go snadniej zgubić mogli. Od Stefana króla Węgierskiego ludzko przyjęty i hojnemi obdarzony upominkami, wybrał się potém do cesarza, gdzie przesiadywała jego matka królowa Ryxa, której wygnanie całą niemal Polskę nachyliło do zguby.

Po Lucyliuszu biskupie Wrocławskim wstępuje na stolicę Leonard I.

 Lucilius, biskup Smogorzowski czyli Wrocławski, dręczony przez czas niejaki podagrą, po dziesięcioletniém sprawowaniu urzędu biskupiego umiera; pochowany w kościele Smogorzowskim. Po nim nastąpił Leonard I, dziekan Smogorzowski, Włoch, rodu szlachetnego, podczas trwającego bezkrólewia w Polsce, za wstawieniem się Ryxy wdowy po Mieczysławie królu Polskim naznaczony przez Benedykta IX papieża, a poświęcony od Stefana arcybiskupa Gnieźnieńskiego.

Czescy książęta Bolesław ślepy i syn jego Oldrzych umierają. Po nich rządy obejmuje Brzetysław syn Udalryka zrodzony z kobiety wiejskiej: którego gdy stryj Jaromir przez brata Oldrzycha wzroku pozbawiony przeciw Ursowiczom poduszcza, od jednego z nich nędznie zabity ginie.

 Bolesław książę Czeski, oślepiony przez Bolesława Chrobrego I króla Polskiego, i syn jego Oldrzych, którego rzeczony król Bolesław z więzienia był uwolnił, pomarli. A gdy Jaromir, także od brata swego Oldrzycha pozbawiony wzroku, dla ślepoty rządów objąć nie mógł, posadził przeto na księstwie Czeskiem bratanka swego Brzetysława, syna Oldrzycha, jak wyżej powiedzieliśmy urodzonego z wieśniaczki, przestrzegając go i częstemi upominając namowy: „aby ród Wersowiczów, zawsze książętom Czeskim niewierny i nieprzyjazny, z których namowy i on i ojciec jego pozbawieni byli wzroku, starał się do szczętu wytępić i zagładzić.“ Tą krzywdą jeden z pomienionej rodziny, nazwiskiem Kochan, szczególniej oburzony, upatrzywszy chwilę, gdy książę Jaromir wypróżniał swój żołądek, i przez tylną część ciała ostrą ugodziwszy go dzidą, okrutnie zamordował. A tak w przeciągu jednego roku, Bolesław książę Czeski wraz z dwoma synami poszedł ze świata, a królowa Polska Ryxa z synem jedynym Kazimierzem z królestwa Polskiego ustąpiła na wygnanie. I zaprawdę rok ten zdał się dla królów Polskich i książąt Czeskich bardzo nieszczęśliwym.

Rok Pański 1037.

W czasie bezkrólewia powstaje w Polsce straszliwa wojna domowa: chłopi podnoszą oręż przeciw szlachcie, i wielkie w kraju robi się zamięszanie.

 Po ustąpieniu z Polski Ryxy królowej Polskiej, wraz z synem jej Kazimierzem, tlejące od dawna niezgody domowe poczęły się wzmagać i królestwo Polskie coraz większym zawichrzać nieładem. Wszystkie stany poruszyły się do buntu, albo między sobą zwodziły niesnaski; zaraza jakaś, rzekłbyś, uderzyła na całe królestwo Polskie, gdy ze wszech stron wrzały zaburzenia i wojny. A naprzód między panami, starszyzną i rycerstwem częste powstawały bójki, w których celniejsi wojownicy i szlachetni mężowie wzajemnie się wytępiali; w ich miejsce występowały nikczemne tłuszcze niewolników, którzy ośmieleni bezkarnością wojen domowych, panów i rycerzów pobitych żony i majętności zabierali, mordując dzieci, jeżeli się jakie pozostały, i tak na tych jako i innych szlachetnych niewiastach i paniach sprosne nasycali chucie. A gdy im takie zbrodnie uchodziły bezkarnie (już bowiem ani prawa nie obudzały grozy, ani starszyzna poszanowania) wnet zerwała się niepoliczona czerń niewolników i chłopów opuszczających role i pługi, którzy potém obrawszy sobie przywodców, i chwyciwszy za oręż, rzucili się na szlachtę i wszystkich uczciwych ludzi, a gdzie jeno mogli wziąć górę, szerzyli rzezie i morderstwa, majątki pobitych zajmowali i rozrywali; przeciw tym zaś, których pokonać nie mogli, srożyli się z największą zaciętością, paląc ich wsie, sioła i wszelkie przynależności. W owym też czasie nie oszczędzano ani kościołów, ani rzeczy świętych, ani sług Bożych; ręką bezbożną i świętokradzką łupiono najbogatsze i najznakomitsze świątynie, szarpano dobra kościelne, a na kapłanach pastwiono się wymyślaniem najrozmaitszych katowni. Jednych nożami albo dzidami przebijano, innym podrzynano gardła; innych, jakby ofiary jakie, kamienowali owi ludzie bezbożni, co się byli wyrzekli nie tylko wiary i religii, ale wszelkiego czucia i ludzkości. Uradzili nadto niektórzy, aby wrócić do obrządków pogańskich i bałwochwalczych: zaczém bezprawie i niegodziwość zmieszały wszystkie rzeczy boskie i ludzkie; wiele kościołów opuszczonych stało się łożyskami dzikich i drapieżnych zwierząt.

Zgiełk i wrzawa wojny domowej, szerząca się jakby plagą morową, tak przytém rozkołysała umysły, że we wszystkich częściach królestwa Polskiego bratnie przeciw sobie wymierzono oręże, i ztąd krwawe srożyły się rzezie, ztąd pożogi i spustoszenia włości. Wszystkie drogi były niebezpieczne, gościńce pełne łotrów i rozbójników. Ledwo znalazło się jakie miejsce wolne od zdradziectwa i napaści: ptaki chyba same mogły przelatywać swobodnie po tym kraju ojczystym tak morderczo zewsząd szarpanym. Wieśniacy też udręczeni takiemi klęskami przez czas długi, porzuciwszy pługi i motyki, któremi w pokoju zwykli się byli zajmować, poszli na zbójkę i hultajstwo. Stała się więc w rzeczypospolitej Polskiej najokropniejsza zmiana – kraj w tej zawierusze wyludniony, przemokły krwią i zroszony łzami, pozbawiony mieszkańców, opuszczony od synów, zawichrzony i skalany morderstwy, nie miał z nikąd obrony, żadnego między swojemi wsparcia i pociechy. A gdy coraz więcej mnożyło się bezprawia, same w domach swoich rodziny przeciw sobie powstawały, trapiły się wzajemnemi klęskami i łotrowskiemi bójki. Wnet ukazały się kupy hultajskie zbirów i opryszków, z swemi na czele przywódzcami, którzy nie już sąsiadów ale własnych spółziemian pustoszyli sioła, łupili zagrody, wydzierali dobytki, podpalali domy, zajmowali bydło, i wszelkich dopuszczali się niegodziwości. Kiedy potém kraj cały w takim ponurzył się odmęcie, nie tylko odleglejsze ale i bliższe części i samo jądro królestwa wnętrzną zawrzało rozterką; a zwłaszcza ziemia Płocka, kędy Masław, jeden ze szlachty, królewski podczaszy, i samemu niegdyś Mieczysławowi królowi towarzysz ulubiony, mienić się począł książęciem Płockim, której zbrodni powinien był raczej w innych przestrzegać i słuszném opierać się skarceniem. A tak najznakomitsi panowie i dostojnicy Polscy w gniewném zaślepieniu nie widzieli ani pojmowali, do jakiego posunęli się szaleństwa, ile nieszczęść i hańby sobie samym ściągali, jak srodze przeciw ojczyznie, własnym domom i rodzinom, przeciw Bogu nareszcie i wierze swojej grzeszyli, wypędzając Kazimierza, dziecię niewinne, które nie uczyniło nic złego. Dopiero później zmiarkowawszy się poczęli żałować swego postępku, zbrodni, na którą snadno się odważono, a snadniej ją jeszcze wykonano, ale która potém ani modłami, ani ofiarami, ani krwią własną, klęskami i upadkiem ojczyzny, i wieczystej daniny hańbą nie dała się zmyć i odpokutować. Zawichrzenia domowe, rzezie, zdradziectwa i rozboje rozgościły się w Polsce, zachwiały rzeczpospolitą jeszcze ustawami Bolesława wielkiego nie dość utwierdzoną. Do klęsk i nieszczęść krajowych przyłączyła się niemniej zgubna od domowej wojna z Czechami, którzy wszelkiego rodzaju okrucieństwy gnębiąc królestwo Polskie, samo już przez się lecące do zguby, usiłowali przyspieszyć upadek kraju.

Rok Pański 1038.

Brzetysław książę Czeski w czasie wichrzących w Polsce zamieszek wtargnąwszy do niej zbrojno, bierze przemocą Wrocław i Poznań, potém Gniezno i kościół tameczny grabieżą pustoszy, i ciało Ś. Gaudentego arcybiskupa zamiast ciała Ś. Wojciecha, tudzież pięciu braci Męczenników zwłoki, wraz z wszystkiemi skarbami kościoła i mnogą zdobyczą uprowadza.

 Brzetysław książę Czeski, widząc królestwo Polskie wojną domową, i gorzej nawet, bo zapamiętałością szlachty i gminu szarpaném i rozrywaném, a od swego króla i pana opuszczoném, postanowił na nie jak na zdobycz gotową uderzyć, i większe jeszcze zwalić klęski, w przekonaniu, że mu żadnego nie stawi oporu. Pobudzała go do tego nie tylko pamięć krzywdy, którą był Bolesław król Polski wyrządził dziadowi jego Bolesławowi książęciu Czeskiemu pozbawieniem go wzroku, ale nadto zazdrość i nienawiść, i żądza przewrotna opanowania albo przynajmniej wywrócenia obcego królestwa. Zebrawszy więc zbrojne tłumy szlachty i chłopów, wkracza do Polski, i miasta jej zamożniejsze i większe, jako to Wrocław, Poznań, tudzież drobne miasteczka, wsie i włości, które w pożarze wojny domowej jeszcze ocalały, grabieżą pustoszy i pali. Postąpiwszy nakoniec pod Gniezno, stolicę Polski, ani położeniem ani sztuką warowne, a do tego pozbawione obrony, z łatwością je zdobywa: a gdy w mieście tak znakomitém i sławném nie znalazł u szlachty zdobyczy łakomstwu swemu odpowiedniej, jaką sobie zakładał, nikt bowiem w niem nie pozostał, prócz podłych niewolników, zapalony chciwością postanawia złupić i obedrzeć kościoły. Ale Bóg Wszechmogący raczył tu pokazać moc swoję, i zesłać cud widomy w obronie, aby miejsce święte nie utraciło swego największego i najznakomitszej wartości skarbu, i aby dał poznać, jak wielkiej świętokradztwa zbrodni bezbożny i pogański Brzetysław chciał się dopuścić. Gdy bowiem sam książę Brzetysław do kościoła katedralnego Gnieźnieńskiego Ś. Maryi, który złupić postanowił, wchodzi, na samym zaraz wstępie, u progu, i jego i wszystko rycerstwo i całą tłuszczę zbrojną dotknęła ślepota i otrętwienie ciała, które ich dłużej jak trzy dni wstrzymywało, ile kroć usiłowali wedrzeć się do kościoła i łupić miejsce święte. A tymczasem, w ciągu owych trzech dni, za łaską Baranka Bożego, który przepuścił wprawdzie na Polskę chłostę, nie dozwolił jej przecież do ostatka upaśdź, kilku z pozostałych kapłanów kościoła Gnieźnieńskiego, (inni bowiem przerażeni zgiełkiem wojennym rozbiegli się) ciało Ś. Wojciecha biskupa i męczennika, w tym kościele złożone, przewidując, iż je Czesi zechcą zabrać, unoszą z miejsca, gdzie przez wiele lat, jak powszechnie było wiadomo, spoczywało, i przechowują w ustronku niepozornym, potrząsnąwszy je z wierzchu i przysypawszy żwirem. W one także dni Brzetysław książę Czeski nakazał w całej okolicy szerzyć spustoszenia i chłopstwo zajmować w niewolą, tusząc, że gdy rzeczpospolitą Polską, wojnami domowemi skołataną, do reszty swym orężem wyniszczy, Czeskie księstwo stanie się potężniejszém. Już ślepota i otrętwienie członków przez trzy dni trwające odstręczały Czechów i książęcia ich Brzetysława od zamierzonego łupieztwa świątyni; uznawszy słusznie cud i karę Boską nad sobą, i pojąwszy w całej wielkości zbrodnię świętokradztwa, której się dopuścić chcieli, odstąpili od swego przedsięwzięcia. Ale Sewerus biskup Praski, który się był wmieszał do tej wojny niesprawiedliwej, obecny na ów czas w Gnieźnie, poduszczał i zapalał Czechów, dość już skłonnych do łotrostwa i grabieży, aby zamiar swój zbrodniczy wykonali, twierdząc, że owo otrętwienie i ślepota nie były karą wymierzoną za chęć złupienia kościoła Gnieźnieńskiego, ale za dawne ich przestępstwa i zbrodnie przeciw wierze katolickiej, za niedozwolone związki małżeńskie i popełniane zabójstwa, za cudzołostwo, pijaństwo, gwałcenie dni niedzielnych i świątecznych wymuszaną od poddanych robocizną, za grzechy wszeteczeństwa, grzebanie zmarłych po miejscach niepoświęconych, a pomijanie kościołów i smętarzy, łupienie świątyń, uciskanie ubogich i wydawanie wyroków niesprawiedliwych. Dla oczyszczenia się z takowych grzechów, Sewerus biskup Praski nakazuje książęciu i Czechom post trzechdniowy. Po którego dopełnieniu, obowiązują się przysięgą porzucić te sprosne występki, któremi się dotąd kalali. A potém wpadłszy do kościoła Gnieźnieńskiego, gdy im już ślepota jak wprzódy nie przeszkadzała, z łakomą chciwością i nieukróconém rąk drapiestwem rzucają się na wszelakie świętości, i rozrywają między siebie sprzęty kościelne, pełni przekonania i wiary, że Bóg sprzyja ich sprawie. Przytrzymawszy potém kapłanów kościoła Gnieźnieńskiego, którzy przy nim byli pozostali, nie już obelgami tylko i męczeństwem, ale najhojniejszemi nawet obietnicami nagabają, aby pokazali, w którém miejscu ciało Ś. Wojciecha biskupa i męczennika było zachowane. Oni zręcznego i przebiegłego używszy podstępu, ukazują im zwłoki Gaudentego arcybiskupa Gnieźnieńskiego, brata Ś. Wojciecha, udając, że to było ciało tegoż Świętego. Czesi zaraz temu uwierzyli, gdy i grobowca i miejsca okazałość, i godła ozdób biskupich, któremi przyodziane było ciało Gaudentego, świadczyły za ich zeznaniem. Zabierają więc Czesi zwłoki Gaudentego z niezmierną radością, w przekonaniu, że dostali do rąk ciało Ś. Wojciecha męczennika tryumfują; i pieśniami swemi napełniają kościół Gnieźnieński. Potém uroczyście i z wielką okazałością wyprowadzają je z kościoła i do swego obozu przenoszą. Które-to podejście uwiodło Czechów, jak wierzyć można, z dopuszczenia i sprawiedliwego wyroku Boga. Ci bowiem, którzy mężowi Bożemu i swemu biskupowi za życia rozliczne wyrządzali krzywdy i zniewagi, którzy go po dwa kroć ze stolicy biskupiej sromotnie wygnali, a z nienawiści ku niemu braci jego i wszystkę rodzinę najokrutniej wymordowali – kiedy przeciwnie Polacy z uczciwością go do siebie przyjęli, jego upomnień zbawiennych słuchali, ciało jego święte z Prus sprowadzili – ci mówię mężobójcy wyrokiem Bożym uznani zostali za niegodnych pozyskania takiej zdobyczy. I sam nawet Święty nie dopuścił, iżby kości jego miały być przeniesione do narodu odstępców, którzy go i obecnego między sobą i w oddaleniu z bracią i rodem całym najsrożej jak tylko mogli prześladowali, usiłując z największą zaciętością zgubić go, zgładzić i zetrzeć z imieniem. A jako za życia brzydził się ich społeczeństwem, uciekając od ich stolicy, tak nie dozwolił, aby i ciało jego spoczęło między nimi, i żeby z Polski miało być do Czech przeprowadzone.

 Potém Brzetysław książę Czeski kazał zabierać inne świętości, a przedewszystkiem zwłoki pięciu braci męczenników, to jest, Jana, Benedykta, Izaaka, Mateusza i Krystyna, o których powiedzieliśmy, że za Bolesława I, króla Polskiego, w miejscu gdzie teraz leży miasteczko Kazimierz, prowadzili w najostrzejszej surowości życie pustelnicze, a potém zostali umęczeni, a z miejsca w którém ich umęczono król Bolesław przeniósł ich zwłoki do Gniezna. Niemniej wizerunek Ukrzyżowanego, który Bolesław I kazał był zrobić z szczerego złota, mający trzysta funtów wagi, to jest trzy razy tyle, ile zaważyło jego ciało. Potem trzy płyty (tabulae) któremi wielki ołtarz był ozdobiony, lśnące złotem, kamieniami drogiemi i rozmaitemi klejnoty, a darowane przez tegoż króla Polskiego Bolesława. Inne także kościoła Gnieźnieńskiego sprzęty, naczynia i kosztowności zabiera, i bezbożną ręką obnaża kościół z rozlicznych świętości i ozdób. Na tém jeszcze nie przestawszy, zdejmuje dzwony ogromne, słynne osobliwszą wartością i dźwiękiem; i z tą wszystką grabieżą, mnóstwem tudzież wieśniactwa obojej płci poimanego w niewolą, wraca do Czech, i przybywa szczęśliwie w przeddzień Ś. Bartłomieja do Pragi, kędy składa i w kościele katedralnym umieszcza zdobycz świętą; brańców zaś Polskich, między któremi widziano kapłanów i sługi Boże (taka bowiem była srogość Czechów, że ręką świętokradzką targnęli się nawet na pomazańców Bożych), kazał rozprowadzić i porozdzielać po osadach. Ciało Ś. Krystyna, jednego z pięciu braci, na prośby i nalegania Morawców, darował kościołowi Ołomunieckiemu, nie mającemu jeszcze godności katedry; i dotąd jeszcze ciało to pod blachami srebrnozłotemi w tym kościele spoczywa, i katedra Ołomuniecka szczyci się jego wezwaniem i imieniem.

Ś. Stefan król Węgierski umiera. Po nim wstępuje na stolicę Piotr syn książęcia Burgundyi, pierwszy na tronie Węgierskim król cudzoziemskiego rodu.

 Stefan błogosławiony król Węgierski, albo właściwiej mówiąc Pannoński, przeczuwając swój zgon bliski, a widząc się wdowcem i bezdzietnym, umyślił za życia swego rozporządzić królestwem Węgierskiém, ażeby je ochronić od rozerwania wewnętrznego i wojny domowej. Tym celem posyła do Nitry po Wazula, syna swojego stryja Michała, którego był król Stefan dla poskromienia jego pychy w uczciwém trzymał więzieniu: tego bowiem po sobie na królestwie Węgierskiém posadzić zamierzył. Żona zaś Ś. Stefana, królowa Gizella (Gisla), córka Wilhelma książęcia Burgundzkiego, a jak niektórzy twierdzą, siostra cesarza Henryka, pragnąc zniweczyć postanowienie męża swojego, i wynieść na królestwo Węgierskie brata swego przyrodniego Piotra, po jednym ojcu ale z innej matki, to jest rodzonej siostry króla Ś. Stefana (który jako siostrzeniec królewski od kilku lat na dworze tegoż króla przebywał, a którego król Stefan z Wenecyi sprowadziwszy uczynił był głową rycerstwa, królowa zaś Gizella swoim wpływem zjednała mu przychylność wielu Węgrów) każe Wazulowi wyłupić oczy, obciąć uszy, całe ciało pokaleczyć i poszpecić, aby go tym sposobem podać w ohydę. Ś. Stefan król Węgierski, gdy się o tém nieszczęściu dowiedział, z zbytecznego żalu wpadłszy w gorączkę, umarł w Budzie dnia 15 Września, to jest w przeddzień Wniebowzięcia N. Panny, po czterdziestu sześciu latach panowania na stolicy Węgier. Zwłoki jego przewieziono do Białogrodu (Alba Regalis) gdzie je wsród łez rzewnych całego narodu Węgierskiego pochowano. A Bóg miłosierny raczył uwielbić jego cnoty dozwalając mu czynienia na chorych wielu cudów; które gdy się coraz więcej rozsławiać poczęły, błogosławiony król Stefan wpisany i policzony został w poczet Świętych. Po dopełnieniu żałobnego obchodu, i oddaniu czci należnej zwłokom Świętego Stefana, za staraniem królowej Gizelli i barona Węgierskiego Budy, który na ów czas wielką miał wziętość między Węgrami, gdy nie było nikogo do berła ze krwi królewskiej (synowie bowiem Władysława Łysego, Andrzej, Bela i Lewenta, w Polsce siedzieli na wygnaniu, Michała zaś synowie byli kalekami), Piotr, syn Wilhelma, a siostrzeniec Ś. Stefana, obrany został królem i koronowany w Białogrodzie przez arcybiskupa Strygońskiego i innych biskupów, za zgodą wszystkich Węgierskich panów. On-to pierwszy miał być w Węgrzech królem cudzoziemskim. Kroniki zaś Węgierskie utrzymują, że nie z Burgundzkiego ale z Niemieckiego pochodził rodu, a Ś. Zygmunta króla Burgundyi rodzonym był bratankiem.

Ryxa królowa Polska syna swego Kazimierza do Paryża na nauki posyła.

 Ryxa królowa Polska, pragnąc syna swego Kazimierza większemi nad przyrodzone ozdobić cnót i nauk zaletami, gdy już sama w Niemczech osiadła, posyła go do Paryża na nauki, przydawszy mu uczciwe sługi i dozorce, i zaopatrzywszy go w pieniądze i potrzebne zasoby. Ten żywiąc w sobie od lat młodocianych popęd do cnoty, a pojmując, że cnota w czynach objawiać się powinna, nie dlatego tylko się uczył i karmił umiejętnością, ażeby coś wiedział, ale iżby wiedzę swoję sprawami i obyczajami wyświecał, i nie sobie samemu ale i drugim umiał być pożytecznym.

Kazimierz, syn Mieczysława króla Polskiego, przebywając w Paryżu na naukach, wstępuje do klasztoru Kluniackiego, przyczém swój ród i pochodzenie chowa w tajemnicy, i postanawia we Francyi prowadzić życie mnisze.

 Kiedy w ten sposób Kazimierz, syn króla Polskiego Mieczysława, którego zwano także Karolem, korzystając z hojnych nakładów matki, królowej Ryxy, przez całe dwa lata do nauk się przykładał, i wielu rówienników swoich dowcipem, umiejętnością, i zewnętrzną obyczajów ogładą przewyższał, począł u wszystkich urastać w wziętość i głośnej nabywać sławy. Był bowiem postaci urodnej, wzrostu wysokiego, budowy na podziw silnej; przyczém zachował całą żywość uczuć, czerstwe i kwitnące zdrowie. Dobre obyczaje i cnoty, równie jak nauki, były dla niego roskoszą. Obawiając się zaś, żeby kiedy urodzenie jego i przygody życia, które aż dotąd przezorną i zręczną pokrywał zasłoną, nie wyjawiły się przed światem, nie raz wytrzymywał w duszy skryte a dręczące walki, niepewny i wahający się z ostateczném postanowieniem, czyli miał wrócić do ojczyzny, czy pozostać w Niemczech albo we Francyi; obrać-li stan rycerski albo duchowny: o czém długo i troskliwie rozmyślał. Ilekroć bowiem z wrodzonego uczucia przywiódł sobie na pamięć ojczyznę i żywą do niej zatęsknił miłością, cofały i odstręczały myśl jego doznane krzywdy wygnania, stan smutny i spustoszenie królestwa po zawieruchach wojny domowej i obcych napaściach, niechętne i zawzięte przeciw niemu panów Polskich umysły i ich odstępstwo, niepewność wreszcie, czyliby był przyjęty lub odrzucony, i zagniewanej na Polskę rady i podmowy matki, która mu ciągle ten zamysł odradzała. Kiedy zaś postanawiał osiąśdź w Niemczech albo we Francyi, zaraz stawały mu w myśli obelżywe wyrzuty i upokarzające z ust nieprzyjaciół nazwisko wygnańca. Strudzony taką walką, żeby uniknąć wszelkiej niesławy, zatrzeć doznane zniewagi, a dostąpić chwały i szczęśliwości królestwa Bożego, umyślił wstąpić do klasztoru i w ścisłym zakonie Chrystusowi służyć. Takie uczyniwszy postanowienie, jako środek do wyjścia z wszelakich trudności, udaje się z Francyi do Włoch, do Ś. Romualda, który pod ów czas słynął wielką świątobliwością. Darowawszy mu bardzo pięknego konia, którego był wziął z sobą z Polski, wyznaje przed nim z ufnością, kim był, jakiego rodu, jakiej krwi i godności, jakich wreszcie doznał przygód, i czego nadal pragnął. Prosi go o potwierdzenie swego zamiaru; a otrzymawszy z rąk jego szatę zakonną, wraca do Francyi, i za zezwoleniem matki, królowej Ryxy, wstępuje do klasztoru Ś. Benedykta, zwanego Kluniackim, a słynnego wtedy wielką liczbą zakonników. Tam więc utaiwszy świetność swego znaczenia i rodu, postrzyżony na mnicha i przyodziany w szatę Ś. Benedykta, po stanowił ukrywać się na zawsze, i z całą ostrością zakonnego życia, jaką to miejsce na ów czas słynęło, w ślubach czystości i pobożności poświęcać się służbie Bożej. Rzeczony klasztor Kluniacki tak hojnym od królów Francuskich opatrzony jest posagiem, i takiem napełniony mnóstwem zakonników, iż ciągle miewa po dwunastu przeorów, i tyleż zgromadzeń zakonnych pod ich zwierzchnością i zarządem stojących, trzynastego zaś ma opata.

Jarosław książę Ruski łupi Mazowsze i ogromną zdobycz bezkarnie uprowadza.

 Jarosław książę Ruski, widząc Polskę wojnami wewnątrz i zewnątrz zatrudnioną i z sił prawie wyzutą, zbiera znaczne wojsko, i dwiema drogami, lądem i wodą najeżdża Mazowsze, które ogniem i grabieżą pustoszy, a zagarnąwszy wielką liczbę ludzi obojej płci w niewolą, na Ruś powraca.

Po Bossucie arcybiskupie Gnieźnieńskim wstępuje na stolicę Stefan I.

 W czasie tych niepowodzeń krajowych, wojen domowych i zewnętrznych, które na Polskę sprawiedliwą od Boga zesłane były karą, Bossuta arcybiskup Gnieźnieński, mąż prawy i świątobliwy, nie ustawał dniem i nocą w żalu, płaczach i narzekaniach, które były jego chlebem powszednim, a któremi strawiony i po męczeńsku znękany wyzionął nakoniec ducha, stęsknionego już w tym ziemskim pobycie. Pochowano go w kościele Gnieźnieńskim. Po nim nastąpił Stefan I, w czasie bezkrólewia naznaczony od Leona VIII papieża: mąż szlachetnego rodu, z domu i rodziny Pobog (Pobodze), mający za herb podkowę białą przewróconą, z krzyżem stojącym na zaokrągleniu podkowy, w polu czerwoném; rodem i pochodzeniem Polak.