LIII. Rola modlitwy w doskonałości chrześcijańskiej

ROZDZIAŁ I.

Rola modlitwy w doskonałości chrześcijańskiej. – Istota doskonałości chrześcijańskiej – miłość. – Dwie jej formy: modlitwa i zachowanie przykazań. – Ich wzajemny stosunek do siebie. – Nauka o modlitwie i sztuka modlenia się.

„Kto ma przykazania moje i zachowuje je, ten jest, który mnie miłuje”.
(Jan 14, 21).

Mając całe studjum niniejsze poświęcić modlitwie, musimy zacząć od wskazania w najogólniejszych zarysach jej stosunku do życia chrześcijańskiego, a to w tym celu, aby zaraz od początku zapobiec pewnemu dość częstemu spaczeniu, polegającemu na zbytniem rozdzielaniu tych dwóch składników doskonałości chrześcijańskiej, na zbyt wyłącznem upatrywaniu jej tylko w jednym z nich, albo tylko w drugim.
Jak jedni sądzą, że cała doskonałość chrześcijańska zawiera się w modlitwie, i nie rozumieją, że modlitwa, która na życie nie wpływa, nie przeistacza go i nie sprawia, że coraz bardziej przenika się ono duchem przykazań Bożych, żadnej wartości mieć nie może; tak drudzy, przeciwnie, mają skłonność upatrywać istotę doskonałości w dobrem życiu chrześcijańskiem, lekceważąc rolę modlitwy i nie zdając sobie sprawy z tego, że modlitwa jest właśnie źródłem i regulatorem życia moralnego.

I jedni i drudzy mylą się w swej wyłączności: doskonałość chrześcijańska nie polega w swej istocie ani na modlitwie ani na dobrem życiu, ale na miłości, której modlitwa i życie chrześcijańskie są podstawowemi przejawami.

Od niej to zależy jej wartość wewnętrzna; bez niej człowiek przy największych pozorach doskonałości jest tylko, jak św. Paweł powiedział, „cymbałem brzmiącym” (I Kor. 13, 1).

O doskonałości przeto człowieka decyduje ustosunkowanie jego woli do Boga, do Jego prawa i Jego woli.

Przez miłość bowiem nie rozumiemy, jak to się zwykle dziś robi, pewnego stanu zmysłowego, pewnego napięcia władz uczuciowych, wywołanego poznaniem jakiegoś przedmiotu, który nas pociąga, ale napięcie wyższej umysłowej władzy pożądawczej, zwanej wolą.

Miłość uczuciowa ma też swe miejsce w życiu moralnem i nawet religijnem, ale jest to miejsce drugorzędne, i decydującej roli wyznaczać jej nie wolno.

Miłość duchowa, która nas tu przede wszystkiem obchodzi, nie jest przeto aktem uczucia, ale aktem woli; w porządku nadprzyrodzonym staje się ona nawet stałem usposobieniem nadanem woli przez łaskę uświęcającą.

Ona to jest rozsadnikiem dobra w naszem życiu nadprzyrodzonem i z niej wytryska jako ze swego źródła doskonałość chrześcijańska.

Zwróćmy mimochodem uwagę też i na to, że tylko tak pojęta miłość jest pierwiastkiem zasługi nadprzyrodzonej, a nie, jak nieraz się u nas słyszy, mniejszej lub większej trudności, związane z danym czynem.

Trudności te mogą być znakiem o stopniu zasługi decydują. Uczynek sam przez się łatwy, uczyniony z większą miłością, ma większą wartość zasługi niż taki, któryby był dużo trudniejszy, ale któryby był popełniony dla motywów mniej wzniosłych i z mniejszem napięciem miłości.

To nam tłumaczy, że możemy mówić o zasługach N. Marji Panny i nawet P. Jezusa; były one stokroć większe od naszych, aczkolwiek nie mieli oni przy tem do zwalczania tych trudności, które my z racji grzechu pierworodnego ciągle spotykamy na drodze życia.

Przedmiotem miłości nadprzyrodzonej jest sam Bóg. Jeśli obejmuje ona i coś, co jest poza Bogiem – a rozciąga się też, jak wiemy, i do bliźniego – to jednak czyni to w Bogu i dla Boga.

Jest ona tem stałem upodobaniem woli w dobru najwyższem, jakiem jest Bóg, tą szczerą chęcią, aby chcieć przede wszystkiem Boga i tego, co On chce, i aby nie przylgnąć nigdy do niczego takiego, coby z Nim, dobrem najwyższem, nie dało się pogodzić, coby się sprzeciwiało Jego świętej woli, Jego prawom i postanowieniom.

Na tem polega miłość Boga nadewszystko.

Miłość ta w naszem życiu doczesnem przybiera dwie podstawowe formy, które nazywamy miłością aktualną, czyli świadomą, i miłością habitualną, czyli nieświadomą, lub lepiej – ukrytą.

Pierwszą z nich mamy wtedy, kiedy człowiek świadomemi aktami rozumu i woli zwraca się do Boga i wyraża Mu to wszystko, co Mu jest winien: cześć i chwałę, dziękczynienie, przeproszenie, prośby i t. d. Nie jest ona więc niczem innem, jak modlitwą.

Drugą natomiast mamy wtedy, gdy człowiek nie myśli o Bogu, ale spełnia to, czego Bóg w danej chwili od niego żąda. Wiemy, że sumienna praca wymaga, aby się jej całkowicie oddać, tak iż na jednoczesne zwracanie się myślą do Boga niema nieraz już możności.

Dopiero w niebie umysł nasz ciągle i bez przerwy będzie z Bogiem połączony jednym, nieprzerwanym aktem aktualnej, świadomej miłości Boga.

Tu w życiu doczesnem jest to niemożliwe. Ale i tu na ziemi, nawet gdy myśl nasza od Boga odbiega, aby się czemś innem zająć, możemy ze spokojnem sumieniem powiedzieć sobie, że kochamy Boga nadewszystko, jeśli chcemy robić to, co odpowiada woli Bożej, i spełniać obowiązki, jakie w danej chwili Bóg na nas włożył.

Wtedy nietylko ciężka praca, ale nawet odpoczynek lub konieczna rozrywka jest miłością habitualną Boga. W tym sensie śpiewamy w pieśni wieczornej: „niech Cię nawet sen nasz chwali”, bo zażywanie snu w odpowiedniej mierze i w swoim czasie jest też pełnieniem woli Bożej, a więc miłowaniem Boga nadewszystko.

Widzimy przeto, że miłość, a co za tem idzie doskonałość chrześcijańska składa się z tych dwóch czynników: z miłości aktualnej, czyli modlitwy, albo innemi słowy pełnienia obowiązków, albo innemi słowy dobrego życia.

Oba te czynniki muszą być uwzględnione; niech zabraknie jednego lub drugiego, niech jeden lub drugi niedomaga, a zaraz odbije się to na doskonałości, której pełnia wymaga harmonijnego współdziałania obu pierwiastków.

Zapewne, że wzięta w oderwaniu modlitwa przedstawia wyższą formę miłości Bożej, tę, która u kresu życia w chwale wiecznej zapanuje niepodzielnie. A jednak w życiu doczesnem byłoby bardzo niebezpieczne zbyt wyłącznie na nią przesuwać punkt ciężkości chrześcijańskiego i jego doskonałości.

Toteż i Zbawiciel, chcąc w krótkich słowach wyrazić to, co jest najistotniejszą oznaką miłości, nie modlitwę, ale zachowanie przykazań wysunął na plan pierwszy: „Kto ma moje przykazania i zachowuje je, ten jest, który mnie miłuje” (Jan 14, 21).

I jest to aż nadto zrozumiałe. Przykazania bowiem obejmują całość naszego życia moralnego, a więc i modlitwę; zawierają natomiast więcej niż modlitwę, bo te wszystkie obowiązki, które są dla nas drogą do życia wiecznego.

Zresztą, nawet gdybyśmy chcieli przeciwstawić miłość aktualną – habitualnej, modlitwę życiu i pełnieniu obowiązków, to i wtedy nie moglibyśmy absolutnej przewagi w życiu doczesnem przyznać pierwszej.

Przeciwnie, pewna wyższość życia chrześcijańskiego nad modlitwą polega na tem, że ono może mieć całą nadprzyrodzoną modlitwę, modlitwa zaś nie może mieć całej wartości czynnego życia chrześcijańskiego.

W samej rzeczy każdą naszą czynność łatwo jest w chwili, gdy ją zaczynamy, aktem miłości aktualnej skierować do Boga; staje się ona wtedy równoważną z modlitwą i nie przestaje nią być nawet wtedy, gdy całkowicie pochłonie myśl naszą.

Modlitwa natomiast nie może nigdy sama przez się zastąpić naszych czynności i dać to, coby one dały. Stąd np. wobec konfliktu między uczynkiem miłości bliźniego a modlitwą, ta ostatnia winna zawsze ustąpić, dla tej prostej racji, że z uczynku miłości bliźniego, np. nakarmienia głodnego, można aktem miłości uczynić coś równoważnego z modlitwą, samą zaś modlitwą nakarmić głodnego niema sposobu.

W życiu Matki Marceliny Darowskiej – a i u wielu świętych możnaby znaleźć to samo – jest ciekawy epizod, ilustrujący to zagadnienie.

Raz, gdy była pogrążona w modlitwie pełnej radości, zawołano ją w jakiejś sprawie do bliźniego. Przez mgnienie oka zawahała się, tak jej żal było przerwać rozkosze obcowania z Panem, ale On natychmiast odebrał jej wszelką radość, wynikłą z modlitwy, dając przez to poznać, że w tych razach wahać się nie wolno.

Z porównania więc modlitwy z obowiązkami życia chrześcijańskiego wynika, że nie należy ich zbyt przeciwstawiać sobie, gdyż nie stanowią one zupełnie odrębnych kategoryj czynów, ale nawzajem się uzupełniają i przenikają.

Tem, co je łączy i wiąże w jedno, jest miłość, nazwana przez św. Pawła „związkiem doskonałości” (Kol. 3, 14), i ona to pozwala z każdej czynności uczynić modlitwę.
Jeśli bowiem każde dobrowolne spełnianie przykazań Bożych jest już aktem miłości habitualnej, to poprzedzone dobrą intencją nadprzyrodzoną daną czynność aktualnie do Boga, staje się aktem modlitwy i nabiera całej jej wartości.

W ten sposób modlitwa winna przenikać całe życie, wszystkie uczynki, cierpienia i radości, nawet zabawy i chwile, kiedy wszelka czynność umysłowa ustaje, t. j. chwile snu.

Życie chrześcijanina staje się wtedy jedną modlitwą, i tego właśnie żądał Zbawiciel, gdy mówił, iż „należy się zawsze modlić i nie ustawać” (Łuk. 18, 1).
Łatwo stąd wyprowadzić wniosek, że gdy chodzi o osobistą doskonałość poszczególnej duszy, to zależy ona dużo bardziej od jej miłości habitualnej, t. j. od życia i od stopnia, w jakim miłość aktualna, t. j. modlitwa, to życie ożywia i przeciwne sobie są, niż od samej ilości i długości modlitw.

Nie ten jest doskonalszy, kto dłużej i więcej się modli, ale ten, czyja modlitwa silniej oddziaływa na życie i na całą działalność moralną.

Stąd można śmiało powiedzieć, że miarą indywidualnej doskonałości każdej duszy chrześcijańskiej jest właściwe wydozowanie w swem życiu miłości aktualnej i habitualnej, harmonijne zespolenie ich z sobą i przeniknięcie się wzajemne.

Mogą tu być dwa krańcowo przeciwne sobie spaczenia, jedno i drugie równie szkodliwe dla dusz.

Z jednej strony może być niedocenianie miłości aktualnej, t. j. modlitwy; zapominanie, że jest ona obowiązkiem życia moralnego a jednocześnie jego regulatorem, że tylko przez miłość aktualną wzrasta i utrwala się w duszy miłość habitualna.

Fatalnym skutkiem takiego zaniedbania modlitwy musi być osłabienie pierwiastków nadprzyrodzonych w życiu, a wreszcie zupełna utrata, przez pierwszy lepszy grzech śmiertelny, który jest zawsze wyrzeczeniem się miłości Boga nadewszystko, a więc ani z miłością aktualną, ani z habitualną nie da się w duszy pogodzić.

Stan ten bardzo częsty u ludzi, zbyt przejętych światem, nazywamy pobożności oziębłością, obojętnością, w krańcowych swych przejawach bezbożnością.
Wprost przeciwnem spaczeniem jest to, co nazywamy bigoteryją. Polega ono na zbyt wyłącznem wysuwaniu na pierwszy plan modlitwy, z lekceważeniem obowiązków życia i szczególnie z pominięciem wpływu, jaki modlitwa na to życie powinna wywierać.

Powstaje wtedy między modlitwą a życiem rozdział, wpływający fatalnie na jedno i drugie; zaniedbuje się wtedy dla modlitwy najistotniejsze obowiązki chrześcijańskie, a z modlitwy tej niewiele albo i nic się nie otrzymuje, bo w tych warunkach przestaje ona być pełnieniem woli Bożej, a staje się poszukiwaniem własnego zadowolenia w marzycielstwie i lenistwie ducha.

Wielką krzywdą, wyrządzoną przez bigoteryję pobożności chrześcijańskiej, jest ten dyskredyt, jaki rzuca na wszelką nawet najpłodniejszą modlitwę, te uprzedzenia, jakie w stosunku do pobożności wśród ludzi świeckich szerzy.

Ciężko odpowie ona kiedyś na sądzie Bożym za tę pychę, egoizm i faryzeizm, które na dnie jej leżą.

Kto prawdziwie dąży do doskonałości synów Bożych, ten winien umieć właściwie wymierzyć w swem życiu stosunek miłości aktualnej do habitualnej, – modlitwy do życia.

Stosunek ten nie jest ten sam dla wszystkich; przeciwnie, jest on czemś nadzwyczaj indywidualnem, i każdy sam musi go sobie wymierzyć.
Nawet w życiu zakonnem, w którem modlitwa dużo więcej miejsca zajmuje niż w świecie, jest on bardzo rozmaity, zależnie od celów i właściwości poszczególnych rodzin zakonnych.

Zupełnie inaczej układa się on u kartuzów i karmelitanek, inaczej u dominikanów i niepokalanek, inaczej wreszcie u szarytek lub albertynów.
Tem bardziej więc ludziom, żyjącym w świecie, nie można jakiejś jednej miary czy normy postawić, ale każdy musi sam sobie wydozować, biorąc pod uwagę obowiązki stanu, potrzeby duszy, trudności, jakie w życiu moralnem napotyka, i te szczególne natchnienia, które mu Pan Bóg daje.

Jedną ogólną wskazówkę można tylko podsunąć: oto każdy powinien mieć w swem życiu tyle modlitwy, aby: 1º rzetelnie spłacać podatek chwały, jaki winien jest złożyć Panu Bogu w formie miłości aktualnej; aby 2º własną swą duszę utrzymać w gotowości pełnienia woli Bożej i miłowania Boga nadewszystko.
Przytem w myśl tej prawdy, że kto nie idzie naprzód, ten się cofa, nie wystarcza tylko utrzymywać się w miłości habitualnej przez powstrzymywanie się od grzechów, ale trzeba w niej wzrastać i rozwijać się, iżby promieniować dobrem wokoło siebie.

Modlitwy więc powinno być tyle w życiu, aby ogólny poziom miłości wciąż wzrastał i aby się ona bardziej zakorzeniała w duszy.
Nie wolno przez zwiększanie ilości modlitw zaniedbywać innych obowiązków, a szczególnie obowiązków stanu i obowiązków miłości bliźniego.
Najlepszym sprawdzianem, czy się ma w życiu dość modlitwy, jest właśnie pełne ducha chrześcijańskiego i zaparcia się siebie wykonywanie tych obowiązków.

Osoby, które zwykły od czasu do czasu odprawiać rekolekcje, winny na nich zawsze zbadać, czy stosunek modlitwy do życia jest dobrze wymierzony.
Nieraz znajdą one tu coś do poprawienia; warunki bowiem życia mogą się tak zmienić, że może zajść potrzeba ujęcia lub dodania modlitwy. W cichości i skupieniu rozważają one…

o. Jacek Woroniecki