Kazimierz I

Królestwo Polskie, niegdyś kwitnące i sławne, a potém znękane i uciśnione brzemieniem rozlicznych nieszczęść, klęskami wewnętrznych i zewnętrznych wojen, już do takiego przyszło osłabienia, takiej niedoli, że po wymordowaniu albo pognaniu w niewolą najwybrańszych rycerzy i obywateli, nie było w niej nic widać okrom gruzów i spustoszenia. Rzadko już gdzie pokazywały się wsie i miasteczka, których mieszkańcy i osadnicy albo wyginęli do szczętu, albo się w popłochu rozpierzchli; a i te w perzynę obrócone, bądź na pół zgorzałe, odarte i w zwaliska zaległe. Zaniechano uprawy roli, kupcy powynosili się za granicę, targi nie były uczęszczane – wszystko popadło w ruinę – żadna część rzeczypospolitej nie ocalała w tej zawierusze nieszczęść powszechnych; jedne bowiem rzeziami wyludnione, drugie do zagłady popchnięte, inne z sił wyczerpane, zeszpecone klęskami, albo na cudzą własność były zajęte. Narody bowiem sąsiednie i okoliczne szarpały bezkarnie i trapiły Polskę napadami, łupieztwy i zabory, bądź podbijały i ujarzmiały jej ziemie prawem wydzierstwa i przemocy. W tej dopiero ostateczności, w tym odmęcie przygód poznano, że w każdej rzeczypospolitej obecność panującego jest nadewszystko potrzebna, a jego oddalenie wielkie na kraj sprowadza klęski. Spełniły się we wszystkiém proroctwa Bolesława Chrobrego, pierwszego króla Polskiego, który umierając przepowiedział: „że Polska z własnej winy skołatana będzie wojnami i poszarpana od narodów.“ Wśród tylu jednak i taką nawałą bijących na Polskę nieszczęść, to jedno było jej ratunkiem i ucieczką, że znaczna część mieszkańców chroniła się w miejsca bagniste, między leśne brody i zatopy, dzikim zwierzętom ledwo dostępne, w których swoje bydło i statki przechowywali. Inni, sprzykrzywszy sobie ustawiczne w kraju grabieże i wojny, w mniemaniu, że te klęski coraz więcej wzmagać się będą, wynosili się z dziećmi i dobytkami swemi do krajów za Wisłą ku Rusi i Litwie położonych, rozumiejąc, że przebywszy rzekę ujdą grożącego niebezpieczeństwa. A że ziemia Płocka od zawichrzeń wewnętrznych mniej niż inne ucierpiała, liczne zatém tłumy uciekających do niej się garnęły, jakby do obronnej jakiej warowni. Był na ów czas między panami Płockimi mąż pewien, śmiałego i wyniosłego umysłu, nazwiskiem Masław, niegdy Mieczysława króla Polskiego cześnik, który później ziemię tę swojém nazwał imieniem. Ten celując nad innych rodem i zdolnościami, że nadto głównym był sprawcą wygnania królowej Ryxy z synem jej Kazimierzem, snadno w odmęcie powszechnej zamieszki uchwycił władzę najwyższą, przywdział purpurę, i wszystkich ziemi tej mieszkańców, częścią obojętnych, częścią przychylnych jego sprawie, uczynił się książęciem. Używszy z razu namowy i zachęty, a potém ująwszy serca naprawieniem tego co było zepsowaném, przywłaszczył sobie zwierzchnictwo i panowanie. Przyciągnąwszy wreszcie do siebie tych wszystkich, którzy uganiali się za zdobyczami i grabieżą, albo pałali żądzą wyniesienia się i powiększenia swej władzy, wkrótce u Połoczan zjednał sobie powagę i wziętość. Przebiegły w czynach i w mowie, i do podejść chytrych sprawny, złudziwszy umysły czczemi obietnicami, tyle dokazał, że go uznano książęciem i panem. Nie trudnoć pod ów czas było ogarnąć najwyższą władzę, gdy wszyscy w rozpaczy zwątpili już o rządzie, i pragnęli, aby ktokolwiek użyczył im ratunku i opieki, i gdy wszystko królestwo, wewnątrz i zewnątrz klęskami uciśnione i rozerwane, stało się pastwą łupieżców. Bowiem zapalił się był gniewem Najwyższy, i nie chciał dłużej cierpieć Polaków zbrodni, które go wywoływały; dopuścił więc, aby ich chwała, którą dotąd utrzymywał, ściemniała i upadła. Zawistne jakieś losy, albo lepiej mówiąc, własne Polaków przewinienia i grzechy to sprawiły, że rzeczpospolita wzniesiona do szczytu wielkości, prędzej jeszcze niżeli wzrosła, strąconą została na ostatni stopień poniżenia.

Wszyscy panowie i dostojnicy Polscy odstąpili z rozpaczą rzeczypospolitej, i niezdolni trafić żadnej skutecznej rady, pozamykawszy się po zamkach, miejscach bagnistych i niedostępnych, oczekiwali co chwila upadku ojczyzny i swej własnej zagłady. A gdy w ten sposób Polska, skołatana od wewnętrznych i zewnętrznych nieprzyjacioł, do ostatniej prawie chyliła się zguby, gdy wszystkimi w popłochu miotała jakby burza gwałtowna; światło jakieś, niby z nieba spuszczone, zawitało do serc nowym promieniem pociechy. Biskupi bowiem i panowie Polscy, pragnąc ocalić szczupłe i z życia niemal wyzute szczątki królestwa, w częstych między sobą naradach i pomówieniach układali, jakiemiby środkami rzeczpospolitą do dawnego stanu przywrócić można. Ale chociaż wszyscy zgadzali się na to, że bez króla i zwierzchniego władcy niepodobna ani złego usunąć, ani królestwa do należytego przywieśdź składu i porządku, różnili się przecież w zdaniach co do wyboru pana. Niektórzy chcieli, żeby z pomiędzy książąt sąsiednich albo z rycerstwa wybrać króla. Ale i to zdanie odrzucono, jako pociągające za sobą wiele trudności; obawiano się bowiem, że gdyby którego z książąt obrano, a ten nie przyjął władzy, państwo doznałoby pogardy; a gdyby z pomiędzy rodaków, doznałoby niechęci i zawiści. Inni radzili szukać wygnanego z kraju i tułającego się u obcych tronu następcy, królewica Kazimierza, i usiłować wszelkiemi sposoby skłonić go do przyjęcia rządów. Pewną albowiem było rzeczą, że dopóki on żył, żaden ślachetnie myślący i rozsądny książę nie chciałby panować w królestwie Polskiém, tak zwłaszcza zwichnioném i rozerwaném. Ani godziło się lekceważyć potomka królewskiego rodu, któremu słusznie należało dziedzictwo i następstwo: owszem, można się było spodziewać w Kazimierzu świetnych przymiotów dziada. Uważano zgoła, że nie było innego książęcia, któryby zdołał snadniej i podźwignąć królestwo, i do dawnej przywrócić całości; że niesłusznością byłoby zapominać o dobrodziejstwach, które Bolesław Wielki, pierwszy król Polski, narodowi i ojczyznie wyświadczył, i wnuka jego pozbawiać królestwa, któremu on cnotą i dzielnością swoją pierwszy uzyskał koronę. To zdanie gdy od wszystkich przyjęte zostało z upodobaniem, a panowie jednomyślnie zgodzili się na to, że królestwo Polskie nie może inaczej wrócić do swego stanu dawnego i powagi, jedno gdy król Kazimierz powróci; po wielu naradach i rozmysłach, zwaśnieniach i walkach, postanowiono w ten sposób położyć koniec bezczynności i wzajemne uśmierzyć niechęci, aby przez posłów wspólnemi głosy wybranych ofiarować koronę Kazimierzowi, który sam jeden zdawał się godnym panowania. Jego Bóg Wszechmocny w swém zagniewaniu nie wypuścił z swojéj łaski – jego jak słabą iskierkę zachować chciał do wskrzeszenia dawnej Polaków chwały. Gdy więc biskupi i wojewodowie, do których-to dwóch stanów, t. j. świeckiego i duchownego, należała u Polaków piecza o rzeczypospolitej, i niektórzy inni acz w szczupłej liczbie panowie, zebrali się powtórnie do stolicy Gniezna, Stefan arcybiskup Gnieźnieński temi słowy radę zagaił: „Nie potrzeba podobno, dostojni panowie, rozwodzić się nad tém, w jakim stanie jest dzisiaj rzecz publiczna. Znacie dobrze wraz ze mną nieszczęścia nasze i niebezpieczeństwa, które do tego przyszły kresu, że chcąc ocalić rzeczpospolitą, trzeba nam z troskliwą starannością szukać w oddalonych i nieznanych krajach wygnanego Kazimierza, przełożyć mu prośby nasze i nakłonić do powrotu wygnańca, któregośmy niesprawiedliwie potępili za przewinienia matki, bez względu na jego wiek młodociany i niewinny.“ Gdy arcybiskup przestał mówić, rozbierano potém rozmaite rady i środki; a lubo wielu doradzało nowego obrać króla, inni mianować chcieli rządcę królestwa, i nie było w tej mierze zgody między panami i biskupy; żaden jednak zbawienniejszy nie nastręczał się środek do spiesznego zaradzenia obecnym i przyszłym klęskom, nad ten jeden: aby wyszukać Kazimierza królewica i następcę wygnanego z kraju, a znalazłszy go i sprowadziwszy, powierzyć się jego rządom i opiece; za jego bowiem powrotem uśmierzyć się miały wszelkie swawole, zatargi i rozruchy, wszelkie nawałności wewnątrz i zewnątrz królestwa. Przedewszystkiém zaś przeprosić go i przebłagać, że wraz z matką, z powodu krzywdzących i nieznośnych jej postępków, tak haniebnie go wygnano, jako umysły ludzkie skore bywają do pobłażania własnym winom, a zwracania się za nadzieją lepszej i pochlebniejszej doli. Gdyby albowiem przystąpić chciano do wyboru nowego króla, lękać się należało, iżby wybór ten, w obec żyjącego dziedzica i bez jego zrzeczenia się dokonany, nie spełzł na niczem: bezpieczniejsza zaś rada czekać, rychło-li posłowie wrócą i oznajmią, azali Kazimierz nie żyje, albo zrzeka się swojego prawa. Wyznaczają zatém posłów mających szukać Kazimierza, i wyprawiają ich z tém zaleceniem, pełnomocnictwem i przestrogą, ażeby dla jego sprowadzenia nie wzdrygali się największych nawet trudności, gdy w nim jednym spoczywała wszystka nadzieja nieszczęśliwej ojczyzny. Posłowie zatém Polscy, wypełniając dane sobie zlecenie, puszczają się w drogę i udają najpierwej do Niemiec, kędy znachodzą Ryxę, wdowę po Mieczysławie królu Polskim, bawiącą w Brunświku. Opowiadają jej szczegółowo te okropne klęski i przygody, jakich doznało królestwo Polskie, a o których i ona wiedziała już z pogłosek. Proszą, aby im wyznała rzetelnie i wskazała, w jakim kraju i narodzie znaleźć mogli syna jej Kazimierza. Królowa Ryxa, chociaż rada w duszy, że się czuła pomszczoną za sromotne siebie i syna swego wygnanie, gdy przecież nieszczęścia tak wielkie przechodziły nawet srogość niewieściej zemsty, nie mogła już oprzeć się litości i współczuciu nad niedolą królestwa; zaczém z wzruszeniem wyznała: „że syn jej Kazimierz żyje wprawdzie, ale że wstąpił do zakonu Ś. Benedykta, wykonał śluby i przywdział szatę mniszą w klasztorze Kluniackim we Francyi; i że bardzo wątpi, ażeby ponętą królestwa ziemskiego dał się odwieśdź od ślubów zakonnych, zaczém posłowie zawiodą się pewnie w swoich nadziejach.“ Taka wiadomość zdolna była odstręczyć najstalsze nawet umysły: posłowie jednak Polscy, nie zrażeni bynajmniej tém co królowa powiedziała dla przeszkodzenia albo utrudnienia ich podróży, uczciwszy Ryxę częścią upominków, które z sobą wieźli, i udawszy się do Francyi, przybywają do Kluniaku i poznają Kazimierza książęcia swego w mniszej szacie. Zalani rzewnemi łzami, rzucają się w jego objęcia, szczęśliwemi się mieniąc, że królewica, którego z taką starannością szukali, żywego i zdrowego znajdują. Poczém, wyjednawszy sobie u niego posłuchanie, i otrzymawszy je za zezwoleniem opata Kluniackiego, tak przemawiają: „W imieniu wszystkich biskupów, panów i szlachty królestwa Polskiego, przychodzimy do ciebie z prośbą, Książę Miłościwy, który sam jeden królestwo nasze skołatane klęskami podźwignąć, rozerwane zjednoczyć, i opieką twoją najtroskliwiej osłonić możesz, abyś nam pozwolił odprowadzić cię do królestwa Polskiego, i przyjął berło należące ci prawem dziedziczném po ojcu; a iżbyś nie gardził naszém i całej ojczyzny błaganiem, i trudami któreśmy dla ciebie podjęli, szukając cię po rozmaitych krajach, ludach i narodach. Przybywaj królewicu uśmierzyć domowe Polaków niezgody i rozruchy, odeprzeć wrogów, i szczątki twego królestwa wyrwać z chłonącej je przepaści. Nieszczęśliwa bowiem Polska jęczy w żałobie, od wewnętrznych i zewnętrznych gnębiona nieprzyjacioł; sławna niegdyś i obszerna, kiedy nią władał naddziad twój, dziad i ojciec, teraz łupieztwy, pożogami, zawichrzeniem domowém, spustoszeniem kraju, pogwałceniem świątyń i obcego oręża napaścią zniszczona i skołatana. Nie chciej, aby trudy i wędrówki nasze po tylu krajach za tobą były daremne: ciebie bowiem samego z utęsknieniem wszyscy wyglądają, na ciebie zwracają oczy; ty jeden spełnić możesz nasze nadzieje, i królestwo Polskie tak zniszczone i poszarpane przywrócić do dawnej świetności i sławy. Jeżeli ty nas opuścisz, do kogóż się udamy? jeżeli nami pogardzisz, kto nas wspomoże?“ Odprawiwszy w ten sposób swoje i narodu który ich wyprawił poselstwo, wyznawali, że przeciw niemu dopuścili się wielkiej i nader krzywdzącej niesprawiedliwości, i prosili pokornie: „ażeby się lepszym dla nich okazał niżeli oni byli dla niego, i aby tym, którzy dawniej zawinili niewdzięcznością, ale teraz żebrzą z pokorą, dał się przejednać i przebłagać, bądź-to z ludzkości samej, bądź przez wzgląd na ojczyznę.“ Poznaje książę Kazimierz panów swego królestwa, i raduje się wielką w sercu pociechą z ich przybycia: ale sam nie wie, co ma począć, jakie okazać uczucie, jaką przybrać postawę wobec posłów i panów Polskich, których cel przybycia przez nich samych został mu oznajmiony. Już był bowiem wstąpił do klasztoru Ś. Benedykta, już przyjął stopień dyakona, wyrzekł się własnej woli i poddał w posłuszeństwo zakonne; wiedział, że mu bez pozwolenia opata nie wolno było nawet rozmawiać z posłami, a tém mniej wracać do stanu świeckiego. O czém usłyszawszy posłowie z ust Kazimierza swego książęcia, udają się do opata Kluniackiego, a złożywszy mu stosowne podarki, opowiadają, zkąd i po co przybyli, przekładając rzecz temi słowy: „Królestwo Polskie, przez nieobecność książęcia swego Kazimierza, wygnanego z ojczyzny niesprawiedliwą panów niechęcią, długiemi wewnątrz i zewnątrz skołatane klęskami, w takim jęczy ucisku i strapieniu, że niedola jego nawet w zawistnych przeciwnikach i nieprzyjaciołach litość obudza. Klęsk tych i nieszczęść kraju ani nawet wyliczyć i opowiedzieć nie jesteśmy w stanie. Naprzód niezgody i zawichrzenia domowe, a potém napady uderzających zewsząd nieprzyjacioł, wyzuły je z dawnej chwały i ozdoby, którą jaśniało aż do zazdrości. Nawałą rozmaitych przygód zniszczone, poszarpane, rzeziami ustawicznemi i morderstwy ogołocone z ludności, zmienione prawie w pustynią, skalane zbytkami i wszeteczeństwem, wydane na łup grabieżców i wydzierców, dopuściło u siebie pogwałcenia wszystkich praw boskich i ludzkich. Chwiejące się w wierze, nie dochowujące obrządków, w obyczajach i prawach idące za ślepym popędem woli, zdeptawszy bezkarnie swobody i przywileje kościołów, kapłanów i sług Bożych, i świętokradzką ręką targnąwszy się na ich własności, otwarło wrota wszystkim zbrodniom i bezprawiom. A lubo ku odwróceniu i wstrzymaniu tylu nieszczęść probowano rozmaitych środków, żaden przecież nie spełnił naszych nadziei. Wszystkich nas zatém Polaków, tak duchownych jako i świeckich, którzyśmy jeszcze pozostali, zdania i głosy uchwaliły, że królestwo Polskie inaczej ocaloném być nie może, tylko przez sprowadzenie królewica naszego Kazimierza, którego w twoim znajdujemy klasztorze. I swojém więc, i tych których poselstwo sprawujemy, imieniem, błagamy cię Ojcze Wielebny, ażebyś przez litość nad tém królestwem, tylu srogiemi przygodami, tylu ciosami nieszczęść znękaném i do upadku nachyloném, raczył oddać nam zakonnika twego, a naszego książęcia, i odesłać do Polski, dziedziny jego królewskiej, gdzie odziany w purpurę, większą i milszą uczyni ofiarę Bogu, wskrzeszając królestwo ojca swego i dziada, przywracając w niém rząd i sprawiedliwość, karcąc złych a nagradzając dobrych, a niżeli w kapturze mniszym, zajęty modlitwą i bogomyślnością.“ Opat Kluniacki, aczkolwiek mąż uczony i światły, zasięgnąwszy jednak rady roztropnych i doświadczonych mężów, posłom polskim odpowiedział: „że litością wprawdzie i przychylną chęcią powodowany, skłonnym się czuje do uczynienia zadosyć ich prośbie, ale nie ma po temu władzy, ażeby mnicha i dyakona uwolnić od ślubów zakonnych, i dozwolić, iżby objął doczesne rządy królestwa, z znieważeniem obowiązków zakonu swojego; żeby przeto udali się do najwyższego na ziemi trybunału i najwyższej władzy, t. j. do stolicy Apostolskiej Rzymskiej i Namiestnika Chrystusowego, a opowiedziawszy mu królestwa Polskiego potrzebę, położenie i dolę, prosili go o wydanie książęcia swego Kazimierza; że Ojciec święty, pełen dobroci i łaskawości, nie zechce zapewnie głuchym być na ich prośby, wzruszy się nad niedolą królestwa, które samo przez się zasługuje na politowanie, a on wtedy, posłuszny władzy Apostolskiej, uwolni od ślubów zakonnika, przez wzgląd na dobro publiczne.“

Posłowie Polscy otrzymawszy taką odpowiedź od opata Kluniackiego, jakkolwiek ciężkim przejęci smutkiem, że królewic ich tak ścisłemi związany był zakonności ślubami i dyakonatem, i że tego podwójnego węzła nie mogli, jak sobie układali, rozdzierzgnąć bez wielu jeszcze trudności i zachodów; postanowili przecież na wszystko się odważyć, byleby nieszczęśliwą i utrapioną uratować ojczyznę. Opuściwszy zatém Kluniak, najprostszą jaką mogli drogą pospieszają do Rzymu. Dokąd gdy szczęśliwie przybyli, Benedyktowi IX papieżowi, za udzieloném sobie łaskawie posłuchaniem, opowiadają, jak srogiemi wojnami i klęski, jakiemi mordy i łupieztwami królestwo Polskie, z przyczyny nieobecności i wygnania królewica, znękane było od swoich i obcych, i przywiedzione prawie do ostatniej zagłady; niemniej, z jakich powodów opat Kluniacki odmówił im wydania książęcia Kazimierza. „Trudne są, Ojcze najświętszy, do wypowiedzenia nieszczęścia, jakie lat poprzednich utrapiły królestwo Polskie i dotąd trapią, kiedy i obcy nieprzyjaciele i swoi z dziką jakąś zapamiętałością godzą i nastają na jego zgubę. Po wygnaniu bowiem jedynego dziedzica i książęcia naszego Kazimierza, syna zmarłego króla, a to przez nienawiść ku matce, zwaliły się nań wszelakiego rodzaju klęski, które w długich wojen przeciągu ani mu wytchnąć, ani ochłonąć nie dają z cierpienia. Znieważono boskie i ludzkie prawa; kapłani i słudzy Chrystusowi częścią wygnani, częścią pomordowani, najznakomitsi z starszyzny królestwa w znacznej liczbie pobici, panie szlachetne i dziewice posromocone, miasta i wsie wyniszczone pożogą, wszystek dostatek królewski rozszarpany, wielu z szlachty i znaczniejszych panów męczeńsko zgładzeni, wielu w łyka zabrani, mieczem i głodem wytępieni. Kraj spustoszony ogniem i żelazem, cześć Boża opuszczona, miasta, miasteczka i zamki złupione i poburzone, sprawiedliwość wygnana. Srożeją okrucieństwa, cnotliwi jęczą w ucisku, mnoży się liczba występnych, wszelaka cnota w poniewierce, zbrodnie podnoszą głowę. Porwano się na zburzenie kościołów, klasztorów i innych przybytków Bogu poświęconych, które pobożność dawnych książąt założyła, wzniosła i uposażyła. Krótko mówiąc, taką nawałą klęsk i wojen królestwo Polskie zgnębione jest, stérane i niemal zatracone, że żadne może podobnego nie doznało zniszczenia i spustoszenia. Żeby więc królestwo to, od swoich i sąsiednich narodów skołatane, nie dostało się w ręce barbarzyńców, przeciw którym dotąd walcząc, tarczą swoją zbawienną zasłaniało inne kraje chrześciańskie“ – błagać zaczęli posłowie pokornemi i żałosnemi jęki raczej niż słowy – „aby jako ojciec i piastun wiary chrześciańskiej, to nieszczęśliwe i upadłe prawie królestwo swoją wsparł pomocą, wracając mu królewica Kazimierza, ukrytego w klasztorze Kluniackim, jakkolwiek został już mnichem i otrzymał święcenie dyakona. Od ciebie, Ojcze najświętszy, zawisło nasze i wszystkiego ludu Polskiego zbawienie i podźwignienie. Ty jeden możesz wydobyć z niedoli ojczyznę naszą, ty wstrzymać krwawe i zapamiętałe wojny. Ciebie wzywa ojczyzna nasza, ku tobie oczy obraca, do ciebie się z ufną prośbą ucieka. Od ciebie samego zależy, władzą i powagą swoją użyczyć jej pokoju i chwały, zjednać zbawienie i odrodzenie. Błagamy cię więc o zagojenie ran królestwa naszego, których nikt prócz ciebie uleczyć nie zdoła. A iżby ta rzeczpospolita Polska, wichrem niezgód domowych wstrząśniona i podupadła, przez przywrócenie pokoju, odzyskanie sił i zdrowia, powstać mogła i za pomocą Bożą do dawnej wrócić pomyślności, potrzeba jej szybkiej pomocy; jeżeli bowiem rychłego nie uzyska wsparcia, życie i majątki niewinnych, i całe nawet królestwo Polskie wkrótce ostatniej domierzą zguby.“ A nie przestawszy na jednej prośbie, nalegali na papieża i kardynałów, błagając: „ażeby po tylu trudach i zabiegach nie odprawiali ich z zawiedzioną nadzieją, i nie dopuszczali zasmucać ojczyzny smutną odpowiedzią; aby biskup najwyższy w swém ojcowskiém miłosierdziu zlitować się raczył nad królestwem Polskiém, które okropnemi wyniszczone klęskami wydawało się jak tułów bez głowy, albo twarz i czoło ślepego bez oczu.“

Benedykt IX wysłuchawszy prośby poselstwa Polskiego, naradzał się czas niejaki z gronem kardynałów i innymi mężami w prawie biegłymi, coby uczynić wypadało. Rzecz bowiem nowa i bezprzykładna, jaką mu przełożono, pociągając za sobą nie małe pod dwojakim względem trudności, spowodowała najwyższego biskupa do oddania jej pod uważny rozbiór, długie i głębokie narady. Z zakonnika i dyakona zrobić świeckiego, rozwiązać uroczyste śluby zakonu i wstrzemięźliwości, zdawało się czynem występnym, przeciwnym prawu Boskiemu. Z drugiej strony, odmówienie pomocy cierpiącemu i utrapionemu królestwu, było jawném okrucieństwem, od którego Stolica Apostolska, mieniąca się dobrotliwą wszystkich matką, powinna być daleką. Wzruszały męża rzadkiej świątobliwości twarze wynędzniałe posłów, ubiór lichy i wytarty, postawa nachylona, brwi opuszczone, słowa pełne pokory. Zrozumiał bowiem mąż Apostolski, że brak rządu książęcego sprowadził na Polskę tak liczne klęski, jako to: niezgodę między rycerstwem, zaburzenie ludu, złupienie królestwa, upadek wiary, zniewagę biskupów i kapłanów, pokalanie dziewic i łoża małżeńskiego. Po rozmaitych więc naradach i rokowaniach, gdy inne w tej mierze środki przez papieża posłom podawane, jako zbyt surowe i uciążliwe, nie uzyskały przyjęcia, wydał w końcu biskup najwyższy wyrok, w którym postanowił przychylić się do prośby posłów i wydać nieszczęśliwemu królestwu Kazimierza: uwolnił go więc od ślubów zakonnych i przyjętego święcenia, dozwalając mu zawierać związki małżeńskie i potomstwo na świat wydawać. Gdy atoli taka Stolicy Apostolskiej łaska, nie mająca jeszcze przykładu, nie użyczona żadnej osobie ani żadnej krainie, była wcale niezwykłą, przeto obostrzył ją papież warunkiem, który Polacy przez swe poselstwo przyjąć i na zawsze mieli zachować. Kazimierz królewic za rozgrzeszeniem Stolicy Apostolskiej niechaj (rzecze) wystąpi z klasztoru i zdejmie szaty mnisze, uwolniony od ślubów zakonnych i święceń dyakona, aby objął i odnowił królestwo ojca swego i dziada. Niech ma wolność zupełną zawierania małżeństwa, i na opatrzenie królestwa Polskiego dziedzicznym następcą wychowania z siebie potomstwa. Ale królestwo, w uznaniu tak wielkiego dobrodziejstwa, udzielonego sobie od Stolicy Apostolskiej w naglącej ostateczności, winno będzie Ś. Piotrowi i jego następcom biskupom Rzymskim ze wszystkich krain Polskich płacić corocznie od każdej głowy, wyjąwszy głowy szlacheckie, po denarze (usualem nummum); nadto Polacy nie będą odtąd zapuszczać włosów zwyczajem barbarzyńskim, ale podstrzygać głowy z odsłonieniem uszu, na wzór innych narodów katolickich i łacińskich; a w znaczniejsze uroczystości Chrystusa i Matki jego Dziewicy ubierać się na szyję w chustki lniane białe, nakształt stuły zwieszone; ażeby po tych trzech znakach pamiętali, że wydanego sobie z stanu zakonnego i dyakonatu za zezwoleniem i łaską Stolicy Apostolskiej odzyskali króla, gdy grożące niebezpieczeństwo nie dało się inaczej uchylić, sami zaś aby wdzięczniejszymi byli Bogu i pobożniej żyli w wierze chrześciańskiej. Utrzymują niektórzy, że nie Benedykt IX ale Klemens II kazał Polakom wrócić króla Kazimierza: która-to sprzeczność, jak mniemam, z tego urosła powodu, że pod ów czas kilku spierało się o godność papieską. Po wygnaniu bowiem Benedykta IX nastąpił biskup Sabiński, który się nazwał Sylwestrem; a gdy i ten został wygnany, Benedykt odzyskał stolicę. Po wygnaniu zaś powtórném Benedykta dostała się godność papieska Janowi archiprezbiterowi kościoła Ś. Jana za bramą Latyńską, którego nazwano Grzegorzem XI. A że ten w naukach nie był ćwiczony, kazał wyświęcić drugiego obok siebie papieża do załatwiania spraw kościelnych; lecz gdy i ten u wielu nie znalazł miru, przybrano więc trzeciego, który wypełniał obowiązki obudwóch. A tak, gdy jeden przeciw dwom, a dwaj przeciw jednemu poczęli się spierać o godność papieską, Henryk cesarz po śmierci Grzegorza wchodzi do Rzymu, i onych obudwu złożywszy wyrokiem prawnym i cesarskim, osadza przemocą na stolicy Swidygera biskupa Bamberskiego, który nazwany był Klemensem II. Od niego uwieńczony został koroną cesarską i pobłogosławiony Henryk, któremu Rzymianie przyrzekli i poprzysięgli, „że odtąd bez jego zezwolenia nikogo nie obiorą biskupem Rzymskim.“ Owo zaś nałożenie daniny wieczystej na królestwo Polskie, chociaż nieco uciążliwe dla Polaków, nie było przecież bez korzyści: nikomu bowiem nie godziło się naruszać granic królestwa, gdy wieczyste prawo płacenia nałożonego wtedy grosza wołało, że to były prawe ziemie królestwa Polskiego, a zaborców i wdzierców powściągało grozą religijną złej wiary i niezbożności.

Konrad cesarz, pod owe czasy zmarły, pochowanym został w kościele Spireńskim. Po nim nastąpił Henryk III, syn przybrany i zięć Konrada, który wcześnie jeszcze za życia ojca obrany i postanowiony był królem Rzymskim, ośmdziesiąty szósty cesarz po Auguście. Mąż wesołego umysłu i wojownik. Urodził się był w lesie, i w dziecinnym wieku po dwakroć wydany na stracenie, za pomocą Bożą uszedł niebezpieczeństwa. Pamiętny tej opatrznej łaski, w miesiącu swojego urodzenia klasztor wspaniały wystawił i uposażył.

Książę Ruski Jarosław, nie przestając na swojém państwie i zwierzchnictwie, chciwy nabycia sławy u postronnych, wyprawia się przeciw Grekom sąsiadom: a że sam czuł się już za ciężkim i niezdolnym do ponoszenia trudów wojennych, wysyła syna swego starszego Włodzimierza z liczném wojskiem na statkach do Konstantynopola. Aliści burza straszliwa rozbija okręty Ruskie i rozprasza flotę, tak iż wojsko Ruskie z wodzem swym Włodzimierzem zaledwo wpół żywe dopadłszy brzegu lądem cofać się musiało na Ruś z powrotem. Garstka tymczasem rycerstwa Greckiego, wysłana przez cesarza, nie przestała Rusinów niepokoić drobnemi utarczkami i podjazdy, aż wreszcie do walnej przyszło bitwy, w której Grecy porażeni pierzchnęli, a Ruś otrzymała zwycięztwo.

Posłowie Polscy, odzyskawszy u Benedykta IX czyli Klemensa II, pod warunkami wyżej opisanemi, królewica swego Kazimierza, który nadobniejszém imieniem zwał się inaczej Karolem, uradowani niezmiernie, po otrzymaném błogosławieństwie papieża opuszczają Rzym, wioząc z sobą listy Apostolskie, nakazujące najpierwej opatowi Kluniackiemu wydanie Kazimierza, potém arcybiskupowi Gnieźnieńskiemu, prymasowi Polskiemu, i innym arcybiskupom i biskupom Polskim koronacyą. Spiesznym biegiem udają się z Rzymu do Kluniaku we Francyi, i opatowi Kluniackiemu ukazują list Apostolski, któremu natychmiast stało się zadosyć. Królewic Kazimierz, zdjąwszy szatę zakonną, przyjął ubiór świecki, królewski, i w takim stroju oddany został posłom Polskim. Nowy zaiste rodzaj przeobrażenia, nie widziany w żadnym wieku, nie opisany nawet w dziełach Owidyusza: z mnicha król, z zakonnika świecki, z dyakona rycerz; z ślubów czystości do małżeństwa, z ubóstwa do blasku bogactw, z bogomyślności do czynnego życia wyrwany. Który przy pożegnaniu z opatem i braćmi klasztoru Kluniackiego, rzewnemi słowy zakonników aż do łez rozczulił, „dziękując im za doznawaną od lat pięciu blisko w ich społeczeństwie braterską miłość, a prosząc, żeby raczyli pamiętać o nim i królestwie Polskiém, i w swych modlitwach nie przestawali błagać nieba o ustalenie jego królestwa; sam z swej strony zapewniał ich, że nigdy nie zapomni miejsca w którém żył, i zakonu któremu ślubował.“ Tak przemówiwszy i ucałowawszy opata wraz z braćmi, opuścił Kluniak i udał się do Niemiec, do matki swojej Ryxy, królowej Polskiej, przebywającej na ów czas w Salcweld. Tam gdy przez dni kilka spoczywał, odradzała mu Ryxa: „żeby nie wracał do królestwa, skołatanego domowemi i zewnętrznemi wojny, spustoszonego i w perzynę niemal obróconego, które przedstawiało w miejscu miast i wiosek kupy popiołów i zgorzelisk, i gdzie należało mu się lękać krzywd poprzednio doznanych i niedoli wygnania; lecz gdy Stolica Apostolska uwolniła go od ślubów zakonnych i stanu duchownego, aby pozostał w Niemczech, gdzie mieć może obszerne i dostatnie posiadłości, tak przez nię nabyte, jako i z łaski cesarza Henryka, jego wuja i krewnego nadane, i jakie nań jeszcze po śmierci innych krewnych przypadną, na utrzymanie swego domu książęcego.“ Nie skutkowały jednak te namowy matki, które tak przeważny wpływ na serca wywierać zwykły. Odpowiedział Kazimierz książę Polski z należną czcią matce: „że nie widzi w Niemczech tak możnych państw i dziedzin, iżby dla nich zdołał opuścić królestwo ojca i dziada, jakkolwiek na pół zgorzałe, złupione i spustoszone, dla którego Stolica najwyższa dozwoliła mu wystąpić z zakonu i rozwiązała jego śluby; że właśnie te nieszczęścia królestwa skłoniły go do porzucenia szaty duchownej i służby ołtarza, a objęcia rządów świeckich; że i on i przyszłe potomstwo jego nie uzyskałoby w całych Niemczech tyle zaszczytu i sławy, ile w królestwie Polskiém, które snadno mu będzie podźwignąć, a ztąd imię swoje szeroko wsławić, gdy niezdolny jest żadném zdradzić go przeniewierstwem, i gdy z wszelakiego prawa i słuszności do niego jako własność należy. Dowodził, że uwolnienie otrzymane od Stolicy Apostolskiej nie może się dalej rościągać, jak do obowiązku rządzenia królestwem i wydobycia go z niedoli: gdyby więc postanowił w Niemczech pozostać, mógłby słusznie a nawet powinien być zmuszonym wrócić do zakonu i świętych kapłaństwa ślubów.“ Ryxa królowa Polska widząc, że jej namowy odparte zostały bez skutku, powolniejsza już synowi, zezwoliła na dokonanie jego przedsięwzięcia; ale chociaż ją prosił, aby z nim wróciła do Polski, żadną miarą na to przystać nie chciała, z przyczyny doznanej od Polaków wzgardy i obelgi wygnania. Doczekała więc sędziwego wieku w Niemczech, gdzie z dóbr i włości dawniej zakupionych założyła, wystawiła i uposażyła dwa klasztory, jeden Brunwillerski, ku czci Ś. Piotra apostoła i Ś. Mikołaja męczennika, drugi zaś w miejscu, gdzie obchodzono pamiątkę pobożną męczeństwa Ś. Kiliana i jego towarzyszów. Świadczy dowodnie o tém założeniu i uposażeniu własnoręczny królowej Ryxy przywilej, który u tamecznych mnichów pokazują. Syta więc lat i dobrych uczynków umarła w Salcweld; ciało zaś tej pobożnej i znakomitej niewiasty ze czcią należną przeniesione zostało do Kolonii i pochowane w kościele Ś. Maryi zwanym na wschodach (ad gradus). Niechaj jednak czytelnik zważa, że śmierć jej nie przypadła wtedy ale daleko później: w ów czas bowiem, kiedy to się działo, Ryxa królowa oddała Kazimierzowi synowi, wracającemu do królestwa Polskiego, wiele klejnotów w złocie, srebrze i drogich kamieniach, które z Polski była wywiozła; przydała nadto do jego boku i wyprawiła razem do Niemiec drużynę zbrojną żołnierzy i mężów rycerskiego stanu, aby otoczony takim zastępem z większą wspaniałością wracał do Polski; opatrzyła go wreszcie dostatnio i z troskliwością macierzyńską na drogę, aby i synowi i towarzyszom jego nie zbywało na niczem.

Zdało się jednak Kazimierzowi książęciu, jako i matce jego Ryxie i posłom Polskim, rzeczą przyzwoitą i nader potrzebną, aby wprzódy wstąpił do Henryka III, króla Rzymskiego, syna Konrada cesarza, dla upomnienia się o korony złote królestwa Polskiego, które, jak wyżej powiedzieliśmy, królowa Ryxa dała była cesarzowi Konradowi w podarku, oraz użalenia się na Brzetysława książęcia Czeskiego, o niesprawiedliwy najazd i złupienie królestwa Polskiego w czasie nieobecności książęcia. Bawił na ów czas Henryk król Rzymski w miejscu nie zbyt odległém, t. j. na wyspie Ś. Swiperta; dokąd gdy podróżni przybyli, król Henryk przyjął ich mile, i niezwykłemu gościowi a swemu powinowatemu Kazimierzowi i posłom Polskim wielką okazał uprzejmość, zalecił oraz swoim, aby się podobnież z nimi obeszli. Korony dwie prawdziwe królestwa Polskiego, o których zwrócenie prosili, najchętniej oddał; do Brzetysława książęcia Czeskiego wyprawił posłów z użaleniem na niesłuszne królestwa Polskiego spustoszenie, i żądaniem, aby zwrócił zabory; sam zaś przyrzekł, że Kazimierzowi książęciu, przyszłemu królowi Polskiemu, w każdym wypadku przeciw Czechom pomagać będzie. A iżby powrót do Polski królewica Kazimierza dla nieprzyjacioł jego i niechętnych uczynić tém groźniejszym, przyjaciołom zaś i zwolennikom większą wlać do serc otuchę, przydał mu ku pomocy znaczny poczet rycerzy i dworzan, mających z nim udać się do Polski i wspierać jego sprawę przeciw buntownikom i nieposłusznym. Ale Brzetysław książę Czeski, gdy go posłowie Henryka króla Rzymskiego zajechali w Pradze, i użaliwszy się na niesłuszne królestwa Polskiego spustoszenie, zażądali zwrotu skarbów i klejnotów zabranych z kościoła Gnieźnieńskiego; wespół z Czechami, których umysły z przyrodzenia dumne są i zuchwałe, oburzył się wielce, zwłaszcza że Henryk król Rzymski oświadczał mu przez swoich posłów, że jeśli tych zaborów w całości nie zwróci, gotów mu wypowiedzieć wojnę, ujmując się za swym powinowatym, Kazimierzem książęciem Polskim. Odpowiedział więc posłom cesarskim: „że przeciw Polakom słusznie podniósł oręż, za dawne swoje i księstwa Czeskiego krzywdy, a mianowicie za oślepienie pradziada swego Bolesława; i że nie przystało Henrykowi, królowi Rzymskiemu, zmuszać go do zwrócenia zdobyczy, gdy on wypłaciwszy cesarstwu według umowy roczną z Czech daninę, pięćset grzywien czystego srebra i sto dwadzieścia wołów wyborowych, w innych względach nie czuł się obowiązanym słuchać jego rozkazów; że robił co mu się podobało, i wolał raczej narazić się na wszelką ostateczność, niżeli oddać łupy Polakom.

Kazimierz, książę Polski, ułatwiwszy pomyślnie swoje sprawy u Henryka III, króla Rzymskiego, i uzyskawszy zezwolenie tak króla jako i matki swojej, królowej Ryxy, z Niemiec udaje się do Polski. Dokąd gdy wieść pożądana o powrocie książęcia i przyszłego króla zawitała, wszyscy obywatele uczciwi i pragnący ocalenia rzeczypospolitej wielką w sercach uczuli radość; znajdowali się bowiem w każdym stanie i powołaniu ludzie dobrze myślący, którzy zasłyszawszy o powrocie Kazimierza, oczekiwali go z upragnieniem; ci zaś, którzy nawykli byli do łotrostwa i grabieży, albo poprzywłaszczali sobie dobra królewskie i cudze majętności, przyjęli tę wieść ze wstrętem i nie małym przerazili się strachem. Naprzeciw zbliżającemu się do granic Polski Kazimierzowi biskupi i panowie Polscy, z pocztami ludzi zbrojnych, jakie zebrać mogli, spieszą z powitaniem, przyjmują go radośnie, winszują mu ocalenia i powrotu po długiém tułactwie, zdobywają się na pochwalne pieśni, i z okazem najwyższej czci błagają i proszą: „aby puściwszy w niepamięć krzywdy, które w nierozważnym szale jemu i matce jego wyrządzono, objął ster rzeczypospolitej upadłej i zwątlonej, i ogarnął ich skrzydłami swojej opieki, a nie dając góry nad sobą gniewowi i zemście, raczył być dla nich miłościwym.“ Kazimierz odpowiedział: „że ten przedewszystkiem cel jego i zamysł, dla którego opuściwszy błogi i spokojny żywot zakonny wrócił do Polski z niemałym pocztem Niemców, ażeby rzeczpospolitą z odmętu nieszczęść i zaburzeń, które nią miotają, skołataną i niemal w ostatecznej przepaści grążącą, wydobył i ocalił; że wezwany przez posłów Polskich, nie tylko za zezwoleniem ale nawet za rozkazem papieża przybył do Polski, aby oswobodził naród i wskrzesił królestwo Polskie; że nakoniec nie myśli karać tych, którzy sprawcami byli jego i matki wygnania, owszem puszcza w niepamięć wszelkie krzywdy i urazy, a wszystkim pospołu królować chce nie tak postrachem i grozą, jako raczej dobrocią i łaskawością.“ Powitali też Polacy uprzejmie i Niemców, którzy z Kazimierzem przybyli, i pokąd wojowali w Polsce, okazywano im zawzdy wielką przyjaźń i uczciwość. Aby zaś tę gorliwą, jaką pałał Kazimierz, chęć podźwignienia rzeczypospolitej głośno w świecie rozsławić, naprzód na granicach królestwa liczne warownie i zamki, przez nieprzyjacioł zajęte, albo od łupieżców domowych i rozbójników opanowane, podchodzi, oblega i zdobywa; poimane w nich łotry karząc surowo, jednych wieszać na szubienicy, drugich mieczem tracić, innym nogi i ręce ucinać każe; a tak srogością kaźni odstrasza zbrodniarzy. Potém, co było złego i przewrotnego, znosi i zagładza; gromi występki, wykorzenia zbrodnie, ukraca wszelkie niegodziwości, hamuje pokrzywdzenia; niektórych znowu wynosi i na dostojeństwach osadza. W końcu taki padł postrach na obcych nieprzyjacioł i na krajowców, że pierwsi opuszczali swoje zabory, drudzy udawszy się w pokorę, już to sami, już przez wstawiających się za nimi przyjaciół, błagali, aby im przebaczył i popełnione odpuścił bezprawia. Książę pełen ślachetności i roztropnego pomiarkowania, nie chciał też pastwić się nad wszystkimi, ale pokarawszy śmiercią najzaciętszych w oporze złoczyńców i podżegaczy rozruchów, okazał się dla innych łaskawym i litościwym, ażeby kraju wyniszczonego poprzedniemi wojny nie ogałacał jeszcze bardziej z ludności. Udano się potém do stolicy Gniezna, gdzie przez arcybiskupa Stefana, w obecności innych biskupów Polskich, Kazimierz, pierwszy tego imienia książę, z porządku zaś trzeci, jednozgodnie okrzykniony i wybrany królem Polskim, koroną, którą przywiózł, ozdobiony został, namaszczony i ukoronowany. Na uroczystość tej koronacyi zjechali się do Gniezna ludzie wszelakiego wieku, stanu i rodu, z najżywszą i uniesienia pełną radością, którą nawet najmniejsi z gminu okazywali; każdy bowiem byłby się miał za pasierba a nie za syna ojczyzny, gdyby nie był obecnym koronacyi, i głośnym swej przychylności nie okazał okrzykiem, a przynajmniej twarzą i zewnętrzną postawą. Pojmowali to wszyscy, że z powrotem i koronacyą Kazimierza odzyskiwali dwie rzeczy, których najmocniej pragnęli, bo w nich upatrywali zaszczyt i zbawienie dla siebie i ojczyzny, to jest pokój i tyle pożądaną świetność królestwa. Poczuwali z pociechą, że się wracały owe czasy, kiedy można było używać wolności, dostatków, pokoju i swobody, a spodziewać się coraz lepszej doli. Tłumy radosne różnego rodzaju ludzi zabiegały z okrzykiem Kazimierzowi, którędy tylko przechodził, a dla przypatrzenia się jego wjazdowi i koronacyi wieszały się po oknach i dachach, witając go z uczczeniem temi słowy: „Witamy cię, Najjaśniejszy książę, i pozdrawiamy, błagając Boga Wszechmocnego pokornemi modły, żeby sprzyjał chwalebnym zamysłom twoim; ażebyś królestwo Polskie powierzone twemu sterowi i zwierzchnictwu wskrzesił, wywyższył i zachował; abyś tę rzeczpospolitą, miotaną tylu burzami i prawie skołataną, która się tobie jedynemu zbawcy porucza, i w tobie samym szuka bezpiecznej kotwicy i ostoi, dźwignął z upadku, ożywił i ustalił.“ Nadto, uświetnili Polacy ten dzień koronacyi wielką uroczystością, już-to z dawnej ku swemu książęciu przychylności, już z powodu odzyskanej tak niespodziewanie swobody, królestwa i pokoju, już wreszcie radując się, że widzieli obecnego między sobą i jaśniejącego koroną królewską książęcia, którego nie spodziewali się nigdy więcej oglądać. Na widowiskach publicznych (in theatris) wyśpiewywali jego pochwały, i wysławiali go pod niebiosy: a słusznie przyznając mu i wróżąc chwałę dziada, szlachta i lud witali go z czczcią największą, imieniem ojca ojczyzny. Kazimierz bowiem król Polski, w obyczajach swoich, rozmowach, zdaniach i wyrokach tak był ślachetnym i skromnym, że z nich Polacy mogli z większą tuszyć pewnością, niźli z rachuby rozumu i doświadczenia, iż królestwo upadłe podźwignie, i co było straconém odzyska. Gdy liczni posłowie sąsiednich królów i książąt witali go i z czczcią należną winszowali mu powrotu, zapewniając go o swojej przychylności, odpowiadał z szczerością, powagą prawdziwie królewską i rozsądkiem, nie okazując w sobie by najmniejszym wyrazem wyniosłości i dumy.

Po namaszczeniu i odbytym wedle prawa i zwyczaju obrzędzie koronacyi, biskupi i panowie Polscy uznali za rzecz konieczną o to się przedewszystkiem postarać, ażeby Kazimierz król Polski pojął w małżeństwo jaką znakomitą książęcego rodu dziewicę, dla zapewnienia sobie przez ten związek potomstwa i następstwa, a odnowienia i ustalenia królestwa Polskiego przez uzyskane powinowactwo i dostatnie wiano. Dzierżył na ów czas państwo Ruskie książę Jarosław, syn Włodzimierza, mający córkę rodzoną z Anny, siostry Bazylego i Konstantyna, cesarzów Greckich, dziewicę urodną i cnotliwą, imieniem Maryą. Tę, mimo różności wyznania, Kazimierz król Polski, z wielorakich powodów, które on i jego radcy uznali za ważne, pojął w małżeństwo. Gody weselne, wspaniałym wyprawione nakładem, jak tego wymagała godność książęcia wydającego córkę, i króla pojmującego małżonkę, z przepychem obchodzono w Krakowie. Otrzymał zaś Kazimierz król Polski w posagu od Jarosława książęcia Ruskiego wielką ilość pieniędzy, naczyń i klejnotów w złocie i srebrze, rzędów także na konie znaczny dostatek. A tak królestwo swoje uświetnił małżeństwem i bogactwy, a powinowactwem ubezpieczył: nie tylko bowiem od strony Rusi upewnił się i obwarował, ale nadto zyskał pomoc Rusinów w wojnach, które przymuszony był toczyć z sąsiady i krajowcami, dla odzyskania i przywrócenia do dawnego stanu królestwa. Wiele jednak ziem i zamków Ruskich, które był dziad jego Bolesław pierwszy król Polski, pobiwszy i zwyciężywszy Jarosława, na Rusi zdobył, i które dotychczas Kazimierz dzierżył, zwrócił Jarosławowi na dowód szczerego sojuszu i przyjaźni. Marya królowa, nie tylko że w Polsce porzuciła obrządek Grecki, w którym była wychowana, ale wyuczywszy się od księży obrządku kościoła katolickiego Rzymskiego i poznawszy jego czystość, a zmierziwszy sobie Greckie wyznanie, przyjęła na nowo chrzest w kościele Krakowskim, dla uzupełnienia tego, co Ruscy kapłani, nieświadomi pisma i zakonu Bożego, częstokroć zaniedbują; a z obrządkiem Greckim porzuciła też imię swoje, i odtąd poczęła się zwać Dobrogniewą, to bowiem imię dane jej było przy chrzcie katolickim. Później Kazimierz król Polski kazał ją w kościele Gnieźnieńskim namaścić na królową i uwieńczyć koroną królewską.

Czytamy, że podobny prawie wypadek zdarzył się u Aragończyków, którzy w braku potomstwa królewskiego, Ramira, syna króla Sancyusza, a brata Alfonsa zmarłego, który był wstąpił do klasztoru Ś. Poncyusza z Tomaris, i został już mnichem i kapłanem, wydobywszy go z klasztoru, bez wyjednania mu nawet u Stolicy Apostolskiej rozwiązania ślubów, na tronie osadzili, i połączyli związkiem małżeńskim z siostrą hrabiego Poiton (Pictaviae). Miał z niej tenże Ramirus córkę imieniem Petronę, zwaną później Wraką, która gdy doszła lat sposobnych do zamęścia, wydaną została za Rajmunda hrabię Barchinońskiego, a król Ramirus wrócił znowu do dawnego klasztoru, który w czasie panowania swego wielkiemi zbogacił nadaniami.

Henryk III król Rzymski, obrażony odpowiedzią Brzetysława książęcia Czeskiego, postanowiwszy według obietnicy pójść w pomoc Kazimierzowi królowi Polskiemu a swemu powinowatemu, i zemścić się na opornym sobie książęciu, nakazuje przeciw Czechom wyprawę. Wyciąga zatém zbrojno z Ratysbony, i zamierzywszy wkroczyć do Czech dwoma oddziałami wojska, ażeby nieprzyjaciół tém większą porazić klęską, Otarda, książęcia Saskiego, męża świadomego sztuki wojennej i we wszystkich sprawach przezornego, z częścią wojsk wysyła inną drogą; sam zaś z resztą wojska gościńcem wiodącym z Ratysbony przybywa do rzeki Reszen, nazajutrz wchodzi do lasów przedzielających Niemcy od Czech, nie wysławszy naprzód ani podjazdów, ani oboźnych, którzyby wcześnie obrali wojsku stanowiska, w mniemaniu, że lasy te i borowe gęstwiny łatwo i bez przeszkody przebyć potrafi. Aliści zastaje wszystkie drogi zawalone i podciętemi drzewy pozagradzane: wśród wielkich zatém przeszkód i z utrudzeniem wojska, które przymuszone było uprzątać przed sobą kłody, zaledwo przebywszy połowę drogi leśnej, stanął na wzgórzu, z którego widzieć można było równiny Czeskie. Tu więc spoczął obozem, a zostawiwszy juki i konie w taborze, pieszo i z lekkiém uzbrojeniem ruszyć kazał wszystkiemu rycerstwu, i przebywać resztę drogi leśnej, a ztąd dostawszy się na równiny, mieczem i ogniem Czechy pustoszyć. Sam król Henryk został w obozie z garstką niedoboru i tymi, którzy niezdatnymi byli do oręża; wyprawione zaś wojsko, stosownie do rozkazu, przebywszy w pochodzie wzgórza, wyniosłe bałhany i bezdroża, spracowane i znużone ciężarem zbroi i słonecznemi upały, tak iż większa część omdlała z niesłychanego utrudzenia, zatrzymało się wreszcie, a nie przewidując żadnego w tej stronie nieprzyjaciela, złożyło broń i po trudach posilało się snem swobodnym. O tém wszystkiem książę Brzetysław, który się w tych lasach ukrywał, przez szpiegów zawiadomiony, na wojsko cesarskie, znużone i wczasowi oddane, z wielkim zgiełkiem i krzykiem napada, a sprawiwszy w niém wielki popłoch, bez trudności poraża i rozprasza. Mała zaledwo liczba ratowała się ucieczką – wszystko wojsko cesarskie częścią trupem poległo, częścią dostało się w niewolą. Król Henryk dowiedziawszy się o tej klęsce, w największym żalu i smutku z niedobitkami swemi wrócił do Niemiec. Otard zaś, książę Saski, który niszcząc ziemię Czeską dotarł był aż do rzeki Bieliny, gdy go doszła wieść o nieszczęściu królewskiém, cofnął się, i obciążony łupami Czeskiemi uprowadził szczęśliwie wojsko swemu dowództwu powierzone, tą samą drogą, którą przyszedł. A Prokop hrabia Bieliński, który z nim niepomyślnie walczył, posądzony, iż się pieniędzmi dał przekupić, miał za karę oczy wyłupane, nogi i ręce obcięte, a naostatek w rzece Bielinie utopiony został.

Albin, biskup Płocki, przesiedziawszy na stolicy lat szesnaście, pracą, wiekiem i częstemi chorobami zwątlony, umarł; zwłoki jego pochowano w kościele Płockim. Po nim nastąpił Paschalis, Włoch ślachetnego pochodzenia, rodem z Toskanii, mąż uczony, kanonik Płocki, wyborem prawowitym, na który Kazimierz I król Polski po zwyciężeniu Masława przywłaściciela chętnie zezwolił, wyniesiony i przez Benedykta IX papieża potwierdzony.

Kiedy przybycie i koronacya nowego króla, dziedzicznego pana, niezmierną napełniały radością wszystkie prawie królestwa Polskiego ziemie i powiaty, które z wierną czcią i posłuszeństwem kwapiły się poddać jego władzy, i gdy wszyscy z zapałem przechodzili pod jego panowanie, sama tylko ziemia Płocka, która teraz zmieniwszy nazwisko Mazowszem się zowie, stawiła mu opór, nie podzielając powszechnej radości i wdzięczności, do czego ją poduszczał Masław, jeden z panów Polskich, mąż powierzchowną raczej postacią niżeli cnotą i sławą znakomity, a pałający nieprawą żądzą panowania, który w czasie bezkrólewia i poprzednich niezgód domowych ziemię tę księstwem a siebie jej książęciem i samorządcą uczynił, przywłaszczył sobie władzę książęcą, i gotów był nawet stanąć do walki, gdyby go zaczepiono. Wsparty pomocą Prusaków, marzył wyższe nad stan swój nadzieje, i znając swoje przeznaczenie, chciał bujać skrzydłami Ikara, bez względu na dobrodziejstwa, jakiemi go niegdyś Mieczysław król Polski obdarzył. Od ojca bowiem króla Kazimierza zaszczycon był dostojeństwem (podawał zwykle królowi kubek jako cześnik). Człowiek zuchwałości nieukróconej, pychy nieznośnej, jął na nowo wojną domową odświeżać rany rzeczypospolitej, i podniósł oręż przeciw Kazimierzowi, wsparty od Płoczan i Prusaków, w przekonaniu, że zbrodnia, jakiej się dopuścił przeciw królowej Ryxie i Kazimierzowi, zbyt wielką była, aby mu król Kazimierz mógł przebaczyć: niema bowiem tak wielkiego dobrodziejstwa, któremuby złość ludzka nie zdołała ubliżyć. Pozaciągał więc posiłki od zagranicznych sąsiadów, i zgromadził w swój zastęp nie tylko szlachtę znakomitszą, ale i lud prosty i poddanych, obiecując sobie łatwe nad Kazimierzem królem Polskim zwycięztwo. Pokrzepiał go w nadziei stan bezbronny królestwa, już-to od nieprzyjacioł już od swoich wyniszczonego. Zaufany w znaczną liczbę własnego i posiłkowego wojska, pogardzał szczupłą garstką tych, którzy stali po stronie króla Kazimierza. Bunt przeto Masława wielu strachem przeraził, i samemu nawet Kazimierzowi nie mało sprawił kłopotu. Był-to bowiem człowiek chytry i podstępny, w zuchwałych uroszczeniach podnoszący się nad zakres swego stanu, żadną nie zmieszany przygodą, który doznawszy wielkich od króla Mieczysława względów, za liczne dobrodziejstwa stał się nieprzyjacielem syna. Kazimierz król Polski, oburzony i zniecierpliwiony zuchwalstwem buntownika Masława, który będąc jego służebnikiem i poddanym, a co większa zobowiązanym łaskami ojca Mieczysława, pierwszy podniósł przeciw niemu rokosz i wziął się do oręża, pogardziwszy wieściami, jakie przychodziły z Mazowsza, postanowił pobić Masława, nimby jeszcze zdołał ściągnąć posiłki od zagranicznych sąsiadów. Zaufany jedynie w swoich starych wysłużeńcach, których miał z Polski, i tych, których był z Niemiec przyprowadził, wkroczył do Mazowsza, zamierzywszy schylić je pod swoje prawe zwierzchnictwo razem z Masławem. Przybył mu też na pomoc Jarosław książę Ruski, rodzony brat jego żony, z całą potęgą Rusi. Masław uwiadomiony od swoich o nadciągających hufcach królewskich, chociaż nie miał był jeszcze wszystkich wojsk zebranych, tusząc że w walce pokona króla Kazimierza, zachodzi mu drogę i stacza bitwę. Mazury czyli Płoczanie, nie pomnąc w swej zawiści jaką popełniali zbrodnię, ani zważając, że nie na nieprzyjaciela ale na własnych współrodaków, nie na obcego wdziercę lecz na prawego króla, któremu Masław winien był uległość, podnosili oręż, występują zuchwale przeciw królowi, swemu przyrodzonemu panu, i przeciw współobywatelom swoim, ujmując się za przywłaścicielem i samosłańcem, i uzbrajając ręce bezbożne w obronie niegodziwej sprawy. Walczono z obojej strony odważnie i z zaciętością; lecz gdy sprawiedliwy gniew króla dodawał siły rycerstwu, wojsko Masława nie zdołało wytrzymać jego natarcia, poczęło więc tył podawać i pierzchać. Kazimierz rozkazawszy ścigać uciekających, sprawił rzeź wielką w obozie nieprzyjaciela. Masław, widząc porażone swoje szyki, umknął z bitwy i schronił się do Prusaków. Mazowsze zaś od tej chwili przeszło pod władzę króla Kazimierza. A tak królestwo Polskie jakby z ognia najstraszliwszego pożaru wyrwane zostało ręką Kazimierza, który nie dopuścił zniweczenia sławy swoich przodków, i najusilniej starał się o podźwignienie królestwa, ponurzonego w czasie jego wygnania i nieobecności w odmęcie wszelakiego bezprawia, gdy w niém dawna sprawiedliwość i kwitnąca za poprzednich królów karność była zaginęła.

Henryk III, król Rzymski, po doznanej w Czeskich lasach klęsce, rozdrażniony bardziej niż zwyciężony, wszystkim cesarstwa i Niemiec książętom i hołdownikom nakazuje wyprawę przeciw Czechom: a zebrawszy wojsko liczne i potężne, i uzyskawszy posiłki Piotra króla Węgierskiego, wkracza trzema oddziałami do Czech, które mieczem i ogniem pustoszy, niszcząc w pochodzie wszystkie miasta, wsie i miasteczka, i mszcząc się na Czechach i książęciu ich Brzetysławie. Zapalala tém więcej jego zemstę duma i chełpliwość Brzetysława, nadymającego się odniesioném poprzednio zwycięstwem; nie tajne mu były szyderstwa i odkazy, jakiemi od tej chwili i jemu i jego rycerstwu urągano. Brzetysław książę Czeski, ufny w swoję chytrość i przebiegłość, ponastrajał różne sidła i zdrady na cesarza Henryka i jego wojsko, tusząc, iż go w nie podobnie jak dawniej ułowi. Ale król Henryk i jego wojsko, mając się na największej baczności, częścią wyminęli, częścią zniweczyli zasadzki Brzetysława książęcia Czeskiego. Walnej zaś bitwy Brzetysław żadną miarą przyjąć nie chciał, obawiając się potęgi przeważnego nieprzyjaciela jawném w polu grożącej mu niebezpieczeństwem. Gdy więc książę Brzetysław i Czesi, trzymając się obronnie w zamkach i warowniach, lasach i miejscach niedostępnych, nie występowali do boju, król Henryk, chciwy zemsty za zadane sobie i wojsku swojemu klęski, kazał szerzej jeszcze rozpuścić łupieztwa i pożogi. Popaliwszy zatém i zniszczywszy wszystkie na okół miasta i włości, podsunął wojsko pod Pragę, postanowiwszy zdobyć ją przemocą. Sewerus, biskup Praski, nie czując się na siłach aby wytrzymał oblężenie, i przewidując, że miasto zdobytém zostanie, wymyka się tajemnie z Pragi, przybywa do króla Henryka i obiecuje, że jego władzy i wyrokom we wszystkiém chce być posłusznym. Brzetysław też książę Czeski, pomiarkowawszy, że w skutek ucieczki biskupa Sewera trzeba było wkrótce wydać miasto Pragę cesarzowi, wyprawia posłów do króla Henryka, uznaje swoje przewinienie, i poddaje się jego władzy, błagając z pokorą: „aby raczył oszczędzić a nie karał śmiercią lennika i hołdownika swego, który gotów uczynić wszystko co rozkaże.“ Henryk król uznawszy, że się już pomścił dostatecznie za swoje krzywdy, przyjął jego poddanie się i pokorę, nakazując Brzetysławowi Czeskiemu, żeby przedewszystkiem dał zakładników, potém iżby opuścił zamki i warownie, które w królestwie Polskiém bądź pobrał bądź powystawiał, i żeby je oddał królowi Polskiemu Kazimierzowi; wskazał go nakoniec na zapłacenie dwóch tysięcy grzywien srebra czystego i pięciudziesiąt grzywien złota. W czém wszystkiém gdy Brzetysław okazał się powolnym, król Henryk upokorzywszy Czechów i odstąpiwszy od oblężenia, udał się do Niemiec, i kazał Brzetysławowi książęciu Czeskiemu, aby mu towarzyszył do Ratysbony dla odnowienia hołdu i wykonania przysięgi wierności.

Ale i w Węgrzech nie mniejsze były zawichrzenia domowe, i już tlało w nich zarzewie przyszłej, na którą się zabierało, wojny. Albowiem Piotr, król Węgierski (o którym powiedzieliśmy wyżej, że za wpływem i staraniem Gizelli królowej, wdowy po Ś. Stefanie królu Węgierskim, tudzież barona Węgierskiego Budy, osięgnął był królestwo, wypędziwszy i oślepiwszy bliższych tronu dziedziców) oddany rozpuście, i sprzyjający więcej Niemcom i Włochom, rozdawał im zamki, urzędy i godności, z krzywdą i obelgą Węgrów, którym z tej miary zaczął być przykrym i nieznośnym. Wzmagającą się coraz bardziej niechęć, z dwóch przyczyn dopiero namienionych, powiększyła jeszcze odpowiedź dana Węgrom użalającym się na doznawane krzywdy, tak iż w oburzeniu powszechném podnieśli rokosz. Gdy bowiem przekładali mu swoje prośby, aby zachował uczciwość względem ich żon, sióstr i córek, które już-to od króla, już od dworzan jego gwałcone były i sromocone, i aby cudzoziemcom nie dawał nad krajowcami pierwszeństwa, król Piotr miał im odpowiedzieć: „że w tém, co dotąd czynił, nie było ani pozoru nawet krzywdy, ale że Węgry, jak to wyraża samo ich nazwisko (angariari) zawsze były niechętne; że pragnąc umocnić królestwo swoje, zapełniać postanowił Węgry nie tylko Niemcami i Włochami, ale i innych krajów przybyszami.“ Węgrzyni, naród porywczy i do buntu skory, powodowani temi i innemi przyczynami, hrabiego Abę, inaczej Owona, zrodzonego z siostry i plemienia Ś. Stefana, gdy bliższych nie było krewnych, obierają sobie królem, i zaprowadziwszy go do Białogrodu królewskiego koronują. Buda zaś, który był powiernikiem króla Piotra, ukamienowany, dwaj synowie jego zostali oślepieni. Król Piotr dowiedziawszy się o tém uciekł i schronił się do Niemiec, do Henryka króla Rzymskiego. Aba, nowy król Węgierski, pousuwał Niemców i Włochów z urzędów publicznych, a chcąc się przypodobać Węgrom, unieważnił wszystkie nakazy i postanowienia króla Piotra, urzędy zaś i dostojeństwa porozdawał krajowcom.

Dobrogniewa, królowa Polska, powiła syna pierworodnego, którego przyjściem na świat król Kazimierz wielce uradowany, dał mu na chrzcie imię dziada Bolesław, i radosne narodzenie syna święcił uroczystością trwającą przez dni kilka.

Masław, samorządca Płocki czyli Mazowiecki, nieukojony w żalu że wbrew jego nadziei i wszystkich oczekiwaniu, przez poniesioną klęskę, którą mu był Kazimierz król Polski w pierwszej zadał bitwie, zamysły jego wyszły mu na hańbę i spowodowały ostateczny upadek, tyle miał jednak stałości i nieugiętości umysłu, że go to nieszczęście nie poskromiło. Chociaż zwyciężony, nie przestał karmić w sobie wyniosłego ducha, pokładając nadzieję w Prusaków posiłku. Aby więc powetować swojej klęski, rozmaitemi pochlebstwy i namowy poduszcza do wojny Prusaków, do których się był schronił, tudzież Jadźwingów, Słońszczan (Slunenses), i inną dzicz Pruskiej ziemi, upewniając, „że łatwo im będzie Kazimierza króla Polskiego wojsko, i nie liczne i słabe, bo walką poprzednią uszczuplone, porazić i zwyciężyć; któremu jeśli dozwolą wzmódz się i rozszerzyć swoję potęgę, niechaj wiedzą, że i ich równie obyczajem swoich przodków podbije, uczyni poddanemi królestwa Polskiego, i zmusi opłacać daninę, jaką na nich nałoży.“ Prusacy i reszta dziczy rozumiejąc, że im Masław dobrze radził, już sami z siebie nienawistni Polakom, jako sąsiadom, a wiarą chrześciańską odróżnionym, zmawiają się, żeby Kazimierzowi królowi Polskiemu powtórnie wojnę wydać. Gromadzą tym celem i zaciągają ogromne wojska, nie tylko z rycerstwa i tych, którzy przywykli już do oręża, ale z chłopów nawet i poddanych, i pod naczelnictwem Masława wkraczają do Mazowsza, aby je podbić pod jego władzę, pełni najlepszych nadziei, i gotowi odważyć się na wszelakie szczęścia koleje. O czém gdy z dolatujących wieści i licznych doniesień król Polski Kazimierz się dowiedział, nie mała ubodła go troska i boleść, że wojna, którą miał za skończoną, nowych sił nabrawszy, zagrażać mu poczęła, i że powtórnie puszczać się musiał na wątpliwy los walki. Połączywszy wszakże jakie tylko mógł rycerstwa siły, prowadzi je przeciw Masławowi, Prusakom i innej dziczy. Wyrzekali na Masława panowie Polscy i żołnierze najsroższe przekleństwa, miotali nań obelgi i zniewagi, mówiąc: „O! najwystępniejszy i najnierozumniejszy z ludzi, który pierwszy między Polakami splamiłeś się zbrodnią przeniewierstwa, który występnym szałem zaślepiony śmiesz szarpać królestwo Polskie, ojczyznę własną, naprowadzonemi tłumy barbarzyńskiej dziczy, w niecnym zamiarze opanowania królestwa albo zgładzenia króla, pana twojego.“ Ale Masław, obojętny na te wyrzuty i obelgi nie zmienił bynajmniej postanowienia, ani w swym zbrodniczém działaniu uczuwał sumienia zgryzoty – tak namiętna w jego sercu wrzała żądza panowania, lubo do przywłaszczenia sobie władzy ośmielał go jedynie stan osłabionej rzeczypospolitej, nadzieja rozszerzenia rokoszu, i posiłki barbarzyńskiej dziczy, których mu Prusacy dostarczyli. Miał dosyć w sobie siły umysłu, acz nikczemny w pokoju, ale w wojnie dzielny, chciwy sławy i panowania, a w rzemiośle wojennym wyćwiczony. Król Kazimierz zaś zważając, że wojsko nieprzyjaciół było nierównie większe i liczniejsze, począł nie tylko upadać na sercu, ale nawet lękając się niepomyślnego rzeczy obrotu rozpaczał o wypadku wojny. Miotany niepewnością i wewnętrzną walką, jak zwykle bywa w trwodze, wspomniał na dawny swój stan duchowny i wystąpienie z zakonu; rozbierał w myśli, że dane mu przez papieża uwolnienie od ślubów było nieprawe i niemiłe Bogu. Stroskanego i niespokojnego o los bitwy dręczyły smutne przeczucia, spowodowane zbytnią sumienia lękliwością. W tych tajemnych duszy walkach, bojaźń, zły radca, wszystko mu z niekorzystnej przedstawiała strony: na jej szali odważając rzeczy, oczekiwał raczej nieszczęścia niż pomyślności. Gdy się w ten sposób trapił i oddawał rozpaczy, gdy mu się w myśli odmalowała ciężka zbrodnia którą popełnił, opuszczając zakon i stan duchowny, a obierając żywot świecki i tron królewski, ze złamaniem ślubów wstrzemięźliwości i powinności zakonnej, za co słusznej spodziewać mu się należało od Boga kary; gdy rozważył, że biskup najwyższy nie powinien mu był dawać uwolnienia od ślubów zakonnych, stanu duchownego i dyakonatu; taką uczuł w duszy troskę, że żałować począł, iż wystąpił z zakonu, i ciszę klasztorną na dwór królewski przemienił. Układał zatém w myśli powrócić do klasztoru, opuściwszy królestwo, żonę i marność światową, ażeby uniknąć grożącej mu od barbarzyńców kary doczesnej i wiecznego zatracenia. A ztąd ociągać się począł z walką, i przeciw zwyczajowi swemu unikać rozprawy z nieprzyjacielem, o zwłoce raczej myśląc niż o działaniu. Ale Bóg litościwy użyczył mu swojej łaski i pomocy; ukazał, iż trwoga, która mu wszystko złe przepowiadała, z pobożnej pochodziła gorliwości; chwiejącego się nie opuścił w niebezpieczeństwie, pokrzepił widzeniem anielskiém i zasilił przysłaną z nieba pociechą. Kiedy bowiem takie zajmowały go troski, strapionego ujął sen niezwykły, w którym drzymiąc raczej niż zasypiając usłyszał głos wołającego: „Wstań, wstań synu! mówię, a otrząsnąwszy się z wszelkiej obawy, uderz na nieprzyjacioł, albowiem przeciw ich mnogości otrzymasz pomoc z nieba i najświetniejsze odniesiesz zwycięztwo.“ Powstawszy zatém, acz nie dowierzał jeszcze Boskiej przepowiedni, spieszy do swoich rycerzy, i opowiada, jaki głos we śnie słyszał. Oni nabrawszy ztąd niesłychanej odwagi (nic bowiem bardziej nie trwoży, ale nawzajem upadłego nic tak silnie nie podnosi ducha, jak religijna przestroga), porywają za broń, dosiadają koni; a uszykowawszy się do boju, ciągną naprzód ochoczo, nie myśląc już o walce, ale raczej o korzyściach walki, i wznosząc okrzyki, jakie zwykli wydawać rycerze odważni i pewni wygranej. Wszczyna się z nieprzyjacielem bój zacięty. Barbarzyńcy, zaufani w swojej liczbie, opierają się Polakom, którym pomoc Boska, objawiona wprzódy głosem proroczym, a potém, gdy się obustronna zapaliła walka, cudem widomym i gniewem sprawiedliwym dodawała sił i odwagi. Ukazał się bowiem Polakom uderzającym na nieprzyjaciela i staczającym bitwę mąż jakiś w śnieżnej szacie, siedzący na białym koniu i białą w ręku chorągiew trzymający, który unosząc się w powietrzu, dopóki walka trwała, nie przestawał zachęcać ich do boju. A tak Polacy, nie zważając na żadne niebezpieczeństwo, i walcząc nadludzkiemi prawie siłami, w szeregach nieprzyjacielskich sprawili rzeź okropną, z małą bardzo stratą i ubytkiem swoich, i nie prędzej powściągnęli się w zapale, ani ustąpili im z karków, aż gdy wszystkie przeciwników hufce pogromili i znieśli. Reszta gdy w haniebnym pierzchnęła popłochu, więcej ich pod mieczem ścigającym padło, niźli się po takiej liczbie walczących można było spodziewać: Polacy bowiem woleli ich w pień wycinać, niż zabierać w niewolą. W tej też bitwie król Kazimierz najświetniejsze dał dowody swojego męztwa, pełniąc nie tylko wodza ale i żołnierza powinność: jakoż walcząc osobiście, tak gorliwie wspierał rycerstwo, że zbroczonego i zlanego krwią nieprzyjacioł pobitych swoi nawet poznać nie mogli. Gdy wreszcie w pogoni za nieprzyjacielem nadzwyczajnie osłabł, zemdlonego odniósł do namiotu w lektyce żołnierz pewien imieniem Grzegorz, którego potem Kazimierz za wierną przychylność wynagrodził, obdarzywszy go szlachectwem i znacznym majątkiem. Po skończonej walce zniknęło i ono widmo męża zachęcającego z wysokości szyki Polskie. Upadek Masława, zniesionego z całą swoją potęgą, spowodował niebawem Mazowsze i inne przyległe ziemie do poddania się dawnej swojej władzy; postanowiły przeto, zaniechawszy dalszego zuchwalstwa i oporu, uledz koniecznemu losowi i w Kazimierzu uznać raczej króla, niż karcącego buntowników doświadczyć nieprzyjaciela; przekonały się, że król Kazimierz uskromił w Masławie wdziercę i przywłaściciela ich księztwa, skrócił i przytarł swawolę zuchwalca, nazbyt zaufanego w własnej i pomocników swoich sile, która wszystkich tłoczyła i popychała do zguby. Wzmiankowane zaś zwycięztwo było skutkiem jawnej i widocznej łaski Boga, która rzadko komu dozwala zbrodniami osięgać panowanie, a za której wsparciem rzeczpospolita Polska prawdziwą i trwałą swoję odzyskała całość. W bitwie, o której się rzekło, stoczonej na brzegu rzeki Wisły, w Mazowszu, wzięto dwa tysiące jeńca, a piętnaście tysięcy trupem legło. Sam Masław, wódz i podnieta tych wojen, gdy spostrzegł, że wojska jego idą w rozsypkę, opuściwszy zawczasu pole walki, aby się nie dostał żywcem w ręce króla Kazimierza i Polaków, i uniknął sromotnej kaźni, na jaką wiedział iż zasłużył, zbiegł do Prus, w nadziei, że między dziczą Prusaków będzie bezpieczny i nowe zbierze posiłki. Aliści, gdy pozostałe szczątki Prusaków, Jadźwingów i innych barbarzyńców na nowo poduszcza do wojny, w spodziewaniu, że kiedyżkolwiek dopnie swoich zamiarów, rzeczy wcale inny niż sobie zakładał obrot wzięły. Barbarzyńcy bowiem, oburzeni i słusznym zapaleni gniewem, że z jego namowy tak srogiej doznali klęski, potracili rodziców, braci, krewnych i najdzielniejszych wojowników, związawszy Masława, i wydawszy go na najrozmaitsze kaźnie i zelżywości (dzicz bowiem barbarzyńska nie zwykła przestawać na jednym i prostym rodzaju kary) umęczonego powiesili, jak się należało zdrajcy i wichrzycielowi, na szubienicy, wystawionej w miejscu wyniosłém, mówiąc: „iż wyniesienia, o które się dobijał ich krwią i szkodą, nigdzie znaleźć nie mógł słuszniejszego i godniejszego siebie. A jak żywemu, tak i umarłemu nie przestali urągać barbarzyńcy tym sprawiedliwym wyrzutem, że dostąpił wyniesienia, którego nad stan i przemożność swoję pragnął. A tak on Masław, który chciał bujać na skrzydłach Ikara, upadłszy zginął haniebnie, i znalazł koniec godny swoich występków i zbrodni, gdy Bóg sprawiedliwy wymierzył nań, acz późno, zasłużoną karę. Wymknął się od niej Polakom, ale odniósł ją, i daleko sroższą, z rąk barbarzyńców, których tuszył pomoc uzyskać, aby biorąc z niego przykład i naukę potomni, nie wdzierali się do nieprawej władzy i panowania. To cudowne nad Masławem, Prusakami, Jadźwingami i innemi barbarzyńcy zwycięztwo, które rozgłosiwszy się po krajach okolicznych, wszędy sławione było i podziwiane, tak dalece przeraziło umysły i tych którzy jeszcze o rozruchach myśleli, i innych królestwu Polskiemu wojnę wydać zamierzających, iż od ścian sąsiedzkich trwała odtąd spokojność sojuszami ubezpieczona, i w narodzie ustaliła się wiara i uległość królowi. Co większa, Prusy, zwyciężone od Kazimierza króla Polskiego, poddały mu się zupełnie, a otrzymawszy uwolnionych z Polski jeńców, przyjęły służebność danniczą, płaciły Polakom haracz, i pozostały nadal w wierności i posłuszeństwie. Od tej pory, pod dzielnym rządem króla Kazimierza, jaśniejącego blaskiem najświetniejszej chwały, w ciszy głębokiego pokoju zakwitła sprawiedliwość, ustała niewola, otarli łzy nieszczęśliwi; wiara wzrost, dobrzy obywatele uzyskali bezpieczeństwo, ojczyzna rozszerzyła swoje granice, i t. d. „Łuk jego stał się potężny,“ i znalazł sławę przed obliczem Najwyższego, i Pan uwielmożnił go w postrachu nieprzyjacioł. (Gen. 49. 24). Pierzchał Rusin, korzył się w trwodze Czech, ucichli burzyciele, a Pan prawicą jego nakłonił do poprawy i uskromił bezbożnych. Ztąd Kazimierz równie od swoich jak i postronnych nazwany został „Odnowicielem“ (instaurator), które to nazwisko aż po dziś dzień zachowuje: pokonawszy bowiem Masława, upokorzywszy wszystkich ościennych nieprzyjacioł, i dawną przywróciwszy swobodę, prawdziwie odnowił Polskę. Zatarła się wkrótce pamięć przywłaściciela, i sam jeden Kazimierz całe owładnął królestwo; a gdy łaska Boża zasiadła z nim na tronie, nikt już więcej nie odważył się stawić mu czoła. Pod jego mądrym i umiarkowanym rządem tak błogie nastały czasy, że dawne nieszczęścia poszły rychło w niepamięć. I nie dziw, albowiem Kazimierz przez swoje cnoty stał się miłym Bogu i ludziom, sprawując królestwo Polskie wedle zasad czystej i pobożnej wiary, sumiennie i sprawiedliwie.

Królowa Polska Dobrogniewa porodziła z Kazimierza króla Polskiego drugiego syna: jego narodzenie obchodził Kazimierz radośnie i z wielką uroczystością w Krakowie, i dał mu imię Władysław.
W tym także czasie dotknęła Czechy wielka klęska głodu: gdy bowiem lata poprzednie były bardzo nieurodzajne, a w roku obecnym z dopuszczenia Boskiego wszystkie prawie plony przepadły, wiele ludzi opuściwszy ziemię ojczystą garnąć się musiało do Polski, Węgier i innych krajów sąsiednich, dla ratowania się od tej zgubnej klęski. Na pozostałych mieszkańców rozsrożył się głód z taką gwałtownością, że trzecią część ludności Czeskiej wytępił. Mniemano powszechnie, że Bóg spuścił na Czechy to nieszczęście za zbrodnie świętokradztwa, których się Czesi dopuścili na Polakach i kościele Gnieźnieńskim.

Kazimierz król Polski, doznawszy tylekroć łaski i pomocy Boga, który go w trudnych i nader niebezpiecznych razach wspierał, wzmagał, wywyższał, uspokojony w duszy, poznał, że wystąpienie jego z klasztoru i porzucenie stanu duchownego, a objęcie rządów ojczystego królestwa, podobało się Królowi królów ziemskich. Pragnąc przeto za doznane łaski czémkolwiek okazać wdzięczność swemu Stwórcy i Dobroczyńcy, po długich namysłach postanowił założyć klasztor zakonu Benedyktynów, którego szatę niegdyś nosił, i w którym nauczył się był prawa Bożego. Śle zatem do Kluniaku umyślne w tym celu poselstwo, załącza razem opatowi i mnichom Kluniackim rozliczne podarki, oznajmując, jaką w objęciu i odnowieniu królestwa Polskiego, pogromieniu nieprzyjacioł, i otrzymaniu potomstwa płci męzkiej łaska Zbawiciela obdarzyła go pomyślnością i chwałą, a przytém żądając i prosząc: „aby mu przysłano z klasztoru Kluniackiego kilku braci, opatrzonych w księgi zakonne i obrzędowe; tych obiecuje umieścić w klasztorze, który zamierzył wystawić nakładem królewskim, opatrzyć dostatnio i hojném nadać uposażeniem.“ Opat Kluniacki z gronem pobożném swoich braci uradowany takowém poselstwem, złożywszy Bogu uroczyste dzięki, że ich wychowaniec, w powszechnym upadku Kościoła i królestwa Polskiego, stał się ich główną podporą, obrońcą i naprawcą, postanowił uczynić zadosyć jego prośbie. Razem przeto z wysłannikami królewskimi posyła mu dwunastu mnichów, z których jeden imieniem Aaron życia czystością i szczególniej bystrym odznaczał się rozumem. Kazimierz król Polski powitał ich radośnie, jak gdyby Aniołowie Boscy uczcili go swemi nawiedzinami; wystawił im na górze Tyńcu, leżącej nad brzegiem rzeki Wisły, o dwie mile tylko od Krakowa, klasztor pod wezwaniem S. Piotra, głowy Apostołów, i tak hojnie go uposażył, uprzywilejował i zbogacił nadaniami rozlicznych miasteczek, wsi, dzierżaw, przywilejów i swobód, że żadnego w królestwie Polskiém niema klasztoru, ani dawniej ani później założonego, któryby dochodami swemi mógł się równać z temi, jakie król Kazimierz wtedy Tynieckiemu nadał, i jakie klasztor ten po dziś dzień posiada. Pierwszym jego opatem z woli króla Kazimierza był Aaron, rodem Francuz. Temu opactwu Tynieckiemu poddane zostały wszystkie inne klasztory i zakłady Benedyktyńskie, znajdujące się w dyecezyi Gnieźnieńskiej i innych dyecezyach, które uznają jego przełożeństwo z należném poszanowaniem i uległością. Dotąd zachowują się w Tynieckim klasztorze niektóre księgi zakonne i chorały, które z Kluniaku przywieziono, a które świadczą o sprowadzeniu braci z Kluniaku, wskazując na założenie i początek tego klasztoru, lubo piszą niektórzy, że do Tynieckiego klasztoru sprowadzono najpierwej zakonników z Liége (Leodium). Założył Kazimierz i drugi klasztor Benedyktyński nad rzeką Odrą, w miejscu zwaném Juliuszową górą (Julii mons) że niegdyś Julius Cezar miał tu stać obozem, Polacy zaś zowią to miejsce przekręconym wyrazem łacińskim Lubens. Wyznaczył klasztorowi temu posag z hojnością królewską, nadając mu miasteczko Lubiąż (Lubens), tudzież Nowytarg, Bogunow, Dobrogostow, Napstyr, Stepin, Wikszyno, Nalihin, i wiele innych wsi, posiadłości, dochodów, czynszów, myt i poborów, na rzece Odrze rybołowstwo i przewóz, a w lasach pszczelnictwo i myślistwo. Obadwa zaś klasztory, ich dziedzictwa i majątki obdarzył wielkiemi swobodami i przywilejami, ubogacił dostatkiem naczyń złotych i srebrnych, ubiorów z kosztownego wyrobu i purpury, przeznaczonych do służby obrzędowej i nabożeństwa. Ale chociaż klasztor Tyniecki od Kazimierza króla Polskiego otrzymał przeszło sto wsi w posagu, jednakże przez złość i chciwość ludzką, a poniekąd i niedbalstwo przełożonych, utracił do czterdziestu wsi, które mu pod ów czas król Kazimierz pierwszy jego założyciel był nadał. Rzeczony klasztor otrzymał też od biskupów i kościoła Krakowskiego, a mianowicie od Aarona arcybiskupa Krakowskiego, nadania znakomite w dziesięcinach z dóbr stołowych biskupa Krakowskiego, które w całości i bez uszczerbku do dziś dnia się utrzymały.

Papież Benedykt IX, powziąwszy wiadomość z licznych doniesień, że królestwo Polskie mądrością i starannością króla Kazimierza podźwignione, dawną odzyskało świetność, wielce się uradował; widział bowiem, że udzielone mu z miłosierdzia Stolicy uwolnienie od ślubów zakonnych nie było daremném. Wysyła zatém do króla Kazimierza osobnego nuncyusza, z żądaniem: „ażeby według obietnicy posłów Polskich, którzy usilnemi prośbami wyjednali od Stolicy Apostolskiej dla króla swego dyspensę, i stosownie do przyjętego zobowiązania, kazał oddawać corocznie na ręce poborców Apostolskich pogłówne z wszystkich krajów królestwa Polskiego, tak obecnie posiadanych jako i później zdobyć się mających, na dochód Ś. Piotra i jego następców biskupów Rzymskich.“ Kazimierz król Polski, postanowiwszy wypełnić obietnicę uczynioną papieżowi Benedyktowi, naznacza wszystkim ziemiom królestwa zjazd walny. Na nim zgodną i pobożną uchwałą potwierdzono i odnowiono przyrzeczenie dane przez posłów Polskich Stolicy Apostolskiej, i postanowiono opłatę pogłówną jednego zwyczajnego denara od mieszkańców wszystkich miast i miasteczek, wsi i osad, w obydwóch prowincyach, Gnieźnieńskiej i Krakowskiej, tudzież dyecezyach im podległych, Poznańskiej, Płockiej, Kruszwickiej czyli Włocławskiej, Byczyńskiej albo inaczej Wrocławskiej, Lubuskiej, Chełmińskiej i Kamieńskiej. Od tego czasu królestwo Polskie zobowiązało się do lenności i dannictwa Kościołowi Rzymskiemu, albo raczej Namiestnikowi Chrystusa, Najwyższemu biskupowi, i nigdy odtąd nie dopuszczono zaniedbania takowej daniny z jakichkolwiek powodów albo wypadków. Ten podatek, który zwano denarem Ś. Piotra (denarius S. Petri), w początkach zdawał się Polakom przykrym i uciążliwym, że wieczne nakładał na nich służebności brzemię; ale później uznano, że wielkie z niego wypływały i płyną dotąd dla królestwa Polskiego korzyści, tak, iż zdaje się nałożonym nie od ludzi, lecz od samego Boga, opatrznie czuwającego nad narodem Polskim. Chociaż bowiem w długim lat przeciągu od ustanowienia owej daniny królestwo Polskie, rozerwane na osobne księztwa i dzielnice, bywało łupem sąsiadów, najeżdżających i szarpiących jego ziemie i powiaty, czego zwłaszcza doznało od Czechów i rycerzy zakonu Niemieckiego, noszących krzyż czarny na białej kapicy; nie zdołała przecież najprzebieglejsza nawet chytrość, acz około tego wiele podejmowano pracy i zachodu, zatrzeć prawa własności, które służyło królestwu Polskiemu do ziem i krajów w ten sposób oderwanych. Bo mimo zatracenia innych dowodów, które z czasem zniszczały albo poszły w niepamięć, denar Ś. Piotra woła głośno, że zabór tych krajów jest niesprawiedliwy, i dowodzi, że z przyrodzenia, prawa i nazwiska należały do królestwa Polskiego. Jakoż, od owego czasu aż do dnia dzisiejszego, wszystkie dawne królestwa Polskiego ziemie, wszystkie kościoły i dyecezye Polskie, ciągle i bez przerwy zachowując tę powinność, i nigdy się od niej nie uchylając, płacą daninę świętopietrza Kościołowi Rzymskiemu. Jedna tylko dyecezya Kamieńska uwolniona jest i wyjęta od tej starodawnej powinności, a to przez osobny przywilej Apostolski, za prośbą legata Apostolskiego, który z długiej niewoli wydobyty był niegdyś staraniem Kamieńskiego biskupa. Pragnąłbym ja bardzo tego, żeby również ziemie Ruskie, Litewskie i Pruskie, złączone poźniej z królestwem Polskiém, należały do tej poczesnej daniny, która przyszłym wiekom i potomności wykazywałaby prawa i granice królestwa Polskiego.

Rachelin, arcybiskup Krakowski, przesiedziawszy na stolicy Krakowskiej lat szesnaście, umarł świątobliwie, i z należną czcią w kościele Krakowskim pochowany został.

Jeszcze Aba król Węgierski, którego po wypędzeniu Piotra Niemca Węgrzy królem byli obrali, nie skończył czterech lat panowania, gdy zniechęceni ku niemu taką potém zapalili się nienawiścią, że przedniejsi z szlachty i panów sprzysięgli się na jego zagładę. Do tego zaś sprzysiężenia wiele jak utrzymują było powodów; bądź-to że król Aba, widząc się już umocnionym na swojem królestwie, porzucił drogę dawnego umiarkowania, a rządzić począł samowładnie, dumnie i niesprawiedliwie; bądź wreszcie, że Węgrów trwożyła klątwa Apostolska za wygnanie króla Piotra, niemniej obawa wojny z strony Henryka cesarza, pod którego opiekę udał się był król Piotr i niektórzy do stronnictwa jego należący Węgrzyni. Wiedzieli bowiem, że cesarz Henryk wielce był na nich oburzony, nie tylko z powodu wygnania króla Piotra, ale nadto z przyczyny wyrządzonej sobie niedawno krzywdy od Aby króla Węgierskiego i Węgrów, którzy wtargnąwszy po nieprzyjacielsku do Austryi i Bawaryi, obadwa jego kraje dziedziczne spustoszyli, i wielką liczbę brańców uprowadzili w niewolę. Tenże Aba, wyprawiwszy potém do cesarza posłów, i z znakomitemi podarki przyobiecawszy uwolnienie wszystkich jeńców, późniejszém niedotrzymaniem obietnicy bardziej go jeszcze rozjątrzył. A gdy cesarz Henryk zbierając po kilkakroć wojska przeciw Węgrom, wstrzymywał jednak wyprawę z powodu większych kłopotów cesarstwa, a zwłaszcza wojny, którą z nim toczył Gotfryd książę Lotaryngii; ośmielony tém bardziej Aba król Węgierski w większą jeszcze urastał dumę i zuchwałość. Dowiedziawszy się od jednego z sprzysiężonych o układanym przeciw sobie spisku, właśnie kiedy w Chanadynie odprawiał nabożeństwo czterdziestodniowe, najznakomitszym baronom, a mianowicie tym, o których wiedział, że byli przeciw niemu w zmowie, nakazał zjazd, pod pozorem, jakoby z nimi naradzać się chciał o sprawach krajowych: a gdy zgromadzeni w komnacie królewskiej zasiedli do wspólnej narady, otoczywszy ich zbrojném rycerstwem, pochwytał i umęczył rozlicznemi rodzajami kaźni, a pięćdziesięciu z nich, którym odmówiono nawet spowiedzi i ostatecznej religijnej odprawy, kazał naostatku pościnać. Wreszcie i tych, których dotąd uważał za wiernych sobie i przyjacioł, począł mieć w podejrzeniu. O srogość takową upomniał go groźno Ś. Gerard, pod ów czas biskup Chanadyeński, który mu nawet oświadczył, że jeżeli się w swej złości nie powściągnie, za zbrodnię popełnioną czeka go śmierć niechybna. Czyn gwałtowny, którego się dopuścił król Aba na panach i spiskowych, tak wielkim przeraził strachem innych, którzy byli pouciekali i tym sposobem ocaleli, że wszyscy obierając dobrowolne wygnanie, kwapili się do króla Piotra i cesarza Henryka do Niemiec, któremu opowiadali okrucieństwa króla swego, i podniecali umysł cesarza Henryka, aby wspierał wygnanego króla Piotra, zapewniając go, że pozostali Węgrzyni odstąpią Aby. Cesarz Henryk, nakazawszy wyprawę, ruszył do Węgier z znakomitą potęgą. Król Aba zachodzi mu drogę około Jawryna, i tusząc o najpewniejszém zwycięztwie, stacza z nim bitwę dnia 5 Lipca. A gdy obie strony upornie walczyły, przez znaczną część dnia ważył się los bitwy. Wtém powstała zawierucha wielka, która miecąc kurzawę na Węgrów zasypywała im oczy, i jakby żywioły same sprzyjały orężowi cesarskiemu, zjednała mu stanowcze chociaż krwawe zwycięstwo, wielkie bowiem mnóstwo Niemców zostało na placu. Król zaś Aba w ucieczce puściwszy się ku Tracyi, w jakiejś chacie wiejskiej zabity został od swoich, mimo wołania, że niewinnie ginie. Cesarz, po tej stanowczej przewadze, łaskawym dla Węgrów okazał się zwycięzcą, sam nie karząc nikogo za odstąpienie i wygnanie króla, ani dozwalając, aby król Piotr wywierał na kim zemstę: owszem, przybywszy do Białogrodu, godził króla Piotra z Węgrami, a potém własną ręką Piotrowi przybranemu w szaty królewskie włożył na głowę koronę, i wśród okrzyków ludu Węgierskiego zatwierdził mu i przywrócił królestwo Węgierskie. Pozwolił nadto Węgrom używać własnych, obywatelskich praw i uchwał; a urządziwszy jak należało sprawy Węgierskie, uczczony podarkami od króla Piotra i panów Węgierskich, wrócił szczęśliwie do Ratysbony, i zajął się rządem i kierunkiem swojego państwa.

Nie szczędził Kazimierz król Polski starania, żeby w jego stolicy przy kościele Krakowskim godnego osadzić pasterza. Chociaż bowiem wielu zacnych nadarzało się mężów, którym dostojność arcybiskupia słusznie przynależećby mogła, wszystkich przecież pominąwszy, względy swoje i życzenia zwrócił ku Aaronowi, rodem z Francyi, opatowi klasztoru Tynieckiego. Poznał bowiem dokładnie, gdy byli razem w klasztorze Kluniackim, jego niepospolitą naukę, świątobliwość życia, i gorliwość w wypełnianiu obowiązków. Dokazał więc swoim wpływem, iż dla rzadkich męża tego zalet żądano go mieć arcybiskupem Krakowskim, i że wybór ten od papieża Benedykta IX potwierdzony został. Jakoż wzmiankowany Benedykt IX, ujęty gorliwością, z jaką Kazimierz król Polski popierał wyniesienie Aarona, męża pobożnego i uczonego, potwierdzając jego wybór i przyznając mu swoim wyrokiem palliusz, chciał zarazem wymierzyć sprawiedliwą cześć Kazimierzowi królowi Polskiemu. Temi bowiem, jako czytamy, wyraził się słowy: „Powagą i władzą Ś. Piotra, książęcia Apostołów, pod którego zaciągnąłeś się chorągiew, i z miłości ku królowi Polskiemu Karolowi czyli Kazimierzowi, panu waszemu, i małżonce jego Maryi, i synowi ich Bolesławowi, i dla zaszczytu królestwa Polskiego, stanowimy, zatwierdzamy i uświęcamy błogosławieństwem naszém w kościele Krakowskim i mieście Krakowie na wieczne czasy arcybiskupstwo i metropolią, której poddajemy wszystkich w całém królestwie Polskiém biskupstw parafie, ażeby władzą arcybiskupią przewodniczyło wszystkim. Użyczamy przytem tobie i twoim następcom płaszcza zdjętego z ciała Ś. Piotra, ażebyś go nosił w dni uroczyste, prawem przepisane.“ Zdawało mi się potrzebném umieścić to w dziele niniejszém, i dla zaszczytu króla Kazimierza, jakim go uczcił biskup najwyższy, i dla chwały a odznaczającej się godności kościoła Krakowskiego, który chociaż tej godności przez niedbalstwo biskupów owego Aarona następców postradał, słuszną jednak i równie potrzebną jak zaszczytną dla Polski byłoby rzeczą, aby ją kiedyś z łaski Bożej i szczodrobliwości królów Polskich, a za staraniem Gnieźnieńskich i Krakowskich biskupów odzyskał; przez co Gnieźnieńskiemu kościołowi nie ubyłoby ale owszem przymnożyło się zaszczytu, gdyby nie przed jedném tylko arcybiskupstwem Lwowskiém, ale przed dwoma kościołami, t. j. Krakowskim i Lwowskim, miał pierwszeństwo.

Kazimierzowi królowi Polskiemu narodził się z Dobrogniewy czyli Maryi, królowej Polskiej, trzeci syn, któremu na żądanie ojca dano na chrzcie imię dziada, Mieszko albo Mieczysław.

Henryk III, król Rzymski, wkroczył do Włoch, a przyjęty z wielką czcią od Rzymian, trzech ubiegających się o dostojność papieską wdzierców, którzy nieprawnie byli obrani, to jest, Benedykta, Sylwestra i Grzegorza, na zwołanym soborze złożył z stolicy. Rzymianie bowiem, po obraniu Benedykta, wynieśli Sylwestra, ale ten wygnany został przez Benedykta, a w jego miejsce podsuniono znowu Grzegorza, przeciw ustawom prawnym. Po złożeniu zatém wszystkich trzech władzą i uchwałą soboru, obrany został papieżem, mimo usilnego wymawiania się, Swiger czyli Swedeger, biskup Bamberski, rodem Sas, nazwany Klemensem II, i w dzień Narodzenia Pańskiego poświęcony. Od niego, w tymże samym dniu, król Henryk, wraz z Agnieszką małżonką swoją, córką Wilhelma książęcia Poitou (Pictaviensis) otrzymali cesarskie namaszczenie.
Tego samegu roku umarł wzmiankowany papież Klemens, po którym nastąpił Popo, biskup Bresceński (Brixensis), przezwany Damazym II.

Węgrzy jednakowoż nie wytrwali długo pod panowaniem króla Piotra, ale jak zwykle chciwi nowości i zmiany, radzili między sobą i układali, żeby króla Piotra albo wypędzić albo zgładzić, a Andrzeja, Belę i Lewentę, książąt swoich, synów Władysława Łysego, którzy byli na wygnaniu u króla Polskiego Kazimierza, sprowadzić do królestwa Węgierskiego. O czém gdy się Piotr król Węgierski dowiedział, kazał najznakomitszych panów, jako to, Wyszka, Budę i Gusnę, poimać i na pal powbijać; innych zaś wspólników ich związku i stronnictwa wyłupieniem oczu i rozmaitemi kaźniami umęczyć. Bunt atoli przeciw królowi Piotrowi w zarodzie tlejący nie tylko przez to nie dał się utłumić, ale bardziej się jeszcze rozżarzył. Panowie bowiem Węgierscy, obawiając się podobnej kary i srogości, zebrali się licznie pod Chanadynem, i wysłali spieszne poselstwo do Andrzeja, Beli i Lewenty do Polski, oznajmując, „jak wielkie groziło im wszystkim niebezpieczeństwo, gdyby czém prędzej nie wrócili do kraju“, i zaręczając przysięgą, „że nigdy nie uchybią im w wierności i posłuszeństwie.“ Andrzej i Lewenta, ujęci żądzą panowania, i pragnący dopomódz utrapionej ojczyźnie, wracają razem z posłami do Węgier; Bela zaś wolał jeszcze tym razem pozostać przy królu Polskim Kazimierzu, rodzonym bracie swojej żony. Naprzeciw Andrzejowi i Lewencie wyszło wielkie mnóstwo Węgrzynów, którzy witali ich z radością, prosząc i nalegając głośnemi okrzyki: „aby im wolno było, wymordowawszy biskupów i księży, i poburzywszy kościoły, żyć dawnym obyczajem pogańskim i czcić bogi ojczyste, a odstąpić wiary chrześciańskiej; pókąd bowiem stała u nich cześć dawnych bogów, prowadzili życie błogie i szczęśliwe, podbijając rozmaite królestwa i państwa: inaczej nie mieli się od nich spodziewać wierności i posłuszeństwa, ani zbrojnej pomocy przeciw królowi Piotrowi w ich sprawie.“ Książęta wspomniani Andrzej i Lewenta, lubo pojmowali, że żądanie Węgrów było bezecne i niegodziwe, nie śmieli mu jednak odmówić, czyli ich do tego wiodła żądza doczesnego królowania, czy grożące od Węgrów niebezpieczeństwo; z umysłu więc, albo udanej na pozór chęci, zezwolili, iżby Węgry skalały się zbrodnią tak bezbożną, i odstąpiły wiary świętej. Między panami zatém i rycerstwem Węgierskiém najpierwszy Wacha de Belus oddał się służbie czartowskiej, i zaraz sprawować począł świętokradzkie obrządki; wnet i syn jego Janus, naśladując ojca odstępstwo, zgromadził u siebie wieszczów, wróżbitów i wyroczników: a reszta ludu Węgierskiego, uwiedziona ich przykładem, zaczęła sprosnym bożyszczom czynić ofiary, palić kadzidła, i najobrzydliwszych dopuszczać się zbrodni. Najpierwej bowiem powyszukiwano wszystkich Łacinników i Niemców, starostów i urzędników króla Piotra, i rozmaitemi rodzajami śmierci wymordowano. Potém Ś. Gerarda, biskupa Chanadyeńskiego wsadzono na wóz i zepchnięto z góry Kerendfeld, a naostatek zabito utopioną w piersiach włocznią. Dwóch zaś innych biskupów, Beszteryka i Budli, z wielu księżmi, klerykami i laikami ukamienowano albo srogiemi umęczono razami – męczenników, dla chwały Jezusa Chrystusa wskazanych na szczęśliwe krwi przelanie. Sam wreszcie Piotr, król Węgierski, opuszczony i z wszelkiej pomocy ludzkiej wyzuty, widząc grożące niebezpieczeństwo, ratować się chciał ucieczką ku Austryi; ale wstrzymany od wysłańców Andrzeja i Lewenty pochlebnemi a zdradliwemi namowy, zboczył do pewnego dworu, gdzie z drużyną swoją zamknięty bronił się mężnie godzącym nań mordercom przez dni trzy. Nakoniec, gdy od mnogich ciosów rycerstwo jego wyginęło, dostawszy się żywcem w ręce nieprzyjaznych Węgrów, naprzód wzroku pozbawiony, a potém zaprowadzony został do Białogrodu, gdzie w okropnych cierpieniach, które mu wewnątrz i zewnątrz dojmowały, umarł; pochowany w bazylice Pięciokościelnej, przez niego samego założonej. Żonę także, albo raczej wdowę tegoż króla Piotra, na rozmaite wydano obelgi i krzywdy; a obce rycerstwo z służby nadwornej króla Piotra częścią rozpędzono, częścią wymordowano. Henryk cesarz, zajęty pod ów czas sprawami swego państwa, i wybierający się do Włoch, nie mógł pomścić się do razu takiego bezprawia.

Gdy Piotr król Węgierski nędzną zginął śmiercią, Andrzej, jeden z książąt, koronowany na króla Węgierskiego w Białogrodzie przez trzech biskupów, których sam od śmierci wybawił, natychmiast przywracać począł wiarę katolicką, a prześladować surowo czcicieli czarta i bałwochwalców, namawiając Węgrów, aby porzucili sprosne błędy pogaństwa, a trwali wiernie przy czci jednego prawdziwego Boga, której ich Ś. Stefan pierwszy król nauczył i którą im do zachowania przekazał. Tymczasem Lewenta, brat króla Andrzeja, sam bałwochwalca i bałwochwalców opiekun, umarł i pochowany został w miejscu niepoświęconém, blisko wsi Toxun. Który, gdyby był osięgnął rządy i dłużej pożył, przykładem swoim i nakazem byłby pociągnął całe Węgry do sprosności bluźnierczej i bałwochwalstwa: przez jego zaś śmierć i gorliwość Andrzeja zatrzymała się zaraza tej zgubnej trucizny, która się była wszędy rozszerzyła, i cześć bałwanów upadła.

Benedykt I, biskup Poznański, po jedenastoletnim zarządzie kościoła umarł i w tymże kościele Poznańskim pochowany został. Jego następcą, za wstawieniem się Kazimierza I króla Polskiego, obrany prawnie i przez papieża Jana XX potwierdzony Marcelli I, Rzymianin, z rodziny i domu dawnego Marcellów.

Pod one czasy Kazimierz król Polski i rycerstwo jego w błogim spoczywali pokoju. Po stłumieniu bowiem Masława, przywłaściciela i samorządcy księstwa Płockiego, i ukaraniu go zasłużoną śmiercią, żaden z tych, którzy w nieobecności króla wdzierali się byli do rządów, nie miał już sobie za hańbę ulegać z powolnością. Sami nawet Prusacy, Jadźwingowie i inni barbarzyńcy utrzymali się w wierności. Zaczém Kazimierz król Polski, uspokoiwszy ojczyznę, z sił wycieńczoną i poprzedniemi skołataną wojnami, starał się ją wszelakiemi środki podźwignąć, naprawiając co było zepsowane, i wskrzeszając co było upadło: a łaska Boża kierowała nim i jego zamysłami, tak iż rycerstwo i wszyscy poddani wysławiali jego rządy, a narody postronne i ich władcy, dla których stał się postrachem, szanowały go i podziwiały. Narodził mu się też z królowej Dobrogniewy syn czwarty, nazwany przezeń Ottonem, na dowód czci i miłości dla rodu cesarzów Ottonów, z którego sam po matce pochodził. Atoli dziecię wspomniane, imieniem Otto, w kilka miesięcy po przyjściu na świat przedwcześnie zmarło, sprawiwszy swym zgonem obojgu rodzicom więcej żalu, niżeli mieli radości z jego narodzenia. Nie zabył Kazimierz król Polski po swojém na królestwo wyniesieniu dawnej skromności i pokory, którą sobie był przyswoił przebywając w klasztorze Kluniackim; nie prześladował nikogo, ani żywił w sercu przeciw komu zawiści, chociaż wielu mniemało że rad będzie szukał zemsty na sprawcach swego i matki swojej wygnania: dochował owszem święcie i jak najwspanialej danego słowa, że wszystko, w czém jemu i matce jego przewiniono, puści w niepamięć.

Papież Damazy, inaczej Popo, umarł w Rzymie, i pochowany został u Ś. Wawrzyńca za miastem. Po nim Bruno, rodem Niemiec, biskup Tulski (Leucorum episcopus), obrany przez Henryka cesarza i posłany do Rzymu, od duchowieństwa i ludu Rzymskiego z wielką czcią przyjęty i poświęcony na najwyższego biskupa, otrzymał nazwisko Leona IX. Gdy bowiem na usilne prośby Rzymian, żeby im cesarz Henryk nadał biskupa, żaden z Niemieckich biskupów nie dał się nakłonić do objęcia stolicy Piotra, cesarz obrał rzeczonego Brunona, jak nie którzy twierdzą Tulskiego biskupa, męża pełnego szczerości i prostoty obyczajów. Ten przybywszy do Rzymu, gdy uczuł w duszy zgryzotę sumienia, że władzę Apostolską przyjął z rąk cesarza, zrzekł się godności papieskiej; lecz na nowo od wszystkich obrany, siadł na stolicy i władał na niej z wzorową życia świątobliwością.

Król Andrzej ustaliwszy i uspokoiwszy po śmierci króla Piotra królestwo Węgierskie, wysłał poselstwo do Polski, do rodzonego brata swego Beli, z oznajmieniem, jak szczęśliwie powiodły mu się jego sprawy, i jak spokojnie i z pełną już władzą sprawował królestwo Węgierskie. Zaczém prosił go: „ażeby wrócił do Węgier, które jego równie były ojczyzną i dziedzictwem, gdzie po sobie, jako bezdzietnym, chce go uczynić następcą, nie tylko jak brata, ale jak przybranego syna.“ Dodał: „że nie przystało na obudwóch, ażeby współtowarzysze wygnania, którzy razem tyle wycierpieli, gdy pomyślniejsza zaświeciła dola, nie mieli jej razem używać. Bela książę Węgierski, poselstwem tém ujęty, po zasiągnieniu rady Kazimierza króla Polskiego, brata rodzonego swojej żony, wraca do Węgier z żoną, dwoma synami Gejzą i Władysławem, którzy mu się w Polsce porodzili, z całym oraz domem, sprzętem i majątkiem, gdzie brat jego, król Andrzej, z wielką przyjął go radością. Jemu też rzeczony król Andrzej z miłości braterskiej odstąpił trzeciej części królestwa Węgierskiego, dwie zachowawszy dla siebie. Pojął wspomniany Andrzej w małżeństwo córkę książęcia Ruskiego, imieniem Anastazyą, z której narodzili mu się dwaj synowie, Salomon i Dawid. Beli także książęciu, gdy do Węgier powrócił, księżna małżonka wydała na świat trzeciego syna, któremu nadał imię Lambert. I kwitnęła przez czas niejaki zgoda i miłość braterska między królem i książęciem.
Tymczasem Henryk cesarz pragnąc pomścić się śmierci niezasłużonej Piotra króla Węgierskiego, nakazał wyprawę zbrojną, a zebrawszy znaczne wojsko, wkroczył do Węgier i obległ zamek Presburg. Przez kilka miesięcy burzył go miotanemi z kusz wielkich pociskami, trapiąc zarazem Węgry pustoszeniem włości. Nie dokonawszy wreszcie zdobycia tej twierdzy, wrócił do Niemiec, otwierała się bowiem nowa wojna z Gotfrydem i Baldwinem.

Nakazał cesarz Henryk i w tym roku pospolite ruszenie przeciw Węgrom i królowi ich Andrzejowi, już-to dla ukarania ich za zniewagę, jakiej dopuścili się przeciw Zbawicielowi naszemu, porzucając wiarę świętą a wracając do bałwochwalstwa; już dla pomszczenia się śmierci Piotra króla Węgierskiego, który był bratem ciotecznym cesarza. Lecz gdy już wyciągnąć miał na wojnę i z wojskiem wkraczać do Węgier, burzących się książąt niespokojności i inne sprawy państwa nie dozwoliły mu osobiście uczestniczyć wyprawie. Bolejąc nad wydarzonemi przeszkodami, nie zaniechał jednakże wojny, ale dowództwo nad zebraném wojskiem poruczywszy Gebhardowi biskupowi Ratysbońskiemu, bratu swemu stryjecznemu, z ogromnemi siły wyprawił go przeciw Węgrom. Sam zaś pozostał w Niemczech, dla przytłumienia zaburzeń wojnami grożących i tém lepszego dopilnowania spraw cesarstwa. Gebhard zaś biskup Ratysboński, wkroczywszy do Węgier, jak mu był cesarz rozkazał, niszczył je rozszerzonemi w wielu stronach łupieztwy i pożogami. Węgrzy nie chcieli przyjąć walnej bitwy, ale schronieni po zamkach, warowniach i innych ukrytych miejscach, dniem i nocą upatrując z zasadzek sposobności, niepokoili wojsko cesarskie, chwytali albo zabijali spiżowników i innych Niemców tu i owdzie po włościach szukających żywności. A tak rzeczony biskup Gebhard, nie dokonawszy żadnego dzieła pamiętnego na tej wyprawie, wrócił z wojskiem cesarskiém do Niemiec.

Henryk cesarz Rzymski, oburzony wielce przeciw Kazimierzowi królowi Polskiemu jątrzącemi podszepty Brzetysława książęcia Czeskiego, jakoby czynnie popierał stronę Andrzeja króla Węgierskiego i knował na cesarza zamachy, sposobić począł wyprawę przeciw Polsce. Ale zapadłszy w wielką słabość, gdy i posłowie Polscy wyprawieni od króla Kazimierza przekonali go, że powody do urazy były fałszywe, złożył gniew i cofnął przygotowania wojenne.

Nie mógł przecież znieść tego obojętnie, że wyprawa zawieszona przeciw Węgrom i Pannonii pod kierunkiem Gebharda biskupa Ratysbońskiego spełzła na niczem. Zebrawszy zatém potężniejsze jeszcze siły, ruszył osobiście do Węgier, aby się pomścić śmierci króla Piotra i zuchwalstwo Węgier ukrócić. Sam zbrojne rycerstwo prowadził lądem, Gebhardowi zaś biskupowi Ratysbońskiemu kazał wieźć na statkach Dunajem żywność potrzebną, ażeby wojsko jego nie cierpiało głodu. Andrzej król Węgierski i książę Bela, brat jego rodzony, pomiarkowawszy, że bez jawnego niebezpieczeństwa nie zdołaliby stawić czoła przeciwnikowi, postanowili palić wszystko i niszczyć, kędy tylko cesarz z wojskiem miał przechodzić; wieśniakom zaś z bydłem i dobytkami swemi wynosić się kazali w odleglejsze i mniej dostępne okolice, zniszczywszy ogniem nawet zboża na pniu stojące. Tymczasem Gebhard biskup Ratysboński, prowadzący na statkach zapasy żywności, przybył do Jawryna, a nie wiedząc gdzie się cesarz obracał w pochodzie, wysyła za nim gońca z pisaniem i prośbą, aby go zawiadomił, dokąd się miał dalej udać. Aliści Węgrzy schwytawszy wysłańca, stawili go przed królem Andrzejem; innego zaś Niemca, który dał się podstawić w jego miejsce, odsyłają do Gebharda, niby w imieniu cesarza Henryka z oznajmieniem, że z powodu rozruchów wybuchłych w Niemczech cesarz przymuszony był poniechać wojny z Węgrami i wracać do Niemiec, nakazuje mu przeto, „aby i on jak najspieszniej powracał.“ Ten gdy podsunionego w ten sposób zdradziecko usłuchał rozkazu, zaraz wojsku cesarskiemu począł niezmierny głód dokuczać, który niebawem inną jeszcze sprowadził klęskę, to jest mór i biegunkę. Trapili przytém Węgrzyni wojsko cesarskie, z zasadzek i miejsc ukrytych miotając strzały zatrute na Niemców, zwłaszcza w porze nocnej wychodzących na paszę, albo biegających po włościach za wyszukaniem żywności: żaden zaś z ugodzonych taką strzałą nie uchronił się śmierci. Cesarz zatém widząc, że wojsku jego, aczkolwiek potężnemu, które z sobą prowadził, nie tak odwagi, jako raczej sposobności do walki i niezbędnej brakowało żywności, że wiele już ludzi utracił, już-to głodem, już chorobami, już wreszcie zarazą wytępionych, usłuchał głosu roztropności, i wrócił z wojskiem do Niemiec, odłożywszy na czas sposobniejszy rozpoczętą wyprawę.

Jarosław książę Ruski i Kijowski, długą i ciężką złożony niemocą, która się codzień wzmagała, przeczuwając że niezadługo umrze, zwołuje pięciu synów, których zostawiał, to jest Zasława, Światosława, Wszewołoda, Grzegorza i Wacława, i w długiej przemowie upomina ich już-to radami, już przykładami: „aby po jego śmierci zachowali między sobą zgodę i jedność braterską, przy której panowanie ich będzie trwałe i kwitnące; jeżeli się zaś poróżnią, i oni i ich kraje spodziewać się mają napaści nieprzyjacioł.“ Poczém dzieli pomiędzy synów księstwo Ruskie, i najstarszemu Zasławowi przeznacza Kijów, Światosławowi Czerniechów, Wszewołodowi Pereasław, Grzegorzowi Włodzimierz, a Wacławowi Smoleńsk: zalecając, „żeby czterej młodzi synowie Zasławowi, jako roztropniejszemu i doświadczeńszemu, z powolnością ulegali; Zasław zaś aby braćmi kierował, miał ich w swej pieczy i obronie.“ Wreszcie 7go Listopada Jarosław umiera, w roku życia 76. Pochowali go synowie i bojarowie z wielkiém mnóstwem przytomnego ludu w kościele Ś. Zofii, który był sam Jarosław wystawił w Kijowie. Poczém objęli stolice i księstwa, które im ojciec Jarosław umierając odkazał.

Cesarz Henryk ponawiając wyprawę przeciw Węgrom, z liczném i potężném wojskiem, do którego przyłączyły się także posiłki przysłane od Kazimierza króla Polskiego, i Brzetysław książę Czeski z ludem swoim, wkracza do Węgier, niszczy ogniem wsie i pomniejsze miasteczka, i każe roznieść po kraju grabieże i spustoszenia. Andrzej król Węgierski złożył radę z bratem swoim książęciem Belą; a obawiając się walczyć w otwartem polu z nieprzyjacielem, unikał walnej rozprawy, ale usiłował dokuczać wojsku cesarskiemu temi samemi sposobami, jakich używał w roku poprzedzającym, i z zasadzek napadał w czasie nocnym na drużyny wybiegające za żywnością, albo oddalające się nieostrożnie od swych chorągwi. Lecz gdy zamierzane po wiele kroć zdrady nie udawały się, a kraje Węgierskie od nieustannej cierpiały pożogi i grabieży, wysyła król Andrzej posłów do cesarza, w celu ułożenia pokoju pod sprawiedliwemi warunkami. Henryk cesarz, będąc mężem wspaniałego i łatwego do pojednania umysłu, przyjął łaskawie upokorzenie się króla Andrzeja, i to, co mu w jego imieniu przekładano; przyznającym się do winy i proszącym o przebaczenie odpuścił zbrodnię morderstwa popełnioną na Piotrze królu Węgierskim, i porwanie się przeciw sobie do oręża. Wstrzymawszy się zatém od dalszych łupieztw i mordów, i zezwoliwszy na zawieszenie broni, zakazał odtąd pustoszenia włości Węgierskich i podpalania domostw; wreszcie po upłynionym czasie rozejmu, zawarł na ugodnych warunkach pokój z królem Andrzejem. Ażeby zaś ten pokój był trwalszym i pewniejszym, sam zaś cesarz swobodniej mógł zajmować się sprawami swego państwa, łączy się prócz tego z królem Andrzejem związkami powinowactwa, zaślubiając synowi tegoż Andrzeja, acz jeszcze niedoletniemu, córkę swoję Zofią. Poczém król Andrzej przybywszy do cesarza Henryka i uczciwszy go znakomitemi i rzadkiej wartości podarkami, umowę pokoju zaprzysiągł. Cesarz zaś, pojednany z królem i królestwem Węgierskiem, udał się do Ratysbony, gdzie zastał czekającego nań papieża Leona, który właśnie podnosił tam ciało Ś. Wolfganga i wpisywał go w poczet Świętych. Potém papież i cesarz udali się w jednym orszaku najpierwej do Bamberga a później innych okolic Nadreńskich. Od tego czasu cesarz Henryk zaprzestał wojen z królestwem Węgierskiem.

Kazimierz chcąc polepszyć byt Smogorzowskiego później Byczyńskiego kościoła, a uważając, że położenie miasta Wrocławia z powodu rzeki Odry miało wiele dogodności, z Byczyny, miasteczka pod ów czas lichego i ustronnego, dokąd już raz z Smogorzowa był przeniesiony, przeprowadził go do Wrocławia, wyznaczywszy mu miejsce obszerne a przyległe zamkowi swemu Wrocławskiemu, tudzież inne miejsca w tymże samym okręgu leżące, dla biskupa, prałatów i kanoników. Który-to kościół porzuciwszy odtąd dawne swoje nazwisko, zamienił je na inne, i zwać się począł Wrocławskim. Pierwszym tego kościoła biskupem po przeniesieniu go z Byczyny do Wrocławia był Hieronim, i od tego czasu dopiero poczęto zapisywać w kronikach imiona biskupów Wrocławskich: innych bowiem nazwiska biskupów, którzy temu kościołowi przewodniczyli dopóki był w Smogorzowie i Byczynie, już-to dla braku pisarzy, już z przyczyny ich niedbalstwa pisarzy i podwójnych rzeczonego kościoła przenosin, poszły w niepamięć, nieznane aż do naszych czasów; ja zebrałem je jakokolwiek i ułożyłem w osobnym dwuwierszu. Przeniesienie zaś i uposażenie rzeczonego kościoła przez Kazimierza I króla Polskiego dało powód niektórym kronikarzom i dziejopisom do błędnego podania, jakoby tenże Kazimierz król Polski pierwszym był założycielem kościoła Wrocławskiego, chociaż on tylko go przeniósł. Wspomniany bowiem kościół Wrocławski w tymże samym czasie co i kościoły Gnieźnieński, Krakowski, Poznański, Płocki, Kruszwicki, Lubuski, Chełmiński i Kamieński, założył i wystawił Mieczysław I, książę i monarcha katolicki Polski, oznaczywszy w właściwych miejscach ich dyecezye. Niepodobna bowiem przypuścić, ażeby biskupi Polscy, chociażby niektórzy tylko, mieli być tak niedbali i bezrozumni, i na krzywdy swoje tak mało baczni, iżby mieli zezwolić na założenie w obrębie swoich dyecezyj nowego kościoła katedralnego, tak w swych zakresach rozległego, jakim teraz widzimy kościół Wrocławski, i na uszczuplenie przez to swych dyecezyj, ubytek majętności i dochodów z dziesięcin snopowych, w które ten kościół równie jak inne Polskie kościoły został uposażony. Mogła to błędne mniemanie spowodować inna jeszcze przyczyna. Rzeczony bowiem Kazimierz król Polski, przydawszy kościołowi Wrocławskiemu przy oném przeniesieniu wspomniane wsie i miasteczka, i opatrzywszy go hojniejszém daleko niżeli miał wprzódy uposażeniem, sprawił, iż ze względu na dawne kościoła tego ubóstwo przyznano mu raczej założenie jego niżeli przeniesienie.

Papież Leon i cesarz Henryk, zabawiając czas jakiś razem w Niemczech, obchodzili w tym roku w mieście Wormacyi, dyecezyi Mogunckiej, uroczystość Narodzenia Pańskiego, i zgodnemi układy naprawili wiele rzeczy zepsowanych. Nareszcie Leon papież pożegnał cesarza i opuścił Niemcy; a zebrawszy za rozkazem cesarstwa z rozmaitych części Niemiec znaczną siłę zbrojną, do której przyłączyły się posiłki wielu książąt Niemieckich i prałatów, wkroczył z potężném wojskiem do Apulii, celem poskromienia Nordmanów, najezdników posiadłości tamecznych Apostolskich i cesarskich, i odparcia Roberta Gwiskarda, uciskającego mieszkańców Apulii, już-to podstępami swemi już przemocą. A gdy rzeczony Robert i Nordmanowie stanęli do walki z wojskiem papieskiém, dnia 18 Czerwca żwawą stoczono bitwę. Po wielkiém z obojej strony krwi rozlewie, Robert z Nordmanami przełamawszy główne siły Niemieckie otrzymali zwycięztwo. Leon papież z garstką niedobitków uciekając schronił się do jakiegoś zamku; a gdy i ten zdobyty został od nieprzyjacioł, uprowadzono go do Benewentu, zkąd szczęśliwie wrócił do Rzymu. Była zaś z obu stron rzeź tak wielka, iż do tego czasu jeszcze pokazują w tém miejscu podróżnym kupę kości poległego rycerstwa. Utrzymywano, że papież z wojskiem swojém dlatego takiej doznał klęski, że kapłanowi najwyższemu o rzeczy znikome przystało raczej walczyć namową i łzami niż orężem, i że był w drużynie swojej pomieścił wielu hultajów, którzy dla uniknienia kary za zbrodnie albo dla chciwości zysku do niego się poprzyłączali. Z przyczyny nieurodzaju, który zeszłego lata dotknął był kraje Polskie, głód dłużej roku trwający ciężko Polaków utrapił.

Leon IX papież, Niemiec rodem z Lotaryngii, przesiedziawszy na stolicy lat cztery, miesięcy dwa i dni sześć, umarł w Rzymie 16 Kwietnia, pochowany z wielką okazałością w kościele Ś. Piotra. Jego wyniesienie na stolicę w ten sposób nastąpiło: że gdy Rzymianie, po zejściu papieża Damazego, według ówczesnego zwyczaju i porządku, zanieśli prośbę do cesarza Henryka, aby im naznaczył papieża; cesarz Henryk obrawszy Brunona biskupa Tulskiego, męża prawej duszy i prostoty wielkiej, wezwał go od siebie listem, aby objął stolicę Rzymską. Bruno wybrawszy się w podróż, wstępuje do Kluniaku, gdzie Hildebrand przeor Kluniacki, zakonu Ś. Benedykta, natrąca mu, iż nie godziło się z rąk osoby świeckiej rządu katolickiego kościoła przyjmować. Tknięty tą przestrogą mąż rzadkiej sumienności, złożywszy oznaki biskupie, i wziąwszy na się szatę pielgrzyma, z Hildebrandem przeorem Kluniackim udaje się do Rzymu, i jak sumienie nakazywało, składa godność papieską. Ale duchowieństwo Rzymskie obrało go na nowo i zniewoliło do objęcia rządów kościoła. Mąż ten szczególniejszej mądrości i świątobliwości, pielgrzymując z Niemiec do Rzymu na objęcie stolicy Apostolskiej, słyszał chór Aniołów wyśpiewujący: „Ja myślę rozmyślaniem pokoju a nie utrapienia.“ A zobaczywszy żebraka trędowatego przed wrotami pałacu, zdumiał się, że w osobie jego przyjmował Chrystusa. Po śmierci przeniesiony został do dawnego siedliska swego Toul, gdzie wielą słynął cudami. Obrano zaś w miejsce Leona IX, Gebharda biskupa Aichstadzkiego (Eistacensis), rodem Niemca, z bojaźni przed cesarzem Henrykiem, który ten wybór popierał: nadano mu imię Wiktora II, a poświęcono go w dniu Wieczerzy Pańskiej.

O nadużyciu w chwytaniu wielu razem chlebów duchownych, które w owych czasach podobno najbardziej się było zagęściło, niemniej opłakanej a nie ustającej i potém między prałatami chciwości dostojeństw i zbrodni świętokupstwa, z obrzydzeniem wspominają pisma Ojców świętych. A łatwo wtedy było znaleźć księży i doktorów ubogich, którzy przyganiali posiadającym mnogie beneficya i wystawnie żyjącym duchownym, a gdy się im nadarzyła sposobność podzielania takich korzyści, wtedy ta chciwość powszechna i ich zaślepiała. Powiadają o jednym mistrzu teologii (magnae literaturae) że bardzo dowcipnie rozprawiał przeciw bogatym i wystawnie żyjącym prałatom, dowodząc, że im żadną miarą tak żyć się nie godziło. Gdy o tém doniesiono ojcu świętemu, rzekł nader trafnie: „Dajmy mu dobre probostwo, jedno i drugie beneficium, a wnet się uspokoi.“ Stało się tak, a ów mędrzec natychmiast odmienił zdanie, mówiąc: „Teraz dopiero zgłębiłem tę rzecz należycie“: ba i nie dziw, bo z ubogiego stał się bogatym, z chudego pachołka panem. Takich Ś. Hieronim każe się strzedz jak największej zarazy. Bardzo dobrze ktoś powiedział: „Kto ma jedno dostatnie beneficium i używa go jak należy, ten prawą drogą zmierza ku dobru ojczyzny; kto jeszcze jedno przyjmuje, tego sumienie pozbywa jednego oka; a kto więcej bierze, traci i drugie oko, i już ślepy na oba, garnie potém co tylko może.“ Takiej chciwości nienasyconej przekleństwo sprowadził Jeroboam, król Izraelski, który acz z przejrzenia Bożego został królem, zaraz jednak czci Boskiej odstąpił, i ulał dwa cielce złote, ażeby lud Izraelski do świątyni Bożej nie uczęszczał. I ono słowo stało się rzeczywistym grzechem, tak iż wszyscy następni królowie zachowali tę cześć świętokradzką na zgubę królestwa: a mężowie święci twierdzą, że podobnego losu obawiać się trzeba dla kościoła, i widzimy, że ten los spełnił się już w wielu częściach świata. Duchowni, którzy nic nie powinni posiadać, prócz skromnego na utrzymanie swoje dostatku, ani mieszać się do rzeczy światowych, wszystko chcą zagarniać, wszystkiém rządzić. A tak wedle słów Bernarda: „którzy nie zachowują około siebie należnego rządu, lecą tam, kędy mieszka wieczna sromota.“ Niegdyś Faryzeuszowie wyszydzali Pana naszego, gdy powstawał przeciw chciwości, i mieli go za nierozumnego: a teraz Pan z nich szydzi. Strzeż się czytelniku, posiadasz-li mnogie chleby duchowne, abyś nie grzeszył podobnie, i takiej samej nie doznał kary. Z Bogiem nie można żartować; a co człowiek zasieje, to i zbierać będzie. Nie folguj niebezpiecznemu nałogowi, nie wymawiaj się dyspensą papieską: widzisz, jako się kłaniają cielcom złotym, a drudzy giną ofiarą. A jakaż-to cześć, jakie uszanowanie oddane Bogu, gdy z liczby jego sług prawie połowa odcięta? Gdyby każde beneficium mogło mieć swego z osobna posiadacza, poczet sług Bożych, który teraz jest pojedynczy, stałby się podwójnym. Słuchaj rady tych, którzy w niebian gronie już się połączyli z Bogiem, abyś z cielcami złotemi nie zgorzał razem ogniem wiecznym. Na cóż się przyda skupiać nieprawnie w jednej ręce beneficia, kiedy widzimy, że każde z osobna przy uczciwej mierności więcej nad potrzebę dostarcza?
Mieczysław, syn Jarosława, książę Smoleński, umiera, nie zostawiwszy żadnego potomstwa. Po nim obejmuje rządy brat jego rodzony Grzegorz, który także niezadługo schodzi ze świata.

Kazimierza króla Polskiego nowa i serdeczna spotyka pociecha: małżonka bowiem jego, Dobrogniewa, która po wydaniu na świat czterech synów przestała już była rodzić, i zdawało się że już została niepłodną, powiła córkę. Na jej chrzciny Kazimierz król Polski zwoławszy prałatów i panów królestwa swego, wyprawił wielką na dworze uroczystość, i córce nowo-narodzonej nadał imię Świętochna.

W Florencyi odbył się zjazd duchowny, na którym Wiktor II papież ukarał i złożył z stolic wielu biskupów, potępionych wyrokiem soboru za zbrodnie świętokupstwa i wszeteczeństwa.

Brzetysław książę Czeski wydał wojnę Pannonom czyli Węgrom i dotarł z wojskiem do Krudzim, ale zapadłszy tam w wielką niemoc, zaniechać musiał wyprawy i umarł dnia 29 grudnia. Zostało po nim pięciu synów, jako to: Spitygniew, Wratysław, Konrad, Otto i Jaromir. Po jego śmierci najstarszy syn Spitygniew objął nad księstwem Czeskiem panowanie, tak bowiem ojciec umierający był rozporządził. Ten pierwiastki swych rządów splamił srogością i okrucieństwem, ogłaszając pierwszego dnia panowania swego rozkaz, aby wszyscy mieszkańcy rodu Niemieckiego w przeciągu trzech dni ustąpili z Czech; a ktoby z Niemców po upływie zakreślonych dni trzech znajdował się w obrębie granic Czeskich, śmiercią miał być karany. Temu rozkazowi natychmiast stało się zadosyć, i wszyscy Niemcy, opuszczając w największym popłochu swoje posiadłości, domy, role i inne majątki nieruchome, wynosili się z Czech, ratując przynajmniej życie, wiedzieli bowiem, że po upływie trzech dni wszyscy od Czechów byliby wymordowani. Na domiar srogości książęcego rozkazu, rzeczony Spitygniew matkę swoję Judytę, którą ojciec jego Brzetysław wykradł był z klasztoru Ratysbońskiego, zwanego Niedermünster, córkę cesarza Ottona Rudego, tudzież ksienią klasztoru Ś. Jerzego, córkę Brunona hrabi Niemieckiego, że obie pochodziły ze krwi Niemieckiej, na wozie parokonnym dla większej sromoty wywieźć kazał, albo raczej wypędzić z Czech i odprawić do Niemiec, tak zelżywym postępkiem znieważając łono macierzyńskie. Za co mszcząc się rzeczona matka Judyta, chociaż w podeszłym już była wieku, poszła za Niemca. Brat zaś rodzony Spitygniewa, Wratysław, obawiając się jego okrucieństwa, gdy posłyszał, że Spitygniew wybiera się do Moraw, kędy on właśnie przebywał, umknął do Węgier, do Andrzeja króla Węgierskiego. Spitygniew, przybywszy do Moraw, gdy nie mógł swej srogości wywrzeć na brata Wratysława, wywarł ją na żonę jego wysłaną do Ołomuńca. Kazał ją bowiem poimać, i pod strażą barona Mszczysa wywieźć do zamku Lescen. A gdy tam przesiedziała miesiąc, dowiedziawszy się Spitygniew, że była bliską połogu, kazał ją wprawdzie wypuścić: ale ona, wyszedłszy z Lescen, znękana przykrościami więzienia i trudami podróży, które ponosić musiała, przy połogu umarła. Nie mógł się Wratysław po niej w żalu utulić: Andrzej więc król Węgierski, obchodząc się z swym gościem nadzwyczaj uprzejmie, aby skrócić jego smutek, dał mu w małżeństwo córkę swoję Adelaidę. O czém gdy posłyszał Spitygniew książę Czeski, nie dowierzając potędze brata zwiększonej nowém powinowactwem, wyprawił doń poselstwo, przeprosił go, i powrócił mu wszystko, co dawniej na Morawach posiadał.

Biskup Wenancyusz, przesiedziawszy na katedrze Włocławskiej czyli Kruszwickiej lat dwadzieścia i trzy, dotknięty panującą zarazą umarł, pochowany w kościele wsi Parkanie. Po nim Andrzej I, wyborem prawowitym, za zezwoleniem Kazimierza I, króla Polskiego, obrany został i potwierdzony przez papieża Leona IX.
Cesarz Henryk, na prośby i upomnienia papieża Wiktora, ruszył do Włoch z potężném wojskiem, a zająwszy się z wielką bacznością i troskliwością urządzeniem spraw Włoskich i kościelnych, uspokoił Włochy. Wysłał potém wojsko do Apulii przeciw Normannom, naruszającym prawa i własności kościoła: ale wojsko to, nie dokazawszy nic znakomitego, częścią orężem nieprzyjaciół, częścią chorobami i trudami zwątlone, bardzo wiele ucierpiało. W czasie pobytu cesarza Henryka we Włoszech, papież Wiktor odprawił sobor w Florencyi, i złożył z stolic wielu biskupów za winę świętokupstwa i wszeteczność obyczajów.

Głód wielki, który był nawiedził wszystkie prawie kraje chrześciańskie, utrapił i wygubił wielu ludzi: a gdy plaga powszechnej nędzy z każdym dniem wzmagała się i rozszerzała, na domiar złego powstały rozruchy, a potém wojny domowe i zewnętrzne. Pod on czas i Lutycy (Liutici populi), wiodący ród od Sławian i Polaków, a siedzący przy ujściu rzeki Łaby, kędy ta wpada do morza, wydawszy wojnę Sasom i narodom pogranicznym, i w stoczonym boju otrzymawszy zwycięztwo, sprawili rzeź okropną, a uciekających potopili w wodzie. Wtedy też Wilhelm, margrabia Saski, z wielu innymi Sasami poległ od oręża Lutyków.

Cesarz Henryk III, rodem Szwab, załatwiwszy sprawy Włoskie, wybrał się z powrotem do Niemiec; papież także Wiktor, skłoniony prośbami cesarskiemi, pojechał z nim razem z Rzymu do Niemiec. Nakazał potém i odprawił cesarz Henryk zjazd w Utrechcie (Trajectum), a z przyczyny słabości w którą był zapadł, czując się bliskim śmierci, za radą obecnego papieża Wiktora i książąt Niemieckich mających prawo wyboru, mianował królem i koronował syna swego siedmioletniego Henryka, zrodzonego z Agnieszki. Nareszcie złożony wzmagającą się chorobą umarł 5 Października w Botfelden. Ciało jego przeniesione do Spiry pochowano uroczyście, papież bowiem Wiktor uczcił pogrzeb jego swoją obecnością. Odbywszy obrząd pogrzebowy, i urządziwszy, ile w owych czasach można było, sprawy cesarstwa, wrócił papież spokojnie do Rzymu. Rzeczony zaś Henryk, trzeci cesarz tego imienia, umarł w roku życia 39, panowania na tronie królewskim 18, cesarskim 15. Jego syn, człek niespokojny, stoczył bitew sześćdziesiąt i dwie. Jałmużnik wielki. Przeprosiwszy Grzegorza VII, uzyskał odpuszczenie winy; ale powstawszy powtórnie przeciw niemu, osadził na stolicy antypapę. Grzegórz VII złożył go z tronu, a elektorowie z rozkazu papieża obrali Rudolfa książęcia Saskiego, którego Henryk w stoczonym boju krwawym zwyciężył. Sam atoli wypędzony z Rzymu przez Roberta króla Angielskiego, i poimany od syna, którego był wyniósł na królestwo, nędznie skończył życie w więzieniu.

Henryk IV, młodziuchny syn cesarza Henryka III, nastąpiwszy po ojcu, objął rządy, 88 cesarz po Auguście. A że był dzieckiem siedmioletniém, przedniejsi panowie cesarstwa powierzyli wychowanie jego matce, cesarzowej Agnieszce. Z jego siostrą Matyldą ożenił się Rudolf książę Niemiecki, który później wystąpił przeciw powinowatemu swemu jako przywłaściciel cesarstwa. Agnieszka zaś cesarzowa w małoletności syna swego Henryka zarządzała czas niejaki państwem Niemieckiém, sprawując je rozumnie i dzielnie. Doznały temi czasy kraje Niemieckie wielorakich nieszczęść, mianowicie moru i głodu; w wielu miejscach padały z gradem zmieszane kamienie ogromnej wielkości; wiele też ludzi zginęło od piorunów.

Wiktor II, biskup Rzymski, który się zwał Gebeardem (Gebehardus), umarł w Rzymie i pochowany został w kościele Ś. Piotra. W jego miejsce obrany od Rzymian Fryderyk, brat księcia Gotfryda, rodem Lotaryńczyk, który wstąpiwszy do zakonu był pod ów czas opatem klasztoru w Kassyno; nazwano go Stefanem IX. Po nim Rzymianie przekupieni pieniędzmi wybrali przeciw ustawom kanonicznym Jana, albo jak inni twierdzą Micyusza biskupa Welletreńskiego, i nazwali go Benedyktem. Ten przesiedziawszy bez potwierdzenia na stolicy ledwo dni kilka, wygnany został przez książęcia Gotfryda, brata Stefana IX papieża. Rzeczony papież Stefan w dziewięć miesięcy i dni dwadzieścia pięć od swego wyniesienia umarł, pochowany w Florencyi. Po jego śmierci zgromadzenie kardynałów obrało kanonicznie i prawnie Gerarda biskupa Florenckiego w Senie, albo jak inni utrzymują w Ostyi: był on rodem z Burgundyi, a nazwano go Mikołajem II. Ten przepisał wybór papieży ustawą zawartą w rozdziale XXIII: „W imię Pańskie“; a zwoławszy sobor w Rzymie na Lateranie, zmusił Berengara odstępcę do odwołania błędu w przedmiocie Eucharystyi, jakoby w tym Sakramencie nie było ciała i krwi Chrystusowej, tylko sam znak a godło, co wielorakiemi zbito dowodami.

Królestwo Polskie, które po śmierci króla Mieczysława w ciężką i prawie śmiertelną zapadło było niemoc, pod stérem i chwalebném panowaniem Kazimierza I króla Polskiego domierzyło pory męzkiej dojrzałości i zdrowia. Za rządów łaskawych i dobroczynnych tego króla Polacy używając błogiej ciszy i swobody, to co było dawniej upadło, zaległo w gruzach i zniszczało, z szybkością podziwienia godną dźwignęli, ustalili i odnowili. Sam Kazimierz król we wszystkich sprawach swoich kierując się duchem bojaźni Bożej, i w prostocie serca prawą przed obliczem Pańskiém postępując drogą, miłował nadewszystko pokój i sprawiedliwość; zewnętrzne zatargi, które często powodem bywają do wojen, w samym zarodzie tłumił i uśmierzał. Pełen żarliwej czci ku Bogu, miłości ku ojczyznie, obrońca wdów i sierot, wspaniały nadawca i uposażyciel kościołów, nieprzyjacielem był łotrów i złodziei. Taką wreszcie pałał gorliwością, tak żywém i miłości pełném pragnieniem wywyższenia i przyodziania chwałą rzeczypospolitej, że dążąc ku temu ciągłą a niezmordowaną pracą i staraniem, królestwo Polskie, ostatecznie prawie skołatane i nachylone do upadku, trwałym spoiwszy węzłem, przywiódł do zupełnego zdrowia i czerstwości, zkąd powszechnie Odnowicielem Polski i zaszczepcą pokoju (instaurator pacificus) nazwany, dotychczas jeszcze to imię zachowuje. Lecz kiedy mniemano, że ledwo połowy domierzał wieku swego i panowania, z przypadłą nań ciężką słabością zbliżył się do kresu ostatniego. Przez miesiąc cały mocując się z śmiercią, gdy widział, że go siły coraz więcej opuszczają, i że wkrótce życie zakończy, zwołał prałatów i znakomitszych panów królestwa do Poznania, gdzie złożony chorobą leżał, i przemówił do nich gładkiemi a obszernemi słowy: „aby się starali jak najbardziej zachować zgodę i sprawiedliwość, a po jego śmierci obrali królem Bolesława, syna jego pierworodnego, który przodkował wiekiem i rozsądkiem.“ Nakoniec przyjąwszy pobożnie ciało Pańskie i inne Sakramenta, religijnie, jak na króla tak wielkiego przystało, umarł w zamku królewskim dnia 28 Listopada w roku panowania 18, życia 44. Zwłoki jego pochowano w kościele katedralnym Poznańskim z należną czcią i wspaniałością, w grobie dziada jego Bolesława I, króla Polskiego, razem z popiołami ojca. Był–to mąż wzrostu wysokiego, postaci urodnej i kształtnej, brody długiej, włosa gęstego, sił zdrowych i czerstwych. Aż do końca życia odznaczał się gorliwą pobożnością i żądzą podźwignienia ojczyzny. A gdy przewidywał, że ostatnia chwila jego nadeszła, Bolesława, najstarszego syna swego, naznaczył, jako się wyżej powiedziało, następcą swoim na królestwo. Gwiazda z miotłą ognistą, o której było mniemanie, że zwiastowała koniec jego życia i panowania, ciągle przez kilka nocy jaśniała na niebie.

Połowcy, tak zwana dzicz pogańska, najechali po nieprzyjacielsku Wszewołoda książęcia Ruskiego Pereasławskiego, a stoczywszy z nim bitwę, pokonali Wszewołoda i jego wojsko dnia 2 Lutego. Po otrzymaném zwycięztwie, z wodzem swoim Szekalem rzucili się na jego księstwo i srodze je spustoszyli. Ta klęska, po raz pierwszy doznana, rozpoczęła pasmo nieszczęść, jakiemi później Połowcy trapili ziemię Ruską.