1000-lecie koronacji Bolesława

Chrobrego

 

 

Mieczysław książę Polski,

spędziwszy długie lata na

stolicy swego władztwa, i

wraz z małżonką Dąbrówką,

 

 

córką książęcia Czeskiego,

pierwszy zaszczepiwszy wiarę

chrześcijańską w Polsce,

przyczem założył znaczną

liczbę kościołów katedralnych

i parafialnych, i wielu dzieł świątobliwych dokonał, przyjąwszy na

koniec chrześciańskim obrządkiem

Sakramenta święte pobożnie i po

katolicku, umarł i pochowany został w kościele katedralnym

Poznańskim….

 

 

Pogrzeb książęcia nie tylko syn jego przesławny Bolesław, ale

prałaci i panowie, wielce zgonem tym zasmuceni, z należną czcią

odprawili.

 

 

Niebawem po ukończonym obchodzie żałobnym, syn jedynak,

lat dwadzieścia osiem mający, który niepospolite zdolności swoje w

zawodzie rycerskim wielu dzielnemi czyny już był od dawna wyświecił,

 

 

a rzadką w owym wieku skromnością tak chwalebnie się odznaczał, że

jawną było, iż więcej jeszcze obiecywał na przyszłość, niż w latach

poprzednich zdziałał; za przychylną wolą prałatów i panów Polskich, a

 

 

zgodną uchwałą i powszechnym, uniesienia pełnym okrzykiem,

powołany został na stolicę ojcowską i rządy państwa objął.

Był bowiem urody na podziw przystojnej, z którą łączył rzadką 

 

 

Zręczny w kierowaniu spraw domowych i publicznych, takim

zalecał się rozumem i obrotnością, że sobie i narodowi swemu ciągle

przymnażał chwały.

 

 

Wylany w hojności na kościoły i sługi Boże, dla rycerstwa

dobroczynny, dla innych uprzejmy i łaskawy, taką u wszystkich

pozyskał miłość, że zdrowia jego i całości z równą jak swojej

przestrzegali troskliwością.

 

 

Dwór swój na koniec pomnożył i uświetnił nie tylko rycerstwem

i panami znakomitszemi, ale i drużyną licznych wyzwoleńców, których

z poddaństwa wyswobodził,

napełniwszy go tak znacznym i poważnym

orszakiem, że na pozór wojsku prawie zdawał się wyrównywać.

 

 

Na którego polegając dzielności, snadno krócił zapędy

nieprzyjacioł, mąż bystrego rozumu, słynny z męstwa i przezornej rady.

Surowość swych rozkazów łagodził szczodrą wspaniałością i

 

 

przymileniem, które ją dziwnym zaprawiały urokiem.

 

 

W sprawowaniu rządów kierował się nie przygodnem

szczęściem, ale zasadami cnoty, obdarzony od przyrodzenia postacią

okazałą, dostojności pełną, i nad innych ludzi celującą. Cnoty

nagradzając łaskawością, występki karał jak najsurowiej.

 

 

Miał rzeczony Bolesław książę Polski umysł obrotny i sprawny;

wszystko, cokolwiek przedsięwziął, z łatwością wykonać zdolny; do

miejsca, osób i czasu zręcznie umiejący się stosować, i w wszelakiej

 

 

okoliczności najlepszą trafić radę; tak dalece, że czy to w pokoju, czy w

wojnie, jakakolwiek nadarzyła się sprawa, do każdej sposobnym,

w

każdej okazywał się biegłym i jakby umiejętnie wyćwiczonym.

 

 

Silny zdrowiem, czerstwością, czujnością zmysłów, odznaczał się

przytem wymową, dostatkami i wspaniałą szczodrotą.

Z tych i innych przymiotów głośną miał u ludzi chwałę, pałając

nade wszystko jej żądzą, a lękając się niesławy. 

 

 

Gdy się zaś rozeszła wieść o zgonie Mieczysława książęcia

Polskiego w krajach jemu podległych, wszystkie dziewięć kościołów

katedralnych, przez niego założone i nadane, odprawiały zań żałobne

nabożeństwa, i postanowiły, ażeby biskupi następni corocznie je także

 

 

odprawiali: słusznie, jak sądzę, i sprawiedliwie, bo za książęcia i

pierwszego onych kościołów założyciela, który im i wszystkim

zakładom duchownym, gdzie pamięć jego w wieczystych nadaniach

żyje, wlał i pozostawił swego ducha.

 

 

Kiedy mąż święty Wojciech, arcybiskup Gnieźnieński, udał się

był do Prus na opowiadanie ludom tanecznym wiary chrześciańskiej, Ś.

Gaudenty, zwany inaczej Radzyn, według ciała brat rodzony Ś.

Wojciecha, w miejsce męża Bożego przyzwany na arcybiskupstwo

Gnieźnieńskie, objął po nim stolicę.

 

 

Rodem Czech, z szlachetnego pochodził domu, z tychże co i Ś.

Wojciech rodziców, Sławnika i Strzeżysławy, herbu Róża, i tejże rodziny,

którą mienią Poraj, Różę czerwoną (?) mającej za godło.

 

 

Ś. Wojciech arcybiskup Gnieźnieński, mąż Boży, uniesiony

żarliwą i gorejącą w duszy żądzą pozyskania męczeńskiej chwały, uczuł

się zapewnionym o niej cudownem widzeniem, które mu z nieba było

objawione.

 

 

Widział bowiem dwa chóry błogosławionych, jaśniejące

blaskiem niebieskim, jeden w purpurze a drugi w bieli.

A gdy zdumiony w milczeniu rozmyślał, coby takowe widzenie

obwieszczało, głos z nieba usłyszany oznajmił mu, że chóry, które

widział, były-to zbory najświętsze Męczenników i Dziewic, odziane już

szatą nieśmiertelności, i że w nagrodę cnót swoich do obudwu będzie

przyjęty.

 

 

To przeto widzenie żądzę jego silnym ożywiło bodźcem, tak iż

postanowiwszy na swojem miejscu brata swego Gaudentego, nie bez

smutku i żalu Mieczysława Polskiego książęcia, i syna jego książęcia 

Bolesława, opuścił miasto Gniezno wraz z swą stolicą arcybiskupią, i

udał się z drużyną trzydziestu rycerzy, towarzyszów książęcia

Mieczysława, ku krainie Pruskiej, przedzielonej od Polski rzeką Ossą

(która wpada do Wisły, a stanowi granicę między Pruskiemi a Polskiemi

 

 

krajami) i rościągającej się aż do północnego morza.

Byli na on czas Prusacy narodem grubym i barbarzyńskim;

zanurzeni w błędach bałwochwalstwa, czcili duchy nieczyste, i takiej

ulegali ślepocie, że słońce, księżyc, gwiazdy, zwierzęta dzikie, ptaki,

 

 

ogień i inne rzeczy stworzone za bóstwa uznawali; niemniej gaje

niektóre, jeziora i wody, mieli za święte, tak iż nie godziło się dotknąć ich

ani siekierą, ani rybołowstwem, ani myślistwem.

Mieli język osobny, w części z łacińskiego pochodzący, nieco

 

 

jednak podobny do Litewskiego.

Też same prawie zachowywali uroczystości i obrzędy, tych

samych czcili bogów, co i Litwini. Tenże sam wreszcie ich świętościom

 

 

przewodniczył kapłan, mający stałe siedlisko w mieście, które uważano

za stołeczne, a które od Rzymu nazywano Romowe.

 

 

Ktobykolwiek nie był słuchał jego nakazów, śmiercią miał być

karany.

A zwał się ten kapłan w ich języku Krywe. Spokrewnieni

bowiem między sobą, podobny mieli język i obyczaje Prusacy, Litwa i

Żmudzini.

 

 

W pożarze wojen domowych, wszczętych w Italii między

Cezarem i Pompejem, opuściwszy dawne siedliska, wtargnęli byli, jak

twierdzą podania, do ziem które teraz zamieszkują, i obrali sobie nowe

siedziby między lasami i puszczami, w ostępach rzek, jezior i bagnisk, a

na wzór Rzymu założyli miasto Romowe, w którem osadzili

 

 

najwyższego kapłana, przewodniczącego religijnym obrządkom. 

A lubo te narody różnią się pojedynczych wyrazów

wymawianiem, podobnie jak Polacy, Czesi i Rusini, przecież z wielu

miar podobni są do siebie.

 

 

Zdaje się atoli, że ich ród i języki nie z jednego idą źródła.

Prusacy odmiennego od Litwinów i Żmudzi mają być pochodzenia.

Gdy bowiem Prusyasz król Bitynii, u którego Hannibal wódz

Kartagiński od Rzymian zwyciężony w ucieczce szukał schronienia, z

namowy tegoż Hannibala wydał był płocho wojnę Rzymianom, i mimo

 

 

przeciwnej wieszczby, jaką pokazywały otwarte trzewia bydlęce,

odważył się walną stoczyć bitwę (przyczem Hannibal temi natrząsał się

z niego słowy:

 

 

– Czy ty Prusyaszu wolisz wierzyć kawałkowi cielęciny, niżeli

doświadczonemu wodzowi?

Pobity od Rzymian i rozproszony, uciekając przed ich orężem z

szczątkami Bityńczyków, stanął w okolicy północnej, i od swego imienia

nadał Prusom nazwisko.

 

 

Bityńskiego zaś plemienia nawet do dziś dnia pozostały ślady;

niektórzy bowiem z Prusaków zachowują jeszcze wyrazy swojej dawnej

mowy, a ludy Eolski, Dorycki, Attycki i Joński należycie je rozumieją.

Żony u nich były kupne i przymuszone podejmować prace

rolnicze.

 

 

Ciała zmarłych palono wraz z bronią, końmi, odzieżą i innemi

rzeczami, w których żyjący mieli upodobanie.

 

 

Do Pruskiego tedy kraju zawitawszy mąż Boży Wojciech, zaczął

ludowi tamecznemu opowiadać poselstwo Chrystusowe, a to przez

tłumacza dodanego mu umyślnie w tym celu od Mieczysława książęcia

Polskiego. 

 

 

Odwodząc Prusaków od czci czartowskiej, nauczał: „że to,

któremu się kłaniali, słońce, księżyc, gwiazdy, zwierzęta, ogień (zwany u

nich wieczystym) i gaje, były tworami Boga prawdziwego, i że jedynie z

dopuszczenia Bożego zamieszkały w nich złe duchy, uwodzące swoich

czcicieli.”

Takie i inne nauki roznosił mąż Boży krążąc po miejscach

ludniejszych, ustawicznem zajęty kazaniem i pracą około zaszczepiania

wiary świętej.

 

 

Gdy na przeprawie przez rzekę Ossę prosił, aby dla ubóstwa

jemu i jego towarzyszom odpuszczono przewoźne, od flisaka wiosłem w

głowę ugodzony, błogosławił Bogu, że mu dla swego imienia ucierpieć

nieco dozwolił, i zapłacił żądane myto.

 

 

Tym przykładem pokazał, że dla miłości Boga niema nic

straszliwego; nic też nie powinno zdawać się przykrem i ciężkiem, przez

co bliźniego z manowca błędu naprowadzić można na drogę wiary.

Jakkolwiek widział, że lud Pruski odpychał ze wstrętem

obwieszczaną mu naukę i trudny był do ugłaskania, jednakże z

posłuszeństwa i miłości ku Bogu, który go powołał do głoszenia swego

imienia między pogany, nie rozpaczał, znosząc cierpliwie rozmaite

 

 

krzywdy i zelżywości, tak dalece, iż często nie przyjęty w gościnę, i

pozbawiony kawałka strzechy, spoczywać musiał pod gołem niebem, i

wytrzymywać zimno i słoty.

 

 

A przecież z dziwną pokorą i wytrwałością pracował jak

najgorliwiej w winnicy Pańskiej.

Aliści Prusacy oburzeni pogardą i znieważaniem bogów swoich,

których cześć od przodków dziedzictwem była im przekazaną, jątrzyli

się coraz więcej i gniewem zapalali. 

Za poduszczeniem nareszcie wzmiankowanego wyżej kapłana

najwyższego Krywe i innych pogańskich ofiarników, panowie Pruscy

sprzysięgają się na jego zgubę.

 

 

A gdy mąż Boży całe niemal przeszedłszy Prusy, gdzie rozsiewał

słowo zbawienia, przybył do jednej wioski leżącej nad brzegiem morza,

blisko miasteczka zwanego dotąd Fischhaus (Ffeszhausch) i na wzgórzu

 

 

skalistem, nad tą wioską panującem, w Piątek dnia dwudziestego

czwartego Kwietnia mszą ś. odprawiał, modląc się do Boga gorącem

westchnieniem i ofiarą, aby Prusaków nawrócił; zgromadza się do koła

tłuszcza pogan, którzy w mniemaniu, że czarów używa na wytępienie

 

 

ich bogów, rzucają się nań z wściekłością i mnogiemi ciosami

potłuczoną, siedm razy przebitą jego głowę, odciąwszy od reszty ciała,

 

 

ku większej sromocie wieszają na pobliskiem drzewie, kędy orzeł przez

dni trzy, w których wystawioną była na urągowisko, strzegł jej wiernie i

pilnował.

 

 

A tak dusza owa błogosławiona, po wytrzymaniu męczeńskiej

kaźni, wzniosła się przed stolicę najwyższego Majestatu po wieniec

dwoisty i wiecznotrwały, otoczona chórem witających ją Aniołów; a sam

 

 

Święty, uwolniony z więzów ciała, poszedł na gody wieczne używać

roskoszy najwyższej i niepożytej.

Ciało męża świętego, zrąbane na ćwierci, które gospodarz

 

 

podejmujący go w gościnie pozbierał i w koszu przechował, Prusacy z

obawy, żeby po śmierci nie doznali od niego jakiej przygody,

odebrawszy ukryli w ziemi i z wielką strzegli czujnością w tej samej

wiosce, w której był zamordowany.

Towarzyszów zaś ś. Wojciecha, jako to, Benedykta, Mateusza,

 

 

Jana, Izaaka, Krystyna i Barnabę, umęczywszy rozlicznemi ciemięztwy i

obelgami, wypędzili z swego kraju, grożąc im śmiercią, gdyby się

poważyli kiedy powrócić. 

 

 

Mieli zaś Prusacy między swojemi obrządkami i zwyczajami i

ten barbarzyński obyczaj, że zmarłych ciała palili, kładąc razem na stosie

najstrojniejsze ich szaty, konie, zbroje, i cokolwiek zmarły miał

najlepszego, w mniemaniu, że tych wszystkich rzeczy, z któremi spłonął

na zgliszczu, w drugiem życiu używać będzie.

 

 

Zabójstwo karząc surowo, skazywali na śmierć winowajcę lub

jego krewnego. Gościnni i w przyjęciu hojni, lecz skłonni do pijaństwa i

niepomiernej ochoty, pili końskie mleko, które zwykle głowę zawraca.

 

 

Wino nie było im znane, tak wszelako radzi się upijali, że

zdawało im się, iż gość albo przyjaciel nie dosyć od nich był uczczony,

jeżeli go trzeźwym puścili. Kobiety równie jak mężczyzni podzielały ten

nałóg ustawicznego pijaństwa.

Liczba żon nie była u nich ograniczona; ile ich kto mógł kupić,

tyle ich miał; przeto też żadnego od mężów nie doznawały

poszanowania,

skazane mimowolnie na podłą i służebniczą pracę.

Łaźnie codzienną były potrzebą równie u mężczyzn jak u kobiet:

utrzymywali bowiem, że wypędzały z ciała chorobę ostatniego przepicia

 

i przedłużały życie.

Nikomu nie było wolno żebrać; lecz głodnemu, do

któregokolwiek udał się domu, wszędy podawano strawę…

Prusacy dowiedziawszy się, że błogosławiony Męczennik

Chrystusów Wojciech Bolesławowi,

dostojnemu książęciu Polskiemu, jak

za życia tak i po śmierci wielce był drogi i że gorliwie o odzyskaniu i

przeniesieniu do Polski jego zwłok przemyślał (taką bowiem dla męża

Bożego książę Bolesław przejęty był czcią i miłością, że gdyby Prusacy

ciała jego nie chcieli byli wydać, a okupem albo zgodnym jakim

układem, postanowił nawiedzić ich orężem i najdotkliwiej jakby tylko

mógł prześladować, pókiby ciała świętego nie wydali) wysyłają do

książęcia Polskiego Bolesława posłów, którzy dumnie sobie poczynając,

temi słowy zawodzą: 

– Dowiadujemy się, że bóg twój Wojciech, któregośmy zabili,

wielkiego nabawia cię frasunku, i że pragnąc gorąco odzyskania jego

ciała grozisz się nawet wziąć przeciw nam do oręża i wojnę na nas

gotujesz. Orężem przecież nie wskórasz ani odzyskasz ciała boga

twojego, które w miejscu tajemnem, tobie i innym wielu niedostępnem,

pochowane leży.

– Jeżeli je otrzymać żądasz, nie żelaza ale srebra potrzeba.

Gotowiśmy je w twe ręce wydać, zechcesz-li dać tyle srebra, ile ciało

zaważy.

Bolesław książę Polski, acz niechętnym umysłem przyjął to

zuchwałe poselstwo, pohamowawszy jednak w sobie słuszny gniew i

oburzenie, a na inny czas odłożywszy zemstę, godną tak niewczesnej

Prusaków zarozumiałości, skromniej niżeli przyrodzone jego niosło

usposobienie, ażeby tem łatwiej odzyskać zwłoki męża świętego i ze

względu na obecny stan rzeczy, posłom Pruskim w odpowiedzi

oświadcza: że warunek, jaki położyli, przyjmuje.

Stosownie zatem do ugody między Bolesławem książęciem

Polskim a posłami Pruskimi zawartej, Bolesław posyła księży wraz z

drużyną rycerstwa do Prus i przeznacza dostateczną ilość srebra,

wysypanego hojnie ze skarbów książęcych.

Dokąd gdy wysłani przybyli, a według umowy Prusacy,

wybrani do załatwienia tej sprawy, ciało ś. Wojciecha woń jakąś

cudowną wydające dobyli z ukrycia, sprawdzają naprzód Polacy, czyli

było to samo; poznawszy je potem po ranach, świadczących o świeżem

zabójstwie i po innych znakach oczywistych, kładą na wagę dla

odważenia z niem srebra, które był książę Bolesław przysłał.

Aliści gdy w mieście Romowe, stolicy Pruskiej, złożono na szali

srebro, mające zdaniem Polaków zrównoważyć ciało święte, albo je wagą

swoją przewyższyć, dziwnem nieba zrządzeniem, ciało to, które za życia

zdawało się naczyniem i przybytkiem Ducha Świętego, do tak leciuchnej 

zdrobniało wagi, że nie okazując żadnego prawie ciężaru, ledwo

szczupłą ilość srebra trzymało na szali.

A gdy wszystkich obecnych, Polaków równie jak i Prusaków,

wielkie ogarnęło zdumienie, oddają naprzód Polacy Bogu Najwyższemu

chwałę za cud zdziałany i wyświadczone tak wielkie dobrodziejstwo, a

potem księża zdejmują z szali ciało s. Wojciecha z wielką czcią i

pobożnością i składają je w skarbniczce pięknej roboty, przywiezionej z

sobą i na ten użytek przeznaczonej; a niemal wszystko srebro, które

miało być dane na wykupienie ciała świętego, chowają napowrót do

skrzyni, z wielkiem Prusaków zmartwieniem, którzy zobaczywszy już

skarb przywieziony, radzi nie radzi musieli go odstąpić i dotrzymać

danego słowa.

Nie śmieli Prusacy zrywać zawartej umowy, acz niektórzy tę

niegodziwość doradzali; bali się bowiem ukarania od Boga, którego cud

ich zatrwożył przy odważaniu ciała świętego lub narażenia się na klęski

słusznej z Bolesławem książęciem i Polakami wojny, za zgwałcenie

umowy, którą sami ofiarowali.

Posłowie zatem Polscy, odebrawszy w Prusiech ciało ś.

Wojciecha, z czcią uroczystą i należnym uwielbienia okazem odwożą je

do Polski, wśród radości i uweselenia ludu Polskiego, który hurmem i z

zapalonemi świecami wychodził na jego przyjęcie, po wszystkich

powiatach, wsiach i okolicach, przez które je prowadzono.

A gdy Bolesław książę Polski powziął wiadomość od posłów do

Prus wyprawionych o całej sprawie i wydarzeniu, jak za Bożem

zrządzeniem ciało ś. Wojciecha przy jego odważaniu mało albo nic

prawie nie zaciążyło na szali, i gdy się dowiedział, że uprowadzone

bezpiecznie znajdowało się już na ziemi Polskiej, z radością i pociechą

serca uwielbił cudowną moc Zbawiciela, który jemu i narodowi

Polskiemu tak wielkie wyświadczył dobrodziejstwo. 

Poczem zwoławszy wszystkich pobliższych biskupów, księży i

świeckich panów, w licznym i poważnym tłumie wszelkiego stanu i

powołania ludzi wyszedł na powitanie ciała Męczennika; a gdy się ku

niemu zbliżył, padł na oblicze wraz z duchowieństwem, ludem i

towarzyszącą mu drużyną.

Wyśpiewał potem sercem i usty chwałę Boga, odprowadził ciało

i złożył w Trzemesznie, w klasztorze kanoników regularnych ś.

Augustyna, który ojciec jego Mieczysław książę Polski zaraz po przyjęciu

wiary chrześciańskiej był założył i z osobliwszą hojnością uposażył.

Po niejakim zaś czasie, chcąc znakomitszą uświęcić czcią ciało ś.

Wojciecha, zgromadził mnogi poczet biskupów, księży i osób świeckiego

stanu i z wielką a pełną blasku uroczystością zwłoki męża świętego dnia

dwudziestego października przeprowadził z Trzemeszna do Gniezna,

miasta pod ów czas ludnego i kwitnącego i złożył je z największą czcią w

kościele metropolii Gnieźnieńskiej, której tenże święty był przez jakiś

czas arcypasterzem.

Potem, na pamiątkę tak wielkiego dobrodziejstwa, odprawiał

przez wiele dni pobożne uroczystości i rozdawał ubóstwu hojne

jałmużny, z dziwną wylewając się łaską i szczodrotą dla wszystkich,

którzy w potrzebach swoich do niego się uciekali.

Po przeniesieniu zaś ciała ś. Wojciecha do Gniezna, począł mąż

Boży wsławiać się licznemi i gęsto powtarzanemi cudami i wielkim

okazywać przyczyńcą swoim wyznawcom, w smutkach i doległościach

wzywającym jego pomocy.

Przeto nie tylko z Polski, ale i z najodleglejszych kończyn

Niemiec i Węgier tłumy ludu poczęły uczęszczać i pielgrzymować do

jego grobu, gdzie znajdowały zdrowie i pocieszenie.

Cudów, które mąż święty zdziałał, iż są w różnych księgach

opisane, nie zdało nam się zamieszczać w tem dziele, aby go zbytnią

obszernością nie powiększać. 

Gdy cuda osobliwsze i zadziwiające, które łaska Zbawiciela

przez zasługi ś. Wojciecha arcybiskupa Gnieźnieńskiego czynić raczyła,

po wielu krajach szeroko i daleko się rozgłosiły, Otto III cesarz Rzymski

nękany słabością, tak z własnego natchnienia, jako też rady przyjaciół,

począł o podźwignienie z niemocy gorliwie wzywać ś. Wojciecha,

ślubując Bogu, że jeżeli dawne odzyska zdrowie, grób Męża świętego

osobiście odwiedzi.

Aliści cudownie, po uczynieniu takiego ślubu i wezwaniu ś.

Wojciecha, uczuł się wolnym od tej słabości, którą cierpiał.

Chcąc zatem ślub swój wypełnić i u grobu Męczennika złożyć

godne Świętego podarki, wybrał się do Polski w gronie wielu książąt i

rycerstwa, aby razem i z ślubu się wywiązać i poznać osobiście

Bolesława, który wielkiemi pochwałami rozgłośnie wszędy słynął.

Jakoż wiedzieli o tem wszyscy, że się udał do Polski nie tylko dla

odwiedzenia zwłok ś. Wojciecha, spoczywających w Gnieznie, ale i

poznania Bolesława książęcia Polskiego, znęcony jego sławą.

O którego zamierzonem przybyciu powziąwszy wiadomość z

licznych doniesień Bolesław, przysposobił się

we wszystko, co było stosownem do przyjęcia tak znakomitego

gościa wraz z jego rycerstwem i wstępującego cesarza w granice Polski,

w licznym dworzan orszaku, przystojnie i z wielką uczciwością powitał.

A od pierwszego zaraz spotkania zaopatrzył hojnie i wspaniale, nie tylko

jego samego, ale i wszystko rycerstwo, we wszystkie rzeczy potrzebne i

prowadził drogą najkrótszą do Poznania.

A że Otto cesarz zobowiązał się był ślubem iść pieszo siedm mil

do ciała ś. Wojciecha, przeto postanowił ztąd już piechotą dalszą podróż

odbywać (tyle bowiem rachują drogi z Poznania do Gniezna).

O czem Bolesław zawiadomiony, chcąc cesarzowi największą,

jaką tylko mógł, cześć okazać, rozkazał całą przestrzeń drogi, którą 

cesarz miał postępować, od Poznania aż do Gniezna, podesłać suknem

rozmaitej barwy, tak iżby w pochodzie swoim wraz z rycerstwem

nigdzie ziemi nie dotknął.

A lubo cesarz Otto dał poznać, że takiej grzeczności by najmniej

nie wymagał i że mu raczej zdała się ciężarem a niżeli zaszczytem,

przecież zniewolony prośbami Bolesława, któremu nie chciał dać

powodu do użalania się, że jego uprzejmością i dobrą chęcią pogardził,

przychyliwszy się do jego żądania, w towarzystwie Bolesława, pieszo z

nim idącego, i drużyny swego rycerstwa, udał się do Gniezna.

Tam od Gaudentego arcybiskupa, tudzież innych biskupów,

prałatów, panów, niewiast znakomitych i ich córek, którym książę Polski

Bolesław na powitanie cesarza spiesznie zgromadzić się kazał, przyjęty

był z wielką czcią i należnym dostojeństwu jego okazem.

Cesarz nawzajem, pełen uprzejmości, witał ich mile, i już wtedy

nie bez podziwu zwracać począł uwagę na bogate stroje i ozdoby

rozmaitych stanów, przepychu pełne z złota, kamieni drogich i pereł

klejnoty, w których panie i znakomite niewiasty świetnie i okazale

wystąpiły; niemniej na osobiste, prawdziwie królewskie przymioty

Bolesława książęcia Polskiego, dawno już z wieści rozgłośnych sobie

wiadome.

Dziwiło go to nie pomału, z jaką wszystko wykonywał

szybkością, jak przytomny umysł, staranność i rządne w każdej sprawie

okazywał rozgarnienie; jaka odwaga w niebezpieczeństwach, czujna i

gotowa na wszystko rada, jak osobliwa przy tem zalecała go zręczność i

ludzkość: które to przymioty, jawniej pod ów czas niż kiedy indziej

udowodnione, ujęły mu serce tak cesarza jako i wszystkich

przytomnych.

Gdy nadto przypatrzył się wystawnemu przepychowi, takiej

obfitości złota, kamieni drogich, pereł, purpury, zbrojnym wreszcie

pocztom rycerstwa i rozlicznej służby drużynom, jakich się nigdy 

widzieć w Polsce nie spodziewał, gdy poznał znakomite i świetne dzieła

Bolesława, nie już z powieści cudzej, ale sam przez się osobiście i

własnemi oczyma; więcej jeszcze wzbudziła w nim podziwu sama

obecność, często wielkim imionom nieprzyjazna, a niżeli z daleka

mówiąca sława.

Bowiem ten książę, raźny i obrotny w wykonaniu każdej

sprawy, którą zamierzył, odznaczał się dzielnem ramieniem i wymową.

Cesarz więc Rzymski Otto III, przybywszy do miasta Gniezna i

wszedłszy do kościoła katedralnego, padł na oblicze przed ciałem ś.

Wojciecha i z wielką pobożnością składał dzięki Bogu i ś. Wojciechowi za

przywrócone sobie zdrowie.

Ofiarował potem do grobu jego podarki godne cesarza w złocie i

srebrze i przez dni kilka zatrzymał się w Gnieźnie, dla oddania należnej

czci mężowi Bożemu.

Książę zaś Polski Bolesław najusilniejszych dołożył starań, ażeby

tak Ottona cesarza, jak i wszystkich którzy z nim przybyli dostojników,

panów i rycerzy, nie tylko jak najhojniej zaopatrzył w wszelaką żywność,

ale nadto znakomitemi uczcił podarkami i innemi uprzejmości dowody.

Znoszono zatem cesarzowi i panom jego co dzień nowe

upominki, stosowne do stanu i godności każdego z przybocznych i

służebników dworu.

Dawano jednym naczynia złote, drugim srebrne, innym noszenia

z drogich kamieni, łańcuchy, konie przepyszne, futra zagraniczne

wielkiej wartości, szaty ozdobne tkaninami z złota i srebra, świetne

purpurą i szkarłatem.

Cesarz więc Otto, któremu znaną już była z rozgłośnej sławy

potęga i wielkość Bolesława książęcia Polskiego i który od dawna

pragnął dla przekonania się o niej nawiedzić kiedykolwiek Polskę,

utyskiwał sam w sobie i przed poufalszymi z swoich powierników, że 

Bolesław tylu dowodami czci, tylu darami i wysługami bardziej go

upokarzał niż zaszczycał i że w zbliżeniu osobistem, co rzadko bywa,

większym się jeszcze niż z dalekiego odgłosu pokazywał.

Tem ciekawiej przeto i sam cesarz i jego panowie na bohatera

słynnego przeważnemi dzieły, roztropnością, przemysłem, czynnym w

sprawach obrotem, wspaniałością i innemi przymioty godnemi

panującego, oczy zwracali.

I widzieli w nim zbiór najrozliczniejszych zalet,

przewyższających jego sławę; wrodzony dar roztropności połączonej z

dowcipem, bystrość osobliwszą i zręczność w rozporządzaniu i

załatwianiu spraw wszelakich, umysł do działania skory i na podziw

przezorny.

Zastanawiała ich równie ogromna liczba wojsk i ludów, które

skinień jego słuchały z niewypowiedzianą bojaźnią i posłuszeństwem,

karność rycerzy i sług w wykonaniu prawie na wyskok szczegółowych

poleceń.

Gdy więc Otto cesarz postrzegł w nim nie tylko zdolności daleko

wyższe niżli o nich wieść głosiła, ale rzadki nawet w panujących wzór

cnoty; umyślił, dla podwyższenia jego chwały, przydać mu zaszczyt

królewskiej korony.

Zwoławszy więc panów przedniejszych i radców swoich,

wyjawił im (mówią) nad tak znakomitemi sprawy Bolesława książęcia

podziwienie swoje, które długo w duszy ukrywał:

– Nic, rzecze, z tego co o Bolesławie książęciu Polskim doniosła

nam sława, nie skłamała; owszem większe nierównie rzeczy zataiła,

wiele prawdzie ujęła; nie wyświeciła wszystkich dzieł chwalebnych i

cnót Bolesława, które obecnie widzimy i podziwiamy, ogłaszając je

półgębkiem, skąpo i zazdrośnie. 

– Mniejszą była ta sława w świecie, niżeli tu na miejscu. Tyle

bowiem widzimy w nim rozsądku, odwagi, wielkości duszy,

sprawiedliwości, hojności, łaskawości, tyle w jego prawym i rzetelnym

umyśle odkrywamy codziennie zacnych i prawdziwie królewskich

przymiotów, że słusznie od nas stawiony być może na wzór

najświetniejszy swoim następcom.

– Byłoby to sromotą i zelżywością, powiem nawet występkiem,

gdyby mąż tak wielki, a nam i państwu naszemu najprzychylniejszy,

pod skromną ukrywał się nazwą książęcia, a nie siadł raczej na szczeblu

najwyższym dostojności królewskiej, kiedy jak wiemy i nad książęta jest

możniejszy i mądrością swoją królom wyrównywa.

– My więc, jeżeli to zda się wam dobrem i pożytecznem,

umyśliliśmy, dla chwały Bożej, dla pomnożenia i wzrostu wiary świętej,

a zguby narodów barbarzyńskich, z Polakami sąsiadujących, zaszczycić

go dostojnością królewską, przybrać do wspólności i pełnego

uczestnictwa władzy naszej i podać mu do rąk berło królewskie, aby tą

przynajmniej wzajemnością wywiązać mu się za tyle dowodów czci, tyle

hojnych i wspaniałych darów, któremi nas codziennie obsypuje, pokąd

nie zdołamy inaczej ich zawdzięczyć.

A gdy wszyscy książęta, panowie i dostojnicy cesarscy,

zgodnemi głosy i z uwielbieniem pochwalili tę myśl cesarza, rozwodząc

się szeroko i z wielkiemi pochwałami o zaletach Bolesława, i twierdząc

jednozgodnie, że w Bolesławie książęciu wzór prawie wszystkich

dobrych przymiotów i wszystkie najcelniejsze mieściły się cnoty: cesarz

Otto wychodzi z swojej komnaty i z księciem Bolesławem udaje się do

kościoła Gnieźnieńskiego, wśród licznej drużyny towarzyszącego obu

monarchom rycerstwa i tłumów ludu płci obojej.

Dokąd przybywszy cesarz Otto, rozkazuje Gaudentemu

arcybiskupowi Gnieźnieńskiemu i innym biskupom, Bolesława książęcia

olejem świętym namaścić na króla Polskiego i z stósownemi mowami i 

błogosławieństwy wykonać uroczyście to wszystko, co się zwykło czynić

przy koronacjach i namaszczeniach królewskich.

Czego gdy dopełniono, prowadzi Otto cesarz Bolesława na tron

wyniosły, zkąd od wszystkiego, które ich otaczało, zgromadzenia mógł

być widziany; a zdjąwszy z głowy swojej świetną koronę, w którą na ów

czas był przybrany, koronuje nią i wieńczy skroń Bolesława, mianując i

ogłaszając tak jego, jak i wszystkich Bolesława potomków,

dziedzicznemi królami Polskimi, cesarstwa Rzymskiego sprzymierzeńcy

i przyjaciołmi; przyczem poddał jego zwierzchnictwu i królestwu

wszystkie krainy i ludy Polskie, i prawem własności odkazał wszelakie

księstwa, ziemie i powiaty, bądź już nabyte, bądź w przyszłości przez

niego i następnych królów Polskich z łaski Bożej na narodach

pogańskich lub odszczepionych zdobyć się mające.

Orła przytem białego jemu i całemu królestwu wiecznemi czasy

za herb nadał, ażeby na wzór państwa Rzymskiego, które podobny

mając znak za godło, różniący się jedynie kolorem czarnym, dzierżyło

nad wszystkiemi krajami Niemieckiemi zwierzchnictwo i on takiegoż

używając godła w polu białem, nie przestawał podbijać pod swoje

panowanie narodów Słowiańskich, w barbarzyństwie jeszcze żyjących.

Zaczem upominał go i zachęcał, aby dla wzrostu i rozkrzewienia

wiary chrześciańskiej starał się wszelkiemi siłami wytępiać

barbarzyńców, a iżby poddanemi swojemi rządził sprawiedliwie,

kościołowi Bożemu i sługom jego oddawał powinną cześć i należytość, a

trwał w przymierzu i statecznej przyjaźni z cesarzem; obiecując mu, że z

czasem za swe dzieła chwalebne i cnoty większych jeszcze dla siebie,

synów swoich, wnuków i następców od Boga i cesarza łask dostąpi.

Żeby zaś to postanowienie uczynić tem trwalszem i

pewniejszem, zatwierdza je i uświęca przywilejem cesarskim,

opatrzonym pieczęcią złotą (bulla aurea), mocą którego 

królów i królestwo Polskie wyosabnia, nadaje i wynosi

osobliwszemi swobodami i prawami wyłączności, z zupełnem

usamowolnieniem i wyjęciem ich na wieczne czasy z pod władzy i

zwierzchnictwa swego i swoich następców cesarzów Rzymskich.

Bolesław zaś, nowy król Polski, skromnemi słowy

odpowiedziawszy na to, co mu cesarz zalecił i dziękując z wielką

uprzejmością za odebrane dary, przyrzekł: „że wedle możności za

pomocą Bożą wszystko wypełni“.

A tak rzeczpospolita Polska stała się królestwem, a Bolesław

książę Polski wywyższony został nad wszystkich książąt Słowiańskiego

rodu.

I gdy do spełnienia miary wszelakiej pomyślności nie brakowało

mu niczego, krom korony królewskiej, Opatrzność Boska i tą go

obdarzyła.

Za tę przeto i inne nader liczne dla rodu i plemienia swego

zasługi uczczono go posągiem złotym, tudzież łukiem tryumfalnym, na

świadectwo potomnym wiekom; on bowiem pierwszy u Polaków przyjął

oznaki godności królewskiej.

Dzień też ów pamiętny dla narodu, równie jak następne,

święcono nader uroczystym obchodem, ku czci i chwale dwóch

obecnych monarchów, dającego i przyjmującego koronę.

Uświetniono go wydaniem wspaniałych zabaw i widowisk: w

tym dniu bowiem Bóg niezmierzony w swojej łasce wyniósł Bolesława

króla na stolicę królestwa i w nim uświęcił początek tak zaszczytny

błogiego i pożądanego dla wszystkich Polaków panowania.

Widząc Bolesław, ile z uzyskanej godności królewskiej jemu,

państwu jego i narodowi Polskiemu przybyło chwały, uznał, że we

wszystkiem spełniły się słowa Benedykta VII papieża, wyrzeczone w

odpowiedzi posłowi ojca jego, Lambertowi biskupowi Krakowskiemu. 

Uradowany więc i niezwykłą przejęty pociechą, przez trzy dni

następne urządzał z przepychem podziwienia godnym najwytworniejsze

biesiady dla cesarza Ottona i wszystkich książąt, prałatów i panów;

przyczem okazał i szlachetnego umysłu wspaniałość i bogactwa swoje i

wielkość.

W ciągu bowiem owych trzech dni przewyższył hojnością

wszystkich książąt, do tego stopnia, że rozrzucając raczej niżli rozdając

podarki, cesarza i najprzedniejszych panów jego orszaku z dala za sobą i

w upokorzeniu zostawił, a zdziwiwszy wiek spółczesny, samego

zwłaszcza cesarza i jego towarzyszów, potomności przekazał wieść do

uwierzenia trudną.

Każdego bowiem dnia zastawiano stoły gościnne naczyniami

nowemi z złota i srebra, połyskującemi od klejnotów i drogich kamieni,

które zaraz po skończonej uczcie, złożone w stos osobny, cesarzowi w

darze odnoszono.

Toż samo powtarzano w drugim, a na koniec i w trzecim dniu,

zastawiając w miejsce tam tych inne, a coraz większej wagi i wartości

naczynia.

Uczciwszy zaś tak hojnemi dary cesarza, zwracał się z swą

szczodrotą do książąt, prałatów, panów i dworzan cesarskich i stosownie

do stanu, stopnia i powołania, wszystkim rozdawał upominki,

zawdzięczając tą bezprzykładną prawie wspaniałością uprzejme

względy cesarza, który z własnego popędu i natchnienia królewską

uwieńczył go koroną.

A ku większemu uczczeniu Ottona codziennie wyprawiano

igrzyska, gonitwy z kopijami, pląsy, śpiewy i rozmaitego rodzaju

zabawy.

Cała stolica brzmiała dzień i noc muzyką i ochoczą rozrywką.

Tak gościnnem chęci swoich wylaniem król Bolesław tyle sobie ujął

wszystkich panów i dworzan cesarskich, że im się zdawało, iż mniej 

otrzymał niżli zasłużył, i ofiarowaną mu dostojność królewską niżej

cenili, niż okazaną sobie uprzejmość i hojność.

Otto III cesarz, mąż ślachetnego i wspaniałego umysłu, zważając,

że i sobie i swoim uczyniłby ujmę, gdyby się nie wywzajemnił za tyle

przysług i upominków, któremi ich Bolesław król Polski tak hojnie

obdarzył, po krótkim namyśle, postanawia wejść z królem Bolesławem

w związek powinowactwa i zaślubić synowi króla Polskiego jedynemu,

który imieniem swego dziada nazywał się Mieczysław, siostrzenicę

swoję Ryxę, córkę pierworodną Ezzona, czyli Herenfryda grabi palatyna

Reńskiego, książęcia pod ów czas słynącego zacnością rodu i osobliwszą

roztropnością i rodzonej siostry swojej Mechtyldy.

Tę dla uświetnienia domu królewskiego i większej chwały

narodu łączy z wspomnianym książęciem Mieczysławem, drogim i

jedynym plemieńcem Bolesława, iżby dostojność korony królewskiej

zajaśniała jeszcze związkiem zaszczytnym z krwią i rodziną cesarskiego

domu.

Ugody i zaręczenia uroczyste pomiędzy cesarzem a królem, w

imieniu dzieci, zawarte zostały i utwierdzone na piśmie. Uważał bowiem

Otto za walną cesarstwa swego podporę, jak rzeczywiście było, to

powinowactwo, mające skleić kraje Niemieckie z Polskimi.

Na tem jeszcze nie przestając, daje w podarku Bolesławowi

gwóźdź z krzyża Zbawiciela, uświęcony przebiciem ciała Pańskiego,

tudzież włócznię Ś. Maurycego, z taką przemową:

– Ten gwóźdź, nad który sądzę iż nie mam i mieć nie mogę

między wszystkiemi skarbami memi nic kosztowniejszego, nic

droższego, ani wdzięczniejszego, ani milszego, tobie, memu

najmilszemu powinowatemu, daję za godło zwycięzkie, czyniąc cię,

mocą tego znakomitego daru, wszystkich okólnych nieprzyjaciół, a

zwłaszcza narodów barbarzyńskich, wielkim i sławnym zwycięzcą. 

– Nie wywzajemniam się złotem i srebrem za wspaniałe

upominki twoje, któremi mnie i towarzyszów moich obdarzyłeś, bo

widzę że w nie aż nadto jesteś bogaty, ale darem przewyższającym

wszystkie bogactwa ziemskie, gwoździem Chrystusowym.

– Przydaję ci nadto włocznię ś. Maurycego, naczelnika legii

Tebańskiej, abyś jej używał jedynie w wojnach toczonych z narodami

barbarzyńskiemi, królestwu twemu przyległemi, których potęgę za

pomocą Bożą i przyczyną ś. Maurycego zetrzesz.

Bolesław zaś król Polski, za związek tak zaszczytny i świetny, i

dary znakomite takiej rzadkości wynurzając cesarzowi słuszną podziękę,

darował mu nawzajem ramię ś. Wojciecha, przyjęte z wielką

wdzięcznością i uczuciem pobożném; przyczem tak mówił do cesarza:

– Kiedy codziennie więcej się przekonywam, że mnie i lud mój, a

nawet potomstwo moje w tak czułym raczysz mieć względzie, że nie

przestając na wywyższeniu mojem wraz z narodem władzy mojej

podległym, jeszcze i syna mego przybierasz za zięcia, gdy nadto tron

królewski, na którym mnie osadzasz, uświęciłeś gwoździem

Chrystusowym i włocznią ś. Maurycego, godłami zwycięztwa; przeto

starać się będę usilnie, abym ozdobiony tak wielkiemi zaszczyty

wywiązał się za nie raczej czynami niż słowy.

– Z szczerą wiernością i chęcią za ciebie i państwo twoje staczać

będę wojny, do jakich tylko zechcesz mnie powołać, kwapiąc się z

dowodami wdzięczności, w której nikt mnie przewyższyć nie zdoła.

A to uwieńczenie książęcia Polskiego Bolesława koroną

królewską i pierwsze namaszczenie królów Polskich przypadło w te

czasy, gdy na stolicy Piotra siedział Jan XVIII papież.

Otto cesarz, dopełniwszy koronacyi Bolesława I, króla Polskiego,

i spowinowaciwszy się z nim przez siostrzenicę swoję Ryxę, obciążony

zlotem, srebrem i rozlicznemi upominki, opuszcza Gniezno, z błogą w

sercu pociechą, że ukoronował i powinowactwa związkiem skojarzył z 

sobą książęcia tak ludzkiego i wspaniałego, a w nim sobie i cesarstwu tak

znakomitego pozyskał sprzymierzeńca.

Bolesław zaś król Polski, wracającego cesarza do swoich krajów

odprowadził aż na granice królestwa, podejmując go wraz z

towarzyszącem mu rycerstwem hojnie i wspaniale, po wszystkich

miejscach do władztwa jego należących.

A gdy przybyli do granic królestwa, złożywszy dzięki cesarzowi

i stwierdziwszy z nim sojusze wiecznej przyjaźni rozmaitemi

obietnicami, pożegnał go i wrócił do Polski.

Otto zaś cesarz puścił się z powrotem do Niemiec i szczęśliwie

przybył do Magdeburga, gdzie najczęściej zwykł był przesiadywać.

Poczem Ryxę dziewicę, dostojną siostrzenicę swoję oddał z wianem i

oprawą posłom Bolesława króla Polskiego, którzy w towarzystwie jego

razem przybyli dla zabrania jej do Polski i złożenia podarków wielkiej

wartości, posłanych od króla Bolesława ojcu Ryxy, Ezzonowi grabi

palatynowi.

Ci zatem z liczną drużyną rycerstwa, przydaną przez cesarza i

ojca narzeczonej, grabiego palatyna Ezzona, odprowadzili do stolicy

Gniezna dziewicę w naukach ćwiczoną, słynną urodzeniem, powabem,

skromnością i wdzięczną obyczajów niewieścich powagą.

Złożyli posagowe dary i oprawę dworską, a prosili imieniem

wuja, ojca i rodziny, „aby ją Mieczysław książę przyjął dla pociechy

swojej, jak wierną towarzyszkę, do społeczeństwa i łoża swego, a w

słodkiej z nią przyjaźni mieszkał, biorąc małżonkę dobroci pełną,

skromną, powolną i uległą“.

Król zaś Bolesław, zważywszy uzyskaną z łaski Boga i

przychylności ludzkiej godność królewską, tron i majestat panującego,

który uczynił go wyższym nad innych książąt i wielu zaszczytami

przedniejszym, rozsądek połączył z łaskawością, umiłował 

sprawiedliwość, zapewnił i ustalił swoje panowanie i błogim cieszył się

pokojem.

Bolesław pierwszy król Polski, Chrobrym, to jest walecznym i

dzielnym nazwany, zważywszy, jak wielkie Bóg opatrzny na niego i

królestwo całe zlał dobrodziejstwa i chcąc według możności okazać się

wdzięcznym za odebrane łaski, zakłada drugi klasztor mnichów

czarnych, zakonu ś. Benedykta, w majątku i wsi znakomitego męża

Sieciecha, od którego taż wieś ma nazwisko Sieciechów, nad rzeką Wisłą,

w ziemi Sandomierskiej, miejscu roskosznem i lesistem; a założony i

wystawiony nadaje dobrami królewskiemi i dochodów pewnych

posagiem.

Miejsce to, potężna już Wisła, podle klasztoru płynąca i inne

oblewają wody, które wylewy swemi tworzą jeziora.

Sam zaś Sieciech pan możny (comes) nadał w ów czas

pomienionemu klasztorowi, prócz posady miejscowej, dwanaście wsi;

później zaś Henryk, książę Sandomierski, niemniej Jaxa (Jacza) książę,

Marcin i Krzywosąd wielmoże (comites) i inni panowie Polscy, wiele

dóbr i włości.

Żaden jednakże tak wspaniale go nie uposażył, jak Bolesław król

Polski, który prawem zwierzchnictwa (juris supremi) z każdej wioski

pobierał znaczniejsze dochody.

Gdy ucichły wojny zewnętrzne, a postronni nieprzyjaciele,

częścią orężem utłumieni, częścią sprawiedliwemi związani sojuszami,

spoczęli w pokoju, Bolesław król Polski zajął się stosownem

urządzeniem spraw miejskich i domowych.

Najtroskliwszą zaś rościągnął pieczą nad ubogiemi i wdowy,

staranny o pilne każdej sprawy wysłuchanie, popieranie i załatwienie. 

Jeżeli spór nie dał się rozjąć ugodą, wyprowadzał go do sądów,

w które tak gorliwie wglądał, że im sam osobiście przewodniczył, aby w

wymiarze sprawiedliwości nie grzeszono podstępem albo odwłoką.

A lubo w owe czasy rzadkie bywały pokrzywdzenia, gwałty i

pieniactwa, gdy bojaźń sama utrzymywała wszystkich, tak wyższych

jako i niższych, w karbach słuszności i prawa; nie dopuszczał przecież

Bolesław król Polski, żeby sami przez się sędziowie w sprawach tak

większych jak i mniejszych wyrokowali, lecz albo je osobiście zagajał,

albo, jeżeli sam był zajęty ważniejszemi królestwa swego sprawami,

wysadzał w swoje miejsce mężów prawych, sumiennych i miłujących

sprawiedliwość, którzy z największem baczeniem przestrzegali, aby

orzeczenia sędziów od słuszności i sprawiedliwości nie odstępowały:

wiedzieli bowiem, z mądrego nader postanowienia króla Bolesława, że

jeżeli która strona użali się, iż została skrzywdzoną, on przewód całej

sprawy roztrząśnie i wyrok wbrew prawu i słuszności zapadły z wielką

dla nich naganą i niesławą odwoła.

Wszystkim nadto wdowom, małoletnim, sierotom, ludziom

wiejskiego i ubogiego stanu, szukającym do niego z skargami swemi

przystępu, wyznaczał rzeczników, syndyków i prawobrońców, płatnych

ze skarbu królewskiego, surowo dopominając się od nich i zalecając,

„ażeby z jak największą pilnością i gorliwością podejmowali i swą

obroną popierali sprawy wdów, sierot i ubogich.“

Zdarzało się nawet, że kiedy tego rodzaju sprawę wytoczono

przed nim albo jego sędziami, przypuszczał do swego stołu

królewskiego powódcę razem z obżałowanym, ludzi jakiegokolwiek

bądź stanu i każdemu, według osoby i jej znaczenia, hojnie kazał

użyczać strawy.

Takim więc wymiarem sprawiedliwości i gościnnym obyczajem,

wszystkich, równie bogatych jak i ubogich, tyle sobie zobowiązał, że go

raczej jak ojca niż jak króla kochali, a zalety cnót jego głośno i szeroko

słynęły.

Sprawiedliwość bez towarzyszącego jej miłosierdzia uważając

król Bolesław za cnotę połowiczną i niezupełną, z takiem

umiarkowaniem godził obowiązki surowego sędziego i książęcia

pełnego łaskawości, że potępieni wyrokiem i ci, którzy oczekiwali

jeszcze wyroku, truchlejąc przed jego sprawiedliwością, ale z

przykładów wielokrotnych dobrze tusząc o jego łaskawości, nigdy nie

rozpaczali.

A lubo sam król, tak ludzki i miłosierny, dla winowajców i

przestępców prawa okazywał niezwykłą wspaniałość i wyrozumiałość;

przecież małżonka jego dostojna Judyta, niewiasta znakomitej cnoty,

swoim kobiecym dowcipem i rozsądkiem większego jeszcze dodawała

uroku tej dobroci królewskiej, która za obojga sprawą tem głośniej u

ludzi słynęła.

Przytoczymy tu jedno zdarzenie, z przeszłości do nas doszłe, dla

przekazania go pamięci potomnego wieku.

Kilku synów szlacheckich, wyrodków, zboczywszy z toru cnót i

obyczajów ojcowskich i przez życie rozpustne zmarnowawszy swoje

dostatki, popadli byli w ubostwo; a niezdolni znosić jego przykrości i

chciwi odzyskania dawnego mienia, puścili się na gwałty i wydzierstwa.

A gdy ich sprawki wielokrotne wydały się i do króla doniosły, z

rozkazu jego poimani i snadno o zbrodnie przekonani, wyrokiem tegoż

króla i jego radców (consiliarii) wskazani zostali na stracenie.

Królowa, kobieta nader roztropna, zdjęta litością nad ich

wiekiem młodzieńczym i śmiercią przedwczesną, nie zapytawszy

bynajmniej króla, ani uprzedziwszy go jakąkolwiek prośbą lub namową,

kazała ukryć winowajców w miejscu tajemnem, o którem mało kto

wiedział, aby przy sposobnej okoliczności ocalić im życie.

Gdy więc Bolesław według zwyczaju rozmawiał raz z swemi

radcami w obecności królowej o sprawach rzeczypospolitej i

przypadkiem wytoczyła się wzmianka o ukaraniu śmiercią onych 

łotrów, synów szlacheckich, o których król mniemał, że już dawno

straceni, żal go w duszy ogarnął i począł rzewnie utyskiwać nad ich

losem, wyznając „jak mocno ubolewa, iż tak znakomitych i szlachetnej

krwi młodzieńców, do rycerskiego zawodu zdatnych, którzy mogli byli

stać się zaszczytem ojczyźnie, wyrokiem swoim skazał na śmierć; i jak

żałuje, że zbrodni popełnionych nie przypisał raczej młodości i

krewkości umysłu, zwłaszcza że takim wyrokiem oburzył i zniechęcił ku

sobie pozostałe — ich domy i rodziny.“

Dodał na koniec: „że nie tylko wszystkie szkody

pokrzywdzonym chętnieby powrócił, ale i hojnemi nagrodził ich dary,

gdyby cofnąć można los tych młodzieńców i nieszczęsne krwi ich

rozlanie.“

W ów czas Judyta królowa, wiodąc swój zamiar do skutku:

– Z jakąż, rzecze, przyjąłbyś to radością i jaką rad opłacił ofiarą,

gdyby który z Świętych wstawieniem się swojem i przyczyną wrócił ich

do życia i obecnie stawił przed tobą!

Na co król:

– Wzdyć to, mówi, niepodobieństwo: ale gdyby Bogu, który

mocen jest takie i większe zdziałać rzeczy, podobało się to co powiadasz

uczynić, wyznaję, że nie mam nic tak drogiego i kosztownego, czegobym

nie dał za wskrzeszenie onych młodzieńców, których jestem zabójcą, nie

już dlatego, żeby zmartwychwstali i żyli, lecz żeby ich rodziny uwolnić

od hańby, którą niewinnie przez ich ukaranie poniosły.

Królowa z takiego żalu wyrozumiawszy, że Bolesław zdjęty

litością skłonnym był do przebaczenia, sama, wraz z przytomnymi

radcami i pany, rzuca się do nóg królowi, aby wnieść prośbę za

nieszczęśliwemi, którą temi słowy zwraca do króla, zdziwionego wielce i

nie spodziewającego się bynajmniej, o co go błagać miała tak usilnie: 

– Nie potrzeba ci, królu najmiłościwszy, pomocy z nieba do

przywrócenia życia potępionym; ty sam możesz ich niem obdarzyć z

łaski twojej królewskiej.

– Wyznaję, że pomocą moją wyrwanych z łona śmierci, kiedy już

za wyrokiem twoim ginąć mieli, ukryłam aż do dnia dzisiejszego; i

błagam przede wszystkiem, abyś mi przebaczył tę winę, której się

dopuściłam nie z jakiego bądź zuchwalstwa, ale z litości niewieściej, a

zarazem błagam z tymi wszystkimi, których widzisz ukorzonych przed

twoim majestatem, żebyś wskazanym na śmierć życie darował.

– Poważyłam się na to, aby dać pole twojej litości i po

orzeczonym śmierci wyroku przywrócić do życia ofiary jakby z grobu

wywołane, nie bez głośnego uwielbienia twojej łaskawości i miłosierdzia.

Król Bolesław uradowany niezmiernie i wprawiony niejako w

zadumienie, zstępując z swego krzesła królewskiego, podnosi królową z

ziemi i z czułem uściskaniem chwali, wielbi, wysławia jej zręczną

przebiegłość i cnoty pełne podejście.

A gdy wszyscy obecni, tak niespodziewanym wypadkiem

zdziwieni, chwalili królową z jej ludzkości, szlachetnego serca i dowcipu,

król zaledwo wierzyć chcąc królowej, każe natychmiast stawić przed

sobą młodzieńców na śmierć skazanych.

Wyprowadzeni zatem z ukrycia, kędy byli schowani, najpierwej

przedstawili się królowej, która skarciwszy ich własną naganą,

zaprowadziła potem, jako oswobodzicielka czuwająca nad ich życiem,

przed oblicze króla, prosząc, aby im przebaczył i puścił w niepamięć ich

przewinienia.

A król Bolesław, który już wprzódy okazał się był skłonnym do

odpuszczenia im winy i nigdy skorym nie był do karania występków,

wzruszony prośbami żony, dał się snadno ubłagać i uwolnił ich od kary,

na jaką zasłużyli: u króla bowiem Bolesława nie trudno było uzyskać,

aby proszącemu przebaczył. 

Przemówił jednak do nich z naganą: „że niepomni na swój ród

szlachetny, skalali go tylu zbrodniami i zelżyli sławę swoich przodków“

których wspomniał nazwiska i cnoty.

Starszych między nimi surowszemi zgromił słowy; młodszych

zaś zaprowadził z sobą do łaźni i kazał w obecności swojej osmagać

nieco rózgami.

Poczem odpuściwszy im winy i ułaskawionych oblókłszy w

nowe szaty, na znak powrotu do czci i sławy, odesłał do domów swoich

z upomnieniem, aby nadal żyli bez zmazy, a z zagrożeniem wyraźném,

że na potém nie dałby się niczem przebłagać, gdyby się dopuścili takich

albo podobnych zbrodni.

Z tych i innych przykładów ludzkości, szlachetnego i

wspaniałego serca, stawszy się u ludzi głośnym, snadno utrzymywał

poddanych swoich w karbach sprawiedliwości, w poszanowaniu praw i

urządzeń.

Panował nad nimi raczej miłością niż grozą; gromił poważnie i

krótko, napominał łagodnie i z dobrocią.

A jako Abigail wymową swoją zachowała niegdy męża od

miecza Dawidowego, tak królowa Judyta swoim dowcipem i rozsądkiem

dokazała, że synowie rodzin szlacheckich nie zginęli, a królowi

Bolesławowi, mężowi swemu, zjednała wielką sławę u świata, gdy ci,

którzy sprawiedliwym wyrokiem sądu na śmierć byli skazani, za jej

prośbą i wstawieniem się ułaskawieni, pozyskali całość i wolność.

Królowa Judyta, żona Bolesława króla Polskiego, ciężką złożona

niemocą, umiera; pochowana uczciwie w kościele Gnieźnieńskim.

Niewiasta świątobliwa, łaskawa i pobożna.

Widząc Bolesław król Polski swoje i królestwa swego panowanie

za łaską Boga ustalone i rozlicznemi darami nieba hojnie ozdobione,

zwrócił baczność swoję na religią i sprawy duchowne; znał to bowiem, 

że ze wszystkich książąt, którzy go poprzedzili, żaden nie nabył tak

wielkiej sławy, nie obfitował w takie dostatki, ani osięgnął tylu

zwycięztw i zaszczytów, żaden nie odznaczył się tak dzielnemi

przymiotami, jakie jemu dostały się w podziale, dozwoliwszy mu

blaskiem panowania zaświecić nad inne królestwa i narody.

Aby więc Bogu za tak wielkie łaski i dobrodziejstwa okazać się

wdzięcznym i czemkolwiek z swej strony odpowiedzieć, nie tylko

katedralnym ale i innym mniejszym kościołom, które był ojciec jego

Mieczysław wystawił i uposażył, dla lepszego ich ustalenia i

zaopatrzenia, ponadawał z wielką hojnością miasteczka, wsie i rozmaite

folwarki.

Prócz tego po wsiach i osadach ludniejszych pobudował wiele

kościołów, które za niego i za ojca Mieczysława czasów powstały,

opatrzył je i zbogacił naczyniami złotemi i srebrnemi, ku pocześniejszej

ozdobie i użytkowi służby Bożej.

Wszystkie te kościoły, a zwłaszcza katedralne, tak szczodrze

nadał i uposażył, że wieki potomne tę hojność jego pobożną

wyświadczają.

Dziesięcin zaś snopowych, ze wszystkich dzielnic królestwa na

kościoły i sługi Boże przeznaczonych, nie dozwolił ani zmniejszać przez

jakąkolwiek zamianę, ani poddawać pod wątpliwość; zalecił owszem i

przykazał, aby trwały wieczyście, grożąc synom swoim, wnukom i

następcom przekleństwem i surową od Boga karą, gdyby który z nich

dochody z rzeczonych dziesięcin poważył się zabierać, zmieniać albo

urywać.

Prawa miecza królewskiego, które mu powierzone było od Boga,

nie na okaz pychy i wyniosłości, ani na krzywdę cudzą używał; starał się

raczej, według woli Boga, tępić i wykorzeniać swą władzą rozrastające

się między poddany mi zdrożności, hamować krzywdy i nadużycia. 

Urządziwszy sprawy kościelne i duchowne, przez ustanowienia

pobożności pełne, a zmierzające ku czci Bożej i pomnożeniu wiary

świętej, Bolesław król Polski często jeszcze o tem przemyślał, jakby

ubezpieczyć rzecz publiczną, a zwłaszcza przez twierdze i zamki na

granicach Polski, ku obronie od napaści nieprzyjacielskich wystawione,

tak iżby w trwałości swej niepożyte i dostatecznie w żywność opatrzone,

żadnej nie obawiały się przygody.

Pobudował więc król Bolesław na pograniczach królestwa wiele

twierdz i zamków i poosadzał je załogami ćwiczonego rycerstwa, które

wedle nakazu królewskiego miało baczyć z wielką pilnością i

przezornością, aby nieprzyjaciel jawnie ani tajemnie kraju nie

napastował; a nie spuszczając się na żołnierzy, często sam te zamki

odwiedzał i w nich chwilami zabawiał, w przekonaniu, że lepiej było o

szczupłym i skromnym pokarmie czuwać nad bezpieczeństwem

poddanych, niż zatopiwszy się w zbytkach i biesiadach, kraj wystawiać

na łup rozterek, i nieprzyjacielowi dawać sposobność do napaści.

Za zgodną więc uchwałą swoich radców postanowił, ażeby

każdy z osadników czyli kmieci, posiadający jeden łan całkowity, składał

w daninie korzec żyta a drugi owsa, czystego ziarna, i bez omieszkania

odwoził do najbliższego śpichrza królewskiego, na potrzeby zwykłe, to

jest odzież i wyżywienie dla wojska, które służyło w zamkach

pogranicznych i pilnowało pokoju całego królestwa.

Podatek ten od włościan i obywateli przyjęty był z największą

ochotą i wtedy wziąwszy swój początek utrzymywał się potem przez

długie czasy, od przeznaczenia swego nazwany po dziś dzień stróża, co

znaczy pilnowanie, ponieważ szedł na straż zamków i królestwa.

Dwunastego dnia Maja, czyli w Piątek po Wniebowstąpieniu

Pańskiem, wielkie trzęsienie ziemi w krajach Włoskich, Francuzkich i

Hiszpańskich, wiele miast i wsi pochłonęło, niektóre w gruzach

zagrzebało. 

Chodziły także wieści o częstych i okropnych pożarach, które się

w wielu miejscach przytrafiały. Ale od tego wszystkiego z łaski Bożej

kraje Polskie były wolne.

Szatan złośliwy i zazdrosny, dostrzegając z oburzeniem, że wiara

wespół z obrządkiem katolickim w królestwie Polskiem i krajach

sąsiednich, naprzód za książęcia Mieczysława, potem za syna jego

Bolesława I króla Polskiego, w krótkim czasie tak znakomicie

rozszerzyła się i wzrosła, wzniecił straszliwą w temże królestwie

zawieruchę, która kościół wszystek usiłowała potłumić i ustaloną w

kraju spokojność zaburzyć.

Niektórzy bowiem z szlachty, za poduszczeniem szatańskiem,

oddawanie dziesięciny snopowej i wypełnianie chrześciańskich

obrządków uznawszy za uciążliwe, na co zwłaszcza ci utyskiwali, którzy

wychowani w błędach pogaństwa przykrzyli sobie jarzmo prawej wiary

Chrystusowej, długich knowań rozmysłem postanowili: wrócić do

dawnej życia bezbożności i czci bałwochwalczej, dziesięcin w

naznaczonym czasie nie opłacać, ani do kościołów uczęszczać,

powyrzucać owszem z świątyń kapłanów i sługi Boże.

O czem gdy się Bolesław król Polski dowiedział, nie dopuścił ten

gorliwy wiary katolickiej rozkrzewiciel tlejącemu rokoszowi wybuchnąć,

ale przytłumił go w samym zawiązku; przez wysłane bowiem poczty

rycerstwa sprawców jego pochwytał i częścią pościnać kazał, częścią

wskazał na chłostę; tym tylko, ktorzy mniej byli występni i uwiedzeni

jedynie przykładem i cudzą namową, karę odpuścił.

Złamany król Bolesław ciężkiemi i ustawicznemi prawie

trudami, które podejmował w prowadzeniu wojen zaczepnych i

odpornych, w zarządzie królestwa, piastowaniu spraw domowych i

publicznych, (przez całe życie bowiem czynny był niemal bez przerwy)

podżyły i stopniami słabiejący na siłach, zapadł był w ciężką niemoc,

która go przez kilka miesięcy ciągłem kołatała cierpieniem, gdy

podawane mu lekarstwa bynajmniej nie skutkowały.

Widząc przeto, iż choroba się wzmaga, monarcha wielce

rozsądny, wyspowiadał się kilkokrotnie swoich grzechów, a przyjąwszy

zbawienną odprawę na drogę wieczną, zwołał wszystkich prałatów i

panów Polskich.

A gdy się u niego zebrali w zamku Poznańskim (tam bowiem

zaskoczyła go choroba) zaczął z niemi szerokiemi słowy rozprawiać o

zachowaniu i ustaleniu królestwa Polskiego, prosząc ich, błagając i

zaklinając na dobrodziejstwa, które królestwu i im samym wyświadczył,

i na koronę, cnotą swoją i znojnemi trudami nabytą i wsławioną, „aby po

jego śmierci zachowali między sobą zgodę, jedność i miłość, a wszystkę

cześć i przywiązanie przelali na syna jego jedynego, Mieczysława

książęcia, którego im zostawiał jako spodziewanego na królestwo

Polskie następcę, tudzież wnuka maleńkiego, Kazimierza, zrodzonego z

Ryxy i Mieczysława; a przyjąwszy pierwszego za króla, uwieńczyli go

koroną królewską.“

Synowi także Mieczysławowi, pod ów czas obecnemu, i z

małżonką swoją tudzież małoletnim Kazimierzem stojącemu przy łożu

śmiertelnem, zalecał w długiej i poważnej mowie:

– Aby naśladując jego cnoty, główną i najstaranniejszą miał

pieczę o sprawach wiary i kościoła; aby szanował swoich radców a

innych poddanych utrzymywał w karbach słuszności i sprawiedliwości.

– Aby roskoszy i miękości jak najtroskliwiej unikał, a zajęty

rycerskiemi dzieły okazał się podobnież bohaterem.

– Przestrzegał go, że ościenne narody, mieczem jego podbite,

wkrótce wierzgną zuchwale i wyłamią się z więzów poddaństwa i

służebności, którym dotąd ulegały, jeżeli ich orężem i przemocą w

posłuszeństwie nie utrzyma.

Przyjęli wszyscy te upomnienia z wielką powolnością. A

naprzód książę Mieczysław przyrzekł: „że będzie naśladował cnoty ojca 58

i dzieła jego pielęgnował, chroniąc się, ażeby jaką przygodą, przez

opieszałość własną, swojej i królestwa Polskiego sławy nie skaził.“

Przyrzekali potem prałaci i panowie: „że zachowają między sobą

zgodę, a synowi jego i wszystkiemu potomstwu cześć królewską

oddawać będą, tusząc z pociechą, że w książęciu Mieczysławie, którego

obiecali królewską ozdobić koroną, pozostanie przytomny duch jego

spraw i urządzeń, zajaśnieją cnoty i żyjący obraz ojca.“

Ten-to Bolesław król Polski rozszerzył pierwszy w krajach

Polskich panowanie wiary chrześciańskiej, za co słusznie odziedziczył

błogosławieństwo Jafeta, syna Noego, któremu ojciec błogosławiąc

mówił: „Bóg rozszerzy i wywyższy Jafeta.“

Porzuciwszy bowiem błędy pogańskie i cześć bałwochwalczą, on

swoją pobożną sprawą upowszechnił w Polsce wiarę chrześciańską i

cześć jednego prawdziwego Boga.

Za jego też czasów kościół wzmógł się znakomicie w Polsce

pomnożeniem świątyń i duchownych: on bowiem, jak się wyżej opisało,

dziewięć założył biskupstw i tyluż osadził na nich pasterzy;

porozgraniczał i uposażył djecezje, nadawszy im z wielką hojnością

włości i zamki z ich przynależytościami, to jest, robocizną różnego

rodzaju i przychodami z dóbr ruchomych i nieruchomych, tak obecnemi

jak i przyszłemi, jako to, żelaza, ołowiu, soli i srebra bez wyjątku, z

wyjątkiem zaś złota, a uwolnieniem ich od ciężarów i wszelakiej

służebności, ażeby urzędnicy królewscy albo książęcy nie obciążali ich

pocztami i podwodami (angariis et praeangariis).

Przywileju zaś wolności nadanej kościołowi i osobom do niego

należącym sam za swoich czasów troskliwie przestrzegał i zalecił

następcom, aby go bez najmniejszego uszczerbku zachowali.

Tenże Bolesław rozumne dla kraju obmyślił postanowienia, aby

rodacy obywatele w wzajemnej żyli zgodzie i jedności, i wydał prawa

zbawienne, na piśmie ogłoszone, ku obwarowaniu całości ciała 

społecznego, aby swą grozą powściągały zuchwałość nieprawych, a iżby

między nimi wysiadywać mogli bezpiecznie ludzie słabi i niewinni.

Zaczem wszelakiego rodzaju łotrów, jako to złodziei,

rozbójników, łupieżców, morderców, potwarców, świętokradzców,

smyków porywających cudze rzeczy i dobytki, z starannością ścigając,

tłumiąc i wypędzając, kraj z hultajstwa wszelakiego oczyścił.

Jeździł nadto po całym kraju Polskim i wytępiał pozostałe

dawnych błędów narowy, znosił cześć bożków pogańskich, którą się

jeszcze lud w swojej ślepocie uwodził; a gdziekolwiek znalazł jakie ślady

pogaństwa i zabobonów, wykorzeniał je prawie do szczętu, zaleciwszy

ścisłym i najsurowszym nakazem czcić i chwalić majestat Boga jedynego,

Stworzyciela nieba i ziemi.

Widzimy przeto, jak jego pracą, przemysłem i zabiegiem Polska

rozszerzyła chwałę Boga; nic bowiem większym nie jaśnieje blaskiem, jak

światło wiary w sercu panującego.

Jakoż dwaj z rycerstwa jego panowie, Wojsław i Sieciech,

naśladując wzór i przykład swojego króla i wodza, wystawili dwa

klasztory zakonników ś. Benedykta.

Wojsław na szczycie Łysej góry, zwanym Łysiec, miejscu

wyniosłém i panującém, według myśli założyciela, wybudował z posad

klasztor dla tych pobożnych pustelników, albo, prawdziwiej mówiąc,

założony zdawna i wybudowany znacznie podniósł i ozdobił.

Sieciech zaś w równinie płaskiej wsi Sieciechowa nad Wisłą

założył i wystawił drugi klasztor na gościnę dogodną i przystępną dla

pielgrzymów z różnych stron wędrujących i kupców wodą płynących.

Obadwaj według przemożności swojej naznaczyli im z własnych

majątków posagi, ażeby w jednym mnisi Bogu służący i na wzór Maryi

oddani bogomyślności, zakonne mieli schronienie, w drugim zaciężni 

Chrystusowi przykładem Marty krzątali się pobożnie około ratunku

bliźnich.

Oto błogosławiony zawiązek winnicy nowej. Co bowiem

Mieczysław książę przyjęciem wiary chrześciańskiej zaszczepił, to

Bolesław ogrzane miłością chrześciańską rozkrzewił i wychodował.

A tak szczęśliwy początek Mieczysława w przyjęciu wiary

chrześciańskiej, szczęśliwszy Bolesława postęp w jej rozkrzewianiu,

najszczęśliwsze zapowiadają nagrody wyznawcom prawej wiary, którą

im gotuje Jezus Chrystus w żywocie zmartwychwstania.

Rozporządziwszy sprawy królestwa Polskiego, znowu Bolesław

król Polski przy upadających coraz więcej siłach wytężył na to swoję

uwagę, jakby dostatecznie mógł nagrodzić swoich wojennych i

domowych towarzyszów, którzy mu nieodstępnie służyli.

Słabnącym już głosem udzielił jeszcze Mieczysławowi książęciu,

synowi swemu, niektórych rad i upomnień tyczących się spraw

domowych i osobistych.

Dawszy potem przystęp do siebie radcom i tłumem wielkim

zebranej drużynie rycerstwa, w domu, w którym osłabiony leżał, słuchał

ich przełożeń i zapytań, czynionych jakby z synowską dla ojca miłością.

Żądali bowiem dowiedzieć się od króla, jak go mieli uczcić po

zgonie; z jaką uroczystością, jakim porządkiem, w ilu nakoniec dniach i

kiedy, według obrządku i zwyczaju katolickiego, odbywać się miał

obchód pogrzebowy i jak długo trwać miała oznaka żalu w

przywdziewaniu szat czarnych żałobnych.

W ów czas on rzewnemi zalany łzami, nie troszcząc się

bynajmniej o cześć pogrzebową, lecz o dobro ojczyzny, której miłością

jeszcze i w tej chwili pałał: „Nic, rzecze, albo mało mnie to obchodzi, z

jaką okazałością i zaszczytem macie mi po śmierci ostatnią oddać usługę,

abym wam miał to zalecać albo powiadać; ani mi też przystoi według 

prośby waszej zakreślać czas, w którym kończyć się ma żałoba po moim

zgonie.

Boć wiem, że nie żyłem tak gnuśnie i nikczemnie, aby dzieł

moich pamięć kiedykolwiek między wami żyć przestała.

Chociaż was z wyroków Bożych opuszczam, przecież, pomnąc

na moje przeważne sprawy i z taką pomyślnością dokonane dzieła,

umieram pełen otuchy, że w sercach waszych tyle czci dla mnie

pozostanie, iż nie tylko wy, synowie wasi i wnuki wasze, ale i całe

narodu Polskiego plemię, po wszystek wiek potomny, wielbić i

podziwiać mnie będzie i panowanie moje coraz nowemi i

najchlubniejszemi pochwały przed niebem i ziemią wysławiać.

Wiecie albowiem, że od lat dziecinnych, z natchnienia Boskiego

bardziej niżli ludzkiego, tak byłem usposobiony, że wszystkie siły,

zdolności i przymioty moje z największą gorliwością zwracałem ku

wspomożeniu, wywyższeniu i opatrzeniu w dostatki ojczyzny naszej; że

dla jej wzrostu i pomyślności aż do dnia dzisiejszego nie wzdrygałem się

żadnego trudu, żadnego niebezpieczeństwa.

Na pierwszym zaraz wstępie, częścią cnotami memi, częścią

zwycięztwy, osięgnąłem tę królewską godność i koronę; i każdy, choćby

najnieprzychylniejszy spraw moich sędzia, przyzna zapewnie bez

wahania, że wszystkich poprzedników męstwem i dzieł wojennych

chwałą i wewnętrznem kraju urządzeniem tak dalece przewyższyłem, a

ojczyznie tyle przysporzyłem zaszczytu, tak pamiętne zlałem na nią

dobrodziejstwa, że domu mego w obec potomności stałem się

najzacniejszą ozdobą, i rodu królewskiego pierwszym zaszczepcą i

głową, a prawdziwym ojcem ojczyzny, jej wielkości założycielem i

twórcą.“

Gdy król po tej mowie nieco zamilkł, radcy królewscy,

przedniejsi panowie i rycerze Polscy głos podniosłszy, nie tylko go 62

„ojcem ojczyzny, ale jej zbawcą, drugim po Lechu założycielem,

bohaterem pokoju i wojny“ okrzyknęli.

Takiemi pochwały, które jeden nad drugiego głośniej powtarzał,

zabrzmiał cały zamek królewski; a Bolesław po chwili milczenia tak się

jeszcze odezwał:

– Bliski, jak widzicie, zgonu, nie troszczę się o to, gdzie mnie

pochowacie, albo jakim po śmierci uczcicie mnie pogrzebem. Wszak i

najokazalszy obchód, jakibyście mi wyprawili, na nic mi się nie przyda.

– Ważniejsza w tej chwili troska zajmuje mój umysł i ciężką

przenika boleścią: staje mi w myśli los wasz i przyszła kraju dola.

– Widzę bowiem i z daleka wieszczym duchem przeglądam, że

niestety! Ta Polska, którą zostawiam tak świetną i kwitnącą, przez

rozterki i niezgody domowe wkrótce wydaną będzie na szarpaninę i

niedolę.

– Widzę, ile krwi w bratnich wytoczy wojnach, jak ciężkie

wytrzyma klęski po moim zgonie; i zdaje mi się, że już słyszę

podniesione na was groźby, i w ojczyznie waszej pląsające miecze tych,

których ja karki nachyliłem i starłem.

– Widzę ród mój i potomstwo królewskie z kraju wygnane i z

pokorą żebrzące przytułku u nieprzyjacioł, których mój oręż poskromił,

a Polskie królestwo sromotnie poszarpane na mnogie dzielnice, i

zawichrzone w odmęcie strasznych wojen domowych; a to z

dopuszczenia i słusznego wyroku Boga, którego czci i wiary z gnuśném

niedbalstwem i oziębłością odstąpicie, wydani na zbytki, roskosze i

swawole.

– Sama ta boleść dręcząca, chociażby mi nawet choroba nie

zagrażała, zdolnąby była wygnać duszę z ciała, gdyby nie pocieszająca

nadzieja wśród tylu groźnych i tak wielkich nieszczęść. 

– Widzę bowiem, że Bóg z miłosierdzia swego przyśle znowu

łaskę wam i potomstwu mojemu, i że z lędźwi moich wyjdzie mąż na

podobieństwo gwiazdy najświetniejszej, który skołataną i na poły już

martwą rzeczpospolitą Polską podźwignie i granice jej dawne przywróci;

co się rozprzęgło, sklei i odnowi, dumę nieprzyjacioł ukorzy; który

rękojeścią miecza mego zetrze i na nowo podbije narody przeciw wam

powstające, a swoim rządem i władzą, cnotami i rycerskiemi dzieły

wzniesie królestwo Polskie do dawnej chwały i świetności.“

Temi słowy, głosem zmienionym i już słabnącym

wypowiedziawszy proroctwo przyszłych Polski powodzeń i

niepomyślności, zamknął powieki i opuścił ręce, a konając polecał się w

kornych westchnieniach Chrystusowi, pokąd dnia trzeciego Kwietnia

ducha opuszczającego ciało nie unieśli Aniołowie, jak pobożnie wierzyć

można, do przygotowanych mu przybytków, za liczne prace podjęte w

celu ustalenia wiary chrześciańskiej.

Umarł Bolesław król Polski w roku życia 58, po dwudziestu

pięciu latach panowania. Na którego pochwałę i wieczystą pamięć

wszystek naród Polski, obecnego i przyszłego pokolenia, najwłaściwiej

przystosować i nieustannym śpiewem powtarzać może i powinien ów

wiersz Wirgilego:

„Cześć, imię i chwała twoja trwać będzie na wieki.“

i one Alexandryjskie:

„Jeśli życia zasługom należna odpowiada sława, Żaden wiek, by

najpóźniejszy, nie zdoła dzieł twoich zagładzić.“

A chociaż przedwcześnie zszedł ze świata, więcej przecież niż

inni królowie zostawił po sobie w sercach Polaków smutku i żalu, jako

mąż wielkiego umysłu, który szczęście obecne zawsze swą cnotą

przewyższał. 

Żałość zatem niezmierna naprzód biskupów i panów, szlachtę i

wszystkich, którzy przytomnymi byli jego śmierci, ogarnęła; płacz i

narzekanie nie tylko w zamku królewskim, ale i w całej szerzyły się

okolicy; nawet wieśniacy, gdy wieść o śmierci królewskiej gruchnęła,

opuszczając swoje sioła i prace rolnicze, zbiegli się tłumami, ażeby

oglądać zwłoki martwe najlepszego króla i oddać mu cześć ostatnią za

jego staranność około polepszenia ich doli.

Zebrała się nakoniec wielka liczba nie tylko duchowieństwa ale i

rycerstwa na obchód pogrzebowy: a ciało królewskie wystawione w

gmachu dworskim odwiedzali z uszanowaniem rycerze pogrążeni w

smutku i niewiasty zawodzące ze łkaniem głośne płacze i skargi. Potém

zaś, gdy je przeniesiono do kościoła Poznańskiego, książę Mieczysław,

syn Bolesława, rozporządziwszy z królewską wspaniałością przez swych

urzędników nadwornych (praefecti regii) obrząd żałobny, przedłużył go

aż do dni kilku; a po oddaniu czci należnej zwłokom zmarłego,

pochowano je w środku kościoła Poznańskiego.

Tak zaś ciężki żal ogarnął wszystkie stany i mieszkańców

królestwa, już podobno, jak mniemam, z przyczyny śmierci tego

wielkiego króla przeczuwających nieszczęścia, które ich czekały, że

wszyscy jakby z nakazu dłużej niżli rok zachowywali żałobę; niewiasty i

dziewice zaniechały wszelkich strojów i porzuciły zwykłe ozdoby;

wszędy ustały uczty i biesiady, nie odprawiano żadnych wesel, zjazdów

szlachty, ani żadnych zgromadzeń; ucichły śpiewy i wesołe w domach

świeckich zabawy; po miastach, wsiach i zagrodach sielskich nie słychać

było zwykłych uciech i igraszek.

Ludzie wszelakiego stanu, płci i wieku, w okazywaniu żalu po

śmierci najlepszego króla, któremu równego wiedzieli iż nigdy mieć nie

będą, zdawali się niemal iśdź w zawody. Podzielali go wszyscy

zarówno, szlachta jak i wieśniacy. 

I nie był to żal udany, jak często bywa po śmierci panującego, ale

żal szczery i prawdziwy: śmierć wielkiego króla Bolesława zdawała się

każdemu przykrzejszą nad własną.

Tak zgoła wszystkich, i panów i poddanych, ujęły cnoty

zmarłego króla, jego przystępność i łagodność obyczajów.

Są wiersze na pochwałę rzeczonego Bolesława, wydane przez

dawnych pisarzy, które umieściliśmy w niniejszem dziele naszem, aby w

uwielbieniu przeszłości tem lepiej odbijała się jego zacność.

Nie było bowiem żadnego w owym wieku króla ani książęcia,

któryby szczerzej, z większą miłością i zapałem był czczony, jak król

Bolesław u Polaków, co najlepiej okazały żale i skargi tak panów jako i

ludu w czasie pogrzebowego obchodu.

Z boleścią bowiem przeczuwali jakby duchem wieszczym, że

śmierć jego nie tak sama była dla nich nieszczęściem, jako raczej źródłem

przyszłych nieszczęść.

Utyskiwali z płaczem, że nie będą już mieli tego króla, który

roztropnością, ludzkością, wspaniałością, słodyczą i łagodnością

obyczajów wszystkich spółczesnych przewyższał; który nie tylko

proszony wspomagał ubogich, nieszczęśliwych, lub jakąkolwiek niedolą

uciśnionych, ale i z własnego popędu niósł wsparcie wstydzącym się

żebrać pomocy.

Obyczaje jego były szlachetne i poważne, obejście się

uprzejmości pełne, twarz urodziwa, postawa przystojna.

Wzrost miał średni, brodę i głowę okrytą włosem gęstym,

czarnym, kędzierzawym.

Nie sięgając nigdy wydzierczo po własności publiczne i osobiste,

okazywał się w każdym czasie królem łaskawym, dla poddanych

przystępnym, dla goszczących usłużnym, dla nieszczęśliwych i 66

winowajców do ubłagania łatwym, w pożyciu i rozmowie obyczajnym i

skromnym.

Pod strażą pobożności i rozsądku zachowując jak największe

umiarkowanie, w tej samej chwili, kiedy uczuł pokusę pragnienia, umiał

je potłumić.

Opisanie przeto cnót jego służyć może wszystkim królom i

książętom Polskim za wzór i przykład najchwalebniejszy: który gdyby

naśladować chcieli piastujący władzę najwyższą, pomyślniejsze byłyby

ich losy, nie narażaliby Polski na takie nieszczęścia; przezorniejszą w

sprawach swoich kierowaliby się radą, nuczeni przykładem tego króla,

za którego pomocą i staraniem Polacy, naród niegdyś gruby i

barbarzyński, przyjęli uprawniejsze obyczaje, zamiłowawszy życie

rządne, układne, towarzyskie.

Któżby więc tego króla nie chwalił, nie wielbił i słusznie pod

nieba nie wynosił, zważywszy, ile on dobrodziejstw pamiętnych

narodowi i królestwu Polskiemu wyświadczył?…

Źródło: ,,Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego“ -Jan

Długosz