0 pierwszym grzechu głównym przeciwko religijnemu wychowaniu dzieci.
Gdy słowem budujesz, a czynem walisz, to nic nie postawisz. (Sw . Ignacy).
Potem, co się powiedziało w poprzednim rozdziale, samo się nasuwa pytanie: które grzechy przeciwko religijnemu wychowaniu dzieci słusznie uważać należy za główne, t. j. za najszkodliwsze dla tego wychowania?
Odpowiedź na to łatwa. Nawet nie może być różnicy zdań w tym względzie.
Oczywiście należy te grzechy uważać za główne grzechy przeciwko religijnemu wychowaniu dzieci, które się sprzeciwiają głównym, t. j. najpotrzebniejszym warunkom tego wychowania. Takich głównych, t. j. najpotrzebniejszych warunków religijnego wychowania jest siedm.
Stąd też i siedm grzechów głównych przeciwko temu wychowaniu da się rozróżnić.
Jednym z głównych, najpotrzebniejszych warunków religijnego wychowania jest: własny dobry przykład rodziców.
Jednym z głównych grzechów przeciwko temu wychowaniu jest więc:
własny zły przykład rodziców.
Skoro przekonamy czytelników naszych o pierwszem z tych dwóch ostatnich twierdzeń, będą zniewoleni uznać i drugie za słuszne.
Mało jest prawd, o których tak łatwo można nabyć głębokiego przekonania, jak o tej prawdzie, że jednym z głównych, najpotrzebniejszych warunków
religijnego wychowania dzieci jest własny dobry
przykład rodziców. Sam Bóg wypowiedział ją niejednokrotnie w tak jasnych słowach, że nie potrze-bują żadnego objaśnienia. Oto kilka przykładów.
„Jeżeli korzeń święty, i gałęzie”. Rom. 11, 16.
Rozważ dobrze to słowo „jeżeli”! „Sprawiedliwy, który w prostocie chodzi, błogosławione po sobie syny zostawi”. PrzypoW. 20, 7. „Synowie grzeszników stawają się synami obrzydliwości”. Eccle. 41, 8.
Co mam mówić o nauce Kościoła w tym względzie ?
Czy mogą biskupi i kapłani jeszcze jaśniej uczyć tego, że jedynie rodzice, którzy sami są religijni,
mogą dzieciom swoim dać dobre, religijne wychowanie ? „Dobrzy rodzice, powiada wielki biskup, św. Liguori, wydają dobre dzieci, lecz jeśli rodzice są
złymi, jakże dzieci mogłyby być dobremi ? Czy kiedy widzieliście, ażeby zbierano z ciernia jagody
winne albo z ostu figi ? Tak samo jest niemożebnem
widzieć dzieci z dobrymi obyczajami wychowane
przez rodziców ze złymi obyczajami”. „Jak długo, rozważ dobrze te słowa „jak długo”, powiada biskup
Egger, będziemy mieć w cichem kółku rodzinnem
prawdziwe chrześciańskie matki, tak długo będą następować prawdziwie chrześciańskie pokolenia jedne
po drugich”. „Matka, powiada tenże biskup, jeżeli
ma wychować dzieci religijnie, musi przedewszystkiem sama tern być, na co ma dzieci swoje wychować !“ Co mówić dopiero o historyi ? Czy nie uczy
nas, że prawie wszyscy Święci mieli przykładnych,
religijnych rodziców a przynajmniej religijne matki,
a natomiast prawie wszystkie wyrziitki społeczeństwa albo wychowały się bez rodziców, albo rosły pod
okiem złych rodziców, bez żadnej religii ?
Sw. Augustyn miał za matkę Monikę, świętą niewiastę, o której często powtarzał: wszystko, czem jestem, zawdzięczam mojej matce; dwa razy mnie zrodziła: i dla
tego świata i dla nieba.
Sw. Bazyli był wychowany
przez Św. Makrynę, swoją babkę. „Nigdy nie za-
pomnę, pisze o niej, jak głębokie wrażenie wywierały na mnie mowy i przykłady tej czcigodnej niewiasty”.
Sw. Ludwika, ozdobę stanu królewskiego,
wychowała Sw. Blanka,
a Sw. Wacława Sw. Ludmiła,
niezwykła niewiasta.
Sw. Jana Złotoustego wydała
na świat Sw. Antuza, rzadkich przymiotów niewiasta,
obdarzona duchem prorockim. Zaraz pierwszego
dnia zapowiedziała wobec wszystkich: „to dziecko
będzie Świętym”.
Sw. Wincentego a Paulo kto wychował ? Uboga wprawdzie, ale święta wieśniaczka.
Tak samo Jan Vianney i Józef Labres, za naszych
czasów policzeni w poczet Świętych, byli dziećmi prostych wieśniaków, ale bardzo świątobliwych rodziców.
Sw. Franciszek Salezy miał matkę, której nie
wiele matek dorówna. Jeszcze z kołyski nie wychodził, a już go zaprawiała do miłosierdzia dla ubogich. Gdy rozdzielała jałmużnę, czyniła to zawsze
w jego przytomności, ażeby się jak najwcześniej do
miłosierdzia zaprawił.
Nasza Jolenta, Kunegunda,
Salomea, wszystkie one przykładnych, świętobliwych
miały rodziców.
Weźmy teraz choć kilka wręcz przeciwnych przykładów. Bolesław, Król Czeski, bratobójca, prawdziwy potwór w ludzkiem ciele, kogo
miał za matkę ? Dragomirę, niewiastę znaną w historyi z okrucieństw swoich.
Smutnej pamięci Rousseau, który nauczał, że dziecko religii wcale nie powinno się uczyć, i zatruł książkami swojemi nietylko swoje, ale i następne pokolenia, przez kogo był chowany ?
Przez nikogo ! Stracił rodziców, gdy miał zaledwie siedem lat. Tak samo bez rodziców, bez żadnych dobrych przykładów wychowani byli znani przywódzcy rewolucyi francuskiej Robespierre, Marrat, Danton.
To samo podają dzieje o przeważnej, większości tych wszystkich, którzy w czasie t.zw. reformacyi XVI. Wieku krwawemi zgłoskami zapisali swoje nazwiska w historyi.
Czy może co więcej od tych wszystkich przykładów potwierdzać tę prawdę, że jednym z głównych, najpotrzebniejszych warunków religijnego wychowania dzieci jest własny dobry przykład rodziców ?
Jeżeliby przy-kłady z historyi miały nie wystarczać na jej potwierdzenie, powinny przykłady z własnego doświadczenia każdego przekonać o niej.
Czy nie widzimy na własne oczy, że dzieci dobrych rodziców, którzy dzieciom swoim przyświecają dobrym przykładem, zazwyczaj są dobre, religijne, a dzieci złych rodziców,
którzy dzieci swoje sami gorszą, zazwyczaj są złe,
zgorszeniem dla drugich dzieci ?
Kto z nas nie zrobił tego doświadczenia, że tylko bardzo rzadko, wyjątkowo dzieci złych rodziców, wychowane bez żadnych dobrych przykładów z góry, nie marnieją, wychodzą na ludzi?
Czy te rzadkie wyjątki nie są najlepszem potwierdzeniem tej prawdy, że jednym
z głównych, najpotrzebniejszych warunków religijnego wychowania dzieci jest własny dobry przykład rodziców ?
Ale na co tak daleko sięgać, aż do historyi, aż do Pisma św., ażeby się przekonać o tej prawdzie?
Dość na to wziąć na uwagę to jedno, czego;
nikt nie zaprzeczy, że człowiek z natury dziwnie jest skłonny do naśladowania drugich. Rozmaite skłonności przynosimy ze sobą na świat.
Jedną z najmocniejszych jest skłonność do naśladowania drugich, tak w małych jak i w wielkich rzeczach, tak w dobrem jak i w złem.
Przykład drugich wywiera potężny wpływ na nas. Jest przysłowie, że
„słowa pobudzają, przykłady pociągają“. „Natura ludzka, to naśladowczym”, powiada Schiller.
Dla tego Chrystus Pan, gdy przyszedł, aby świat uświęcić, dźwignąć go z tej nędzy moralnej, w której całe wieki leżał, przyniósł mu nie tylko wzniosłą, świętą naukę, jakiej dotąd nigdy nie słyszał, ale nadto własny Swój wzniosły, niezrównany, święty przykład, ażeby mu jakby jasne słońce do końca wieków przyświecał.
Dlatego też tylko trzy lata nauczał, a trzydzieści i trzy lata, całe życie własnym przykładem
światu przyświecał. Dlatego też chciał, ażeby i Jego następcy i spadkobiercy Jego misji, Apostołowie św., przedewszystkiem własnym przykładem przyświecali światu, bo wiedział, że potędze przykładu nawet tak zepsuty świat, jak ówczesny, prędzej czy później z pewnością się podda.
Ta skłonność do naśladowania drugich jest w dzieciach i młodzieży tak wielką, że nawet najlepsze dzieci, jeżeli mają złe przykłady przed oczami, nie wzdrygają się zapatrywać się na nie.
Trafnie powiada nasz poeta: „Zacnych mężów stąpaj torem, świeć przykładem i bądź wzorem”.
„Młódź się na wzór zapatruje, zły przykład najlepszych psuje”. Ta skłonność do naśladowania jest niejako nieprzepartą, niejako
ślepą w dziecku, jeżeli ci, którzy mu świecą przykładem, są dla niego wielką powagą a do tego blizcy jego sercu, złączeni z niem węzłem szczególniejszej miłości. Sprawdza się to więc oczywiście przedewszystkiem na przykładzie rodziców, którzy są dla dziecka największą powagą na ziemi a do tego najbliżsi jego sercu, złączeni z niem węzłem najściślejszej miłości.
Nikogo na świecie nie naśladuje ono tak ślepo do pewnego czasu, jak przykład ojca i
matki, bo nikt na świecie nie jest większą powagą dla niego od ojca i matki i nikogo na świecie nie kocha więcej od nich. Jeżeli dzieci tak ślepo naśladują rodziców swoich, to nie można nie widzieć tego, że jednym z głównych, najpotrzebniejszych warunków dobrego, religijnego wychowania dzieci jest własny dobry przykład rodziców. Bo jeżeli będą miały zły przykład z ich strony, to z nieomylną pewnością będą go naśladowały a więc z pewnością staną się zupełnie takiemi samemi, jak oni sami, t. j. złemi, niereligijnymi.
Zły przykład ich nie będą nawet poczytywały sobite za zły, dlatego właśnie, że to ich przykład. Będą się uważały nawet za uprawnione do wstąpienia w ich złe ślady.
Nie jest że więc jednym z głównych, najpotrzebniejszych warunków religijnego wychowania dzieci, ażeby rodzice jak najwierniej spełniali te słowa Pisma św.:
„Niechaj świeci światłość wasza” Mat. 5,16. Samego siebie podawaj we wszystkiem przykładem dobrych uczynków” Tyt. 2. 7.?
Kogo to wszystko jeszcze nie przekonało, że jednym z głównych warunków religijnego wychowania jest własny, dobry przykład rodziców, niech jeszcze weźmie na uwagę ten niezbity pewnik, że mu nie pomoże spełnić wszystkie główne warunki tego, wychowania, jeżeli własny dobry przykład rodziców nie świeci dzieciom z góry. Weźmy n. p. uczenie dzieci początków religii i zaprawianie ich do praktyk religijnych i ćwiczeń pobożnych, n. p. do pacierza, słuchania Mszy? św. i.t.d.
Czy wiele pomoże, gdy rodzice robią wszystko co do nich należy pod tym względem, ale
zamiast dobrym, świecą dzieciom najgorszym przykładem w tym względzie, sami prawie nigdy się nie modlą, sami niedzieli, święta nie święcą? Najlepszą odpowiedź nato daje doświadczenie. Można ciągle widzieć rodziców, którzy dzieci napędzają do pacierza, posyłają do kościoła, a jednak dzieci ich są złe, niepoprawne, skoro tylko mogą, uciekają od pacierza i z kościoła.
Skąd to pochodzi ? Stąd jedynie, że
dzieciom nie braknie wprawdzie nauk, upomnień od rodziców, ale braknie zupełnie przykładu rodzicielskiego, że rodzice sami tego nie czynią, czego dzieci uczą, do czego je napędzają. Z góry nie ma przykładu, więc wszystkie nauki, upomnienia idą na marne, dzieci, zamiast być coraz lepsze, stają się
prawie coraz gorsze.
„Ruszaj czem prędzej na mszę już największy czas“, rzekła raz pewna matka z wielkim gniewem do swej dziesięcioletniej córeczki.
Dziewczę, zamiast matkę usłuchać i pospieszyć się, najspokojniej sobie dalej przy swoich zabawkach siedziało i rzekło: matko ! ty bardzo rzadko na mszę idziesz a ojciec nigdy, to i ja dziś zamiast na mszę iść, wolę w domu się bawić!“
Ileż to zupełnie temu podobnych zdarzeń możnaby naliczyć w tych wszystkich rodzinach, gdzie ojciec i matka, zamiast przed wszystkiem innem własnym dobrym przykładem
wychowywać dzieci dla Boga, religijnie, kontentują się wydawaniem dzieciom rozkazów, łajaniem, fukaniem, napędzaniem dzieci przez gwałt do pacierza, nauki, obowiązku!
Chociażby wszyscy nauczyciele w szkole, wszyscy katecheci i wszyscy kapłani w kościele robili wszystko co do nich należy; chociażby
przypominali bezustannie takim dzieciom, którym właśni rodzice świecą gorszącym przykładem, owe słowa Zbawiciela:
„wszystko cokolwiek wam każą, zachowywajcie i czyńcie, ale wedle uczynków ich nie
czyńcie, albowiem mówią a nie czynią”, Mat. 23, 3.,
wszystko to na nic się nie przyda, dzieci takie nie będą zachowywały i czyniły co im rodzice każą,.tylko będą czyniły Wedle uczynków ich, bo prawda się nie zmienia a prawdą jest niestety niezbitą, co powiedział już starożytny mędrzec pogański Seneka:
bardziej pociągają przykłady czyniącego, niż słowa uczącego: plus małe facta nocent, quam bene dictadoćent.
Weźmy dalej czuwanie nad dziećmi. Wymaga ono głównie, ażeby rodzice dzieci swoje jak najstaranniej strzegli przed tymi przeróżnymi złymiprzykładami, jakie tak łatwo mogą znaleźć dla siebiepo za domem rodzicielskim,
n.p. na ulicach, na zabawach, tańcach, w szkole, w towarzystwie swoichrówieśników itd.
Pytamy znowu czy wiele pomoże, gdy rodzice spełniają wszystko co do nich należy w tym względzie, ale sami w domu zamiast budujące, gorszące przykłady dają dzieciom swoim?
I na to pytanie najlepszą odpowiedź daje codzienne doświadczenie. Nie braknie rodziców, którzy dzieci swoje strzegą jak oka w głowie, może nawet za daleko idą w tym względzie, nie pozwalając dzieciom
ani na krok wychodzić po za dom rodzicielski, ażeby czasem za domem nie widziały jakich złych przykładów i nie zepsuły się, a jednak dzieci ich, mimo takiej czujności, mimo takiej nawet za daleko posuniętej ostrożności i kontroli z ich strony, nie są dobre, przykładne, sami się skarżą na nie, że złem
prowadzeniem swojem zatruwają im życie.
Skąd się to bierze?
Cała odpowiedź na to: stąd, że dzieci dzięki ich ciągłemu czuwaniu nie znajdują wprawdzie złych przykładów dla siebie po za domem, ale za to mają bezustannie przed oczami zły przykład w domu i to we własnych rodzicach, których naśladować we wszystkiem mają sobie i za przyjemność i za obowiązek i za niezaprzeczone prawo.
Jabłko, aby nie gniło, nie dosyć chronić przed tem, ażeby je robak nie toczył zewnątrz. Gnije ono do szczętu, choć je żaden robak nie toczy zewnątrz, jeżeli je toczy choć jeden wewnątrz. Podobnie ma się z dziećmi. Aby nie gniły moralnie, nie psuły się, nie dosyć chronić je przed tem, ażeby nie miały, złych przykładów za domem.
Gniją one moralnie, psują się do szczętu, choć nie mają złych przykładów za domem, jeżeli mają zły przykład w rodzicach w domu, a choćby też tylko w jednym z nich, albo
w ojcu albo w matce. Wpływ złego przykładu domowego, dawanego przez własnych rodziców tak jest zgubny, iż bez przesady powiedzieć można, że dla dzieci skazanych na gorszące przykłady złych rodziców nie ma innego ratunku, jeżeli nie mają zmarnieć
moralnie, zepsuć się do gruntu, jak wczesna śmierć złych rodziców.
I Bóg nieraz chwyta się tego środka.
Często wcześnie zabiera złych rodziców z tego świata, ażeby uratować ich dzieci dla nieba. Tylko niestety my w zaślepieniu naszem często nie poznajemy się na tem, zupełnie fałszywie tłomaczymy to sobie.
Uważamy często wczesną śmierć rodziców za największe nieszczęście dla dzieci, podczas kiedy ona przeciwnie jest największem dobrodziejstwem dla nich, ponieważ rozłącza je z rodzicami, którzy przez swoje złe przykłady byliby z pewnością przywiedli je do życia grzesznego w rozłączeniu z Bogiem.
Weźmy jeszcze jeden główny warunek religijnego wychowania pod rozwagę: karanie dzieci. Jak konieczną, zbawienną jest karność przy wychowaniu, widać to najlepiej z tego, co sam Bóg o niej mówi;
„Głupstwo przywiązane jest do serca dziecięcego, ale rózga karania wypędzi je“.
„Nie odejmuj od dziecięcia karności, bo jeśli je obijesz rózgą, nie umrze. Ty je obijesz rózgą, a duszę jego z piekła wybawisz”.
Przypow. 22,15; 23,13.
Ale czy na wiele przyda się ten tak skuteczny ze siebie środek, jeżeli go nie wspiera swoją drogą dobry przykład rodziców, jeżeli rodzice sami nie są lepsi od dzieci, sami to wszystko czynią, za co dzieci karzą ?
Śmiało twierdzimy, że brak dobrego przykładu ze strony rodziców czyni karanie dzieci nie tylko zupełnie niepożytecznem, ale nawet z niejednego względu szkodliwem !
Karanie dzieci poparte dobrym przykładem
rodziców jest zbawiennem lekarstwem; pozbawione tego przykładu jest trucizną, bo oburza dzieci na niesprawiedliwych rodziców i przywodzi je do utraty
Wszelkiego szacunku i wszelkiej miłości dla nich za to, że się nie wzdrygają za to je karać, czego się sami w ich oczach dopuszczają i czego je własnym złym przykładem nauczyli!
Dziecko karane przez rodziców, którzy sami to broją, za co dziecko swoje karzą,
musi sobie myśleć: „przecież ja tylko to czynię,
co wy, rodzice; chcecie więc mnie karać, to karzcie wpierw siebie samych; jeżeli inaczej czynicie, to wyrządzacie mi wielką krzywdę, za którą nie mogę was ani kochać ani szanować!“
Gdybyśmy mogli czytać w sercach ludzkich, przekonalibyśmy się z pewnością, ze tak myślą wszystkie dzieci karane przez rodziców, którzy nie są lepsi od nich.
Najlepiej przekonają nas o tern własne słowa pewnego dziecka, które
matka miała zwyczaj karać za grzech, którego się sama często dopuszczała w jego przytomności.
Oto jego słowa: „od tego dnia, w którym się przekonałam;
że matka sama pozwala sobie mówić nieraz nieprawdę, za co mnie przecież karała, straciłam dla niej cały szacunek.
Wszelkie jej następne upominania
były daremne a kary jej tylko mnie oburzały na nią.
Na moje szczęście wydostałam się po pewnym czasie z pod opieki mojej matki i poszłam do pewnego dobrego zakładu. Tam dopiero zaczęłam błędy mojej młodości zwalczać i pracować nad pozbyciem się ich“.
Słowa wyjęte z życiorysu pewnej poważanej autorki, napisane przez nią samą. Widzieliśmy więc, że nic nie pomoże ani cała nauka religii z dziećmi ani całe czuwanie nad niemi, ani całe karanie ich, jeżeli przy tem wszystkiem braknie własnego dobrego przykładu rodziców.
Zupełnie tak samo nic nie pomoże
spełniać inne główne warunki religijnego wychowania, jeżeli zbywa na własnym dobrym przykładzie rodziców.
Cóż z tego wynika, że nie wystarcza spełniać wszystkie główne warunki religijnego wychowania, jeżeli braknie własnego dobrego przykładurodziców ?
Oczywiście to, że własny dobry przykład rodziców jest także jednym z głównych warunków tego wychowania, zupełnie tak samo niezbędnym,
jak n.p. czuwanie nad dziećmi albo karanie
ich. Wniosek ten leży jak na dłoni, nikt go nie zaprzeczy. Ale czy i to nie jest jasne, że jeżeli dobry przykład rodziców jest jednym z głównych, najpotrzebniejszych warunków religijnego wychowania, to
zły przykład rodziców jest jednym z głównych, najszkodliwszych grzechów, jakie można popełniać przeciwko temu wychowaniu ?
Czy potrzeba rozwodzić się nad tem? Kto tego nie przyzna? Czy więc nie dziwić się, że skoro zły przykład rodziców tak widocznie należy do głównych, najgorszych grzechów
przeciwko religijnemu wychowaniu dzieci, tyle rodziców dziś daje zły przykład swoim dzieciom!
Czynie dają złego przykładu ci wszyscy rodzice, którzy przedewszystkiem ubiegają się za tem, ażeby się jak najprędzej i najwięcej zbogacić, o duszę swoją, o zbawienie swoje nie mają prawie żadnej troski ?
Czy nie dają złego przykładu swoim synom ci wszyscy ojcowie, którzy im całe życie ani słowa o Bogu, religii nie wspomną, na każdym kroku dają dowody najzupełniejszej obojętności o to wszystko, co się do duszy, obowiązków religijnych odnosi ?
Czy nie dają złego przykładu swoim córkom te wszystkie matki, którym przedewszystkiem świat, zabawy, zbytki w głowie, które pozwalają sobie na życie nad stan ?
A przy takich złych przykładach takie spokojne sumienia, takie najzupełniejsze niepoczuwanie się do winy!
Przykładów złych z góry, ze strony ojców i
matek można widzieć bez liczby a tak mało rodziców, którzyby się przyznali do tego, oskarżyli się z tego, że dają zły przykład swoim dzieciom.
Z wszystkiego oskarżą się dziś ludzie prędzej, jak z tego, że dają zły przykład dzieciom, młodzieży.
Ten fałszywy spokój sumienia przy najgorszych przykładach,
to najgorsze z wszystkiego złego. Bo jakaż zostaje nadzieja poprawy tam, gdzie sumienie zamilkło ?
To też wyznajemy otwarcie, że w tej nauce o pierwszym grzechu głównym przeciwko religijnemu wychowaniu dzieci, o złym przykładzie rodziców, szło nam
przedewszystkiem o to, ażeby wstrząsnąć, obudzić sumienie tym rodzicom, którzy przy najgorszych przykładach, jakie dają dzieciom, nie poczuwają się do żadnej winy, i będziemy się czuli nad wyraz szczęśliwi, jeżeli słowa nasze tego dokażą, bo będzie to
niewątpliwie pierwszy promyk nadzieji poprawy tych rodziców na przyszłość.
NAPISAŁ KS. BOLESŁAW ŻYCHLlŃSKI.