ŻYWOT ŚW. JACKA, POLAKA

zakonu św. Dominika, wzięty z klasztoru krakowskiego, z starodawna pisany, od Leandra Alberta Bonończyka Włocha sumowany.

Żył około R. P. 1230.

(Wspomnienie 16-go sierpnia)

1. Pan Bóg kościoła swego nie opuszcza.

Szczęśliwe szczepienie zakonnego życia, które na pomoc zbawienną dusz wielu zaczął wielki Dominik (Św. Dominik (1170-1221), rodem Hiszpan znakomitego rycerskiego domu, w r. 1206 założył zakon celem nawracania heretyków nauką, słowem, a nie mieczem, jak to przedtem powszechnie niemal czyniono.), za jego jeszcze żywota i tu się w Polsce z gorącą miłością ku Bogu i z poprawą życia pobożnego ludzi wielu zjawiło. W czem, nie wiem, czemu się pierwej dziwować: czy opatrzności Boskiej około kościoła swego w posyłaniu rozmaitych do tej winnicy robotników? czy też winnicy, która po wszełki wieki robotników? czyli cudownemu ich rozmnożeniu, którem się, jako pszczoły, w wielkiej liczbie rojąc, i jako ptaki po wszytkim świecie, miód słodkiej nauki zbawienny w ustach nosząc, rozlatywały?

2. Pustelnicy na co i kiedy wysłani?

Jako gospodarz zawżdy się na robotę, ale nie jednakową i nie z jednemi naczyniami, czeladkę (czasem posyła z pługami, czasem z siekierami, czasem z sierpami, a niekiedy z kosami): tak też, póki byli biskupi, kapłani i pasterze świeccy pilni około siebie i zleconych dusz ludzkich, posyłał Pan Bóg szczerze rych pustelników, i na wzór Jana Chrzciciela ostrość żywota i milczenie a zatajenie miłujących.

Tacy byli Benedyktowie (Zakon Benedyktynów, bardzo rozpowszechniony, założył w r. 529 we Włoszech św. Benedykt; w Polsce pierwszy ich klasztor powstał w r. 1006 za Bolesława I. Chrobrego.), Kolumbanowie ( Zakon Kolumbanów założony został przez św. Kolumbana około r. 590 we Francyi.), Cystersowie (Zakon Cystersów powstał z benedyktyńskiego około r. 1098; w Polsce było niegdyś kilkanaście klasztorów cysterskich.) i inni eremitowie (Eremita – wyraz grecki spolszczony znaczy: samotnik, pustelnik.) i mnisi, którzy tylko swego zbawienia pilnowali i ludziom samym przykładem do życia doskonałości drogę ukazowali.

3. Żywot zakonniczy kaznodziejów.

Lecz gdy na kapłanach i robotnikach kościelnych schodziło, z innem naczyniem posłał robotników Pan Bóg do winnicy swej: to jest z nauką i obcowaniem nieco towarzyskiem z ludźmi, którzyby w kazaniu i w karmieniu dusz ludzkich przez sakramenta zbawienny pożytek czynili, a kapłanom świeckim pomocni byli. Taki był ten św. Dominik, św. Franciszek (Św. Franciszek Seraficki (1182-1226), rodem Włoch, założył w r. 1210 zakon jałmużniczy Braci Mniejszych, z którego z biegiem czasów rozwinęły się zakony: Franciszkanów, Bernardynów, Reformatów, Kapucynów; w Polsce pierwszy klasztor Braci Mniejszych powstał w r. 1232 w Krakowie za panowania księcia Bolesława Wstydliwego. Około r. 1221 św. Franciszek był w Polsce na Śląsku, odwiedzając św. Jadwigę, aby jej dopomódz w urządzeniu klasztoru Franciszkanów w mieście Krośnie nad rzeką Odrą (dziś pod Prusakiem)) i inni zakonnicy, wstecznie żyjący, którzy kazaniem, spowiedzi słuchaniem i innemi posługami duchownemi dziwny pożytek w pobożności ludzkiej czynili, a duchownych pobudzali i wiele dusz w swem towarzystwie pozyskiwali.

4. Dziwne rozmnożenie zakonów.

Których jako prędko i w jakiej liczbie Pan Bóg rozmnażał i po świecie posyłał, jest się czemu dziwować i ono w Piśmie błogosławieństwo, dane sprawiedliwemu, rozumieć. Bo to, co Abrahamowi Pan Bóg obiecał, iż się jego rodzaj rozmnożyć miał, jako gwiazdy, to się lepiej iści na takich mężach, którzy w czystości chodzą. Bo Abraham w kila set lat przyrodzonym obyczajem ledwie do tego przyszedł, a sam tego na ziemi nie doczekał; a ci nad przyrodę, której święte bezprawie czynią, mocą się cisnąc do nieba, tak prędko i tak wielu synów mają i sami na nie patrzą.

Ktoby się spodziewał, aby w kilanaście abo w kiladziesiąt lat synowie zakonni Dominika św. od Hiszpanii aż do Kijowa rozszerzyć się mieli? – od zachodu słońca aż do wschodu ? Toć jest naród szukających Pana i chwały świętej Jego w zbawieniu ludzkiem. Ze wszytkich języków i narodów dał Pan Bóg świętemu onemu synów, że się o nim mówić mogło: „Nasienie twoje w językach i narodach dziedziczyć będzie“. Z Polaków też dał napierwszego jemu syna tego Jacynta albo Jacka, którego się zacny żywot tobie zwłaszcza, narodzie Polski, ku sławie twej i zbudowaniu, a pobudce do życia pobożnego pilnie przekłada.

5. Posłany na naukę.

Jacek narodu polskiego, dziedzic ze wsi Kamienia (Św. Jacek pochodził ze znakomitego rodu Odrowążów, posiadającego wielkie majętności i znaczenie w Polsce; (od paruset lat ród Odrowążów wygasł); wieś Kamień na Śląsku.), rodu był zacnego, z młodości dobrze w bojaźni Bożej wychowany; który, mając powinowatego swego Iwona (Biskup Iwo, stryj św. Jacka, odznaczał się jako kapłan wielką gorliwością o szerzenie religii, a jako obywatel i urzędnik państwa mądrością i przezornością (za Leszka Białego, księcia krakowskiego (1206-1227) był kanclerzem to jest, urzędnikiem, przygotowującym i podpisującym wraz z księciem ważne pisma urzędowe)), biskupa krakowskiego, od niego jest kanonikiem (Kanonik – ksiądz wyższej godności, należący do rady biskupiej w rządzeniu dyecezyą.) krakowskim uczyniony i na kapłaństwo poświęcony.

A iż młodym jeszcze był naonczas, bojąc się mądry biskup, aby się do próżnowania, które nawiecej kapłanom, zwłaszcza młodym, szkodzi, nie przyzwyczaił, a stąd szkody duszy nie uczynił (lubo Jacek próżnować nigdy nie umiał i na wystawianie grzechów sam nad sobą czujnym był), wysłał go na naukę, bez której stan kapłański, na którym się ludzkie zbawienie zasadza, jest jako wódz bez oczu i sam siebie i drugich, co za nim idą, jako sam Pan mówi, w dół i upadek wprowadzi.

Na onej nauce pisma św. prędki i wielki wziął pochop Jacek św. tak, iż wiele ich dowcipem i pilnością przechodził i uczonym teologiem (Teolog – uczony w nauce o Bogu i religii (to jest, w nauce teologii); św. Jacek po ukończeniu szkoły krakowskiej dyecezyalnej nauki wyższe odbywał w Pradze czeskiej i w Bolonii, mieście włoskiem, gdzie już był podówczas uniwersytet.) został. Czego aby już używał na pożytek kościelny, Iwo biskup przyzywał go do kościoła swego i, widząc w nim nie tylko umiejętną, ale żywą, świętą i prawą w obyczajach teologię, począł go bardzo miłować i na posługi kościelne pożytecznie używać: bo był Jacek, jako wzór i świeca cnót kapłańskich, w nabożeństwie gorący, na sumnieniu piękny, na ciele czysty, w obcowaniu mądry, w rozmowie przyjemny i ostrożny, we wszytkiem barzo przykładny.

6. Którym sposobem zakon św. Dominika do Polski wprowadzony?

A jadąc do Rzymu w potrzebach kościelnych, Iwo biskup nie mógł bez Jacka swego zostać. Gdzie z nim przyjechawszy, poznał św. Dominika, który tam naonczas słynął bardzo i był w podziwieniu u wszytkich ludzi z nauki i cudów, które przez niego Pan Bóg czynił, wielu do pokuty i poprawy żywota i do zakonnego życia ludzi przywodząc. Na którego patrząc, Iwo biskup zakochał się i w nim i w zakonie onym nowym, przez który już Pan Bóg w wielu stronach i miastach ludzie do bogobojności dziwnie gorąco zapalał; i prosił pilnie św. Dominika, aby też z nim bracią swoją do Polski posłał.

Mąż święty, który rozmnożenie czci Boskiej w pomocy ludzkiego zbawienia miłował, ochotnym się Iwonowi do tego pokazał; jeno, iż jeszcze tak wielkiej liczby braci swej nie miał, aby temu zaraz dosyć uczynić mógł, prosić mu Pana Boga kazał, aby wiernych i mądrych robotników do onej nowej winnicy posłać mu wielu raczył; a jeśliby miał których Polaków miedzy czeladzią swoją, któreby Pan Bóg do życia zakonnego powoływał, aby mu je na ćwiczenie podał: spodziewając się, iż prędzej Polacy Polakom pomocni być ku zbawieniu mogą. Biskup, na owej radzie przestając, miedzy swymi napierwszego i naochotniejszego znalazł Jacka kanonika, powinowatego, namilszego domownika i pomocnika swego, bez którego choć jemu i kościołowi jego, jako bez ręki, trudno było, wszakże więtsze dobro kościelne więcej miłując, a rozmnożenia chwały Bożej więtszego pragnąc, ochotniej jego myśli przeszkadzać, sam sobie i potrzebom swoim nie dogadzając, nie chciał.

Nie rozumiał tego, co drudzy radzi nieroztropnie mówią, aby więtszy pożytek Kościołowi był z tych, którzy w świeckim żywocie przy kanoniach i plebaniach koło ludzkich dusz pracują, niżeli gdy do zakonu i ciasnego rady Chrystusowej jarzma idą; bo tacy, gdy ich Pan Bóg powoływa z dobrego na lepsze, jako radził Chrystus, opuszczając wszytko, za nim się udają, bezpieczniej zbawienie swoje, zbroję mocniejszą ubóstwa i posłuszeństwa na pokusy biorąc, opatrują; i za jedną plebanię abo kościół, przy którym ci mieszkać winni, świata wszytkiego plebanię mają, a wszędzie wolno kazanie swoje i przykłady rozsiewając, daleko więtszy, niźli w jednym kościele, pożytek w duszach ludzkich czynią; jako się to w Jacku św. i postępkach jego pokazało.

Przetóż i prawo duchowne żadnemu biskupowi bronić kapłanowi, arcydyakonowi i plebanowi swemu takiego Ducha św. natchnienia nie dopuści. Pospolicie takiemi wymówkami (więtszym pożytkiem kościelnym prałatom (Prałat – ksiądz wyższej godności, posiadający władzę przy kościele katedralnym, przywiązaną do urzędu, nie zaś nadaną przez biskupa (jak, na przykład, urząd i władza kanonika) zakonne powołanie odradzając) pokrywają ludzie miłość świata tego i czci a dostojeństw pragnienie; za którem potem i sami siebie i innych przykładem złym w potępienie wprawują.

7. Jacek do zakonu wstępuje.

Gdy się tedy u biskupa Jacek św. prosił, aby go św. Dominikowi do zakonu jego oddał, znalazł się miedzy Polakami i czeladzią biskupią drugi Polak Czesław (Czesław – brat rodzony św. Jacka, czczony przez Kościół jako błogosławiony.) i trzeci Henryk Niemiec, którzy pomódz onego żywota św. Jackowi chcieli; oddani tedy są i przyjęci od św. Dominika, których on jako hetman przeciw grzechom, światu i najazdom pokus szatańskich na wojnę duchowną dobrze wyćwiczył i Polsce onej nowej i mężnej roty żołnierze gotował. W tej szkole Jacek św. dobrze wyćwiczony prędko urósł; a czego inni za wiele lat w takim żywocie nie dochodzą, to on za rok, idąc z cnoty w cnotę, pod pokornem posłuszeństwem i zaprzeniem samego siebie doścignął.

8. Posłany do Polski.

Po roku z onymi towarzyszami już jako doskonały od św. Dominika posłany jest do Polski jako kamień węgielny i fundament zakonu w tej stronie. W drodze samej nie próżnował, ale miłością oną, której się był w szkole męża świętego napił, ku zbawieniu dusz ludzkich zapalony, gorące o wzgardzie świata i życiu pobożnem kazania czynił; któremi w Fryzaku, mieście Tyrolu (Tyrol – kraina górzysta, położona w sąsiedztwie Szwajcaryi (od zachodu) i Włoch (od południa), wchodząca w skład monarchii Austro-Węgierskiej, a zamieszkała przez Niemców i częściowo Włochów; niegdyś podlegała rodzinie Andechs, z której pochodziła św. Jadwiga.), tak barzo ludzkie serca wzruszył i ku pragnieniu nauki swej pobudził, iż go puścić stamtąd nie chcieli, ażby im zakonu onego bracią tam osadził i ufundował.

9. Klasztor w Fryzaku założył.

Rzecz rzadko słychana a podziwienia godna: za pół roku Fryzaczanie kościół i klasztor braci św. Dominika postawili. Tak mocno i gorąco rosło słowo Boże z ust Jacka naszego i do tak wielkich jałmużn ludzi przywodziło, – a co jeszcze dziwniej, tak się wiele serc kapłańskich i kleryckich skruszyło, iż się ich do przyjmowania zakonu św. Dominika nie mało zebrało: tak iż z nich, na wzór szkoły św. Dominika, wyćwiczonych, konwent (Konwent – wyraz łaciński spolszczony znaczy: zebranie, zgromadzenie; klasztor.), zostawiwszy przy nich Hermana konwersa (braciszka), uczynić mógł. I tu się pokazało, jako stał się godnym uczniem takiego mistrza.

10. Klasztor Trójcy św. w Krakowie.

A sam z Czesławem, dosyć czyniąc rozkazaniu św. Dominika, do Krakowa się puścił. Gdzie z wielką czcią i nabożeństwem od księży wszytkich i ludu przyjęty i do kościoła św. Trójcy, gdzie była fara (Fara – kościół parafialny; kościół-klasztor Dominikanów w Krakowie jest jednym z najdawniejszych i najpiękniejszych; osiedli w nim Dominikowie w r. 1223.), wprowadzony jest; tam Krakowianie wielki i kosztowny klasztor braci tego zakonu zbudowali.

11. Jego cnoty.

Stanowiąc tam zakon, a wielu uczonych i stanu rozmaitego ludzi do niego na duchowne ćwiczenie przyjmując, sam we wszytkiem na św. Dominika pamiętając, przykładem był w pokorze, w czystości, w miłości ku bliźnim i pilnem reguł chowaniu; modlitwy swoje hojnemi łzami polewając, na nich często w kościele noc trawił; pewnego do sypiania miejsca nie mając, gdziekolwiek spracowany przypadł, tam się trochę przezemawszy, do pracy się swojej, w której był ustawiczny, wracał; zawdy abo się uczył, abo modlitwy czynił, abo kazał, abo spowiedzi słuchał, abo chorych nawiedzał. Ciało swe, duchowi je niewoląc, rzemieniami węzłowatymi na każdą noc aż do krwi biczował; w piątki i w wigilie Panny Przeczystej i apostolskie na samym chlebie i wodzie przestawał. Miłosierdzie nad ubogimi i troskliwy (Troskliwy – dawniej znaczy: mający troski, to jest, kłopoty, – dziś znaczy: mający troski, to jest, dbałość o co.) miał nieuchamowane; jeżeli im czynić co dobrego nie mógł, nad nimi rzewnie płakał, Boga za ich nędzą prosząc. Pociechy niewysłowione na modlitwie miewał.

12. Jego cuda.

Raz w wigilię Wniebowzięcia Matki Bożej, żywot jej z płaczliwem weselem i chwałą jej w niebie rozmyślając, światłość niebieską, a w niej przenachwalebniejszą Dziewicę widział, i słowy się jej, które słyszał, niezmiernie uweselił. Życia jego świątobliwość apostolskiemi cudami Pan Bóg uczcił i u wszytkich ludzi wsławił aż do tego czasu. Szlachetnego Piotra z Proszewa (Proszewo – wieś w gubernii kieleckiej (pod Moskalem).) dziedzica, w Wiśle utopionego, do żywota prośbą swoją do Pana Boga przywrócił. Jutrę zacną z Kościelca (Kościelec – wieś w dawnem województwie brzesko-kujawskiem, dziś w gubernii warszawskiej (pod Moskalem), gniazdo rodzinne znakomitego rodu Kościeleckich.), powietrzem zarażoną, za prośbą Prandoty, syna jej, cudownie zleczył i drugiego także w Rabie rzece utopionego na imię Wisława, syna jednego zacnej wdowy Przybysławy, do żywota przyprowadził. I inne rozliczne cuda ku pomocy ludzkiej Pan Bóg przez niego czynić raczył.

A iż był gorącej żądzy na rozmnożenie czci Chrystusowej i zbawienia ludzkiego, nie przestając na Polsce, wysłał Czesława, swego współuczenia u św. Dominika, do Pragi, gdzie, przyszedłszy z bratem Hieronimem, wielu ludzi do pokuty pozyskał i, klasztor tam fundowawszy, we Wrocławiu z wielkim pożytkiem kościoła Bożego żywota doko nał, gdzie też cudami niemałemi słynie (Do Czech udał się Czesław około r. 1228 i w Pradze oraz kilku innych miastach klasztory pozakładał; z Czech udał się w tymże samym celu na Morawy i Śląsk; we Wrocławiu w klasztorze świątobliwe życie zakończył w r. 1242.). A sam Jacek św. umyślił na wschód słońca udać się pomiędzy odszczepieńce i do Kijowa na opowiadanie kazania swego i słodkiej nauki Chrystusowej puścił się.

13. Przez Wisłę przeszedł suchemi nogami.

Na tej drodze, gdy był na Mazowszu w Wyszogrodzie (Wyszogród – miasto starożytne na lewym brzegu Wisły, dziś w powiecie i gubernii płockiej (pod Moskalem).), Wisłę, która mu przechodu z bracią, barzo wylewając, broniła, gdy się czem przewieźć nie miał, uskromił i sercem apostolskiem i prorockiem śmiał w imię Chrystusa wodzie rozkazać, aby go bez utraty i bracią jego na drugi brzeg przeniosła: i puścił się sam w wodę, wołając na trzech braci: Floryana, Gordyna i Benedykta, aby za nim szli, a nic się nie bali. Bo Chrystus, prawi, i wodom rozkazuje, a Jemu posłuszne i tym, którzy Go miłują, być muszą.

Oni gdy się ociągali, a za nim iść nie śmieli, zdjąwszy z siebie kapicę (Kapica – nakrycie głowy.), Jacek św. rozpostarł ją na wodzie i rzekł: „Oto taki most wam Chrystus czyni! Wsiadajcie, a w wierze mocnej na nim stójcie”! Wstąpili bracia, a kapica nie zatonęła; ale jako w łodzi nabezpieczniejszej na drugą stronę je on dziwny żeglarz przewiózł. O, wielka wiaro i świątobliwości męża tego! Uważ, jakiej ten był w Chrystusa, Boga swego, ufności, iż tak wielką się stawała modlitwa jego, w czem Elizeusza (Elizeusz – prorok i cudotwórca żydowski; żył na ośmset lat przeszło przed narodzeniem Chrystusa.), proroka wielkiego, postępek wyraził.

14. W Kijowie klasztor fundował.

Do Kijowa przyszedłszy, wiele pogaństwa i odszczepieńców do jedności kościoła świętego pozyskał i tam, 4 lata na pracach świętych około dusz ludzkich przemieszkawszy i klasztor fundowawszy, a w nim Godyna za starszego zostawiwszy, do Krakowa się przez Pruską ziemię wracał.

15. W Gdańsku drugi klasztor.

We Gdańsku (Gdańsk – bardzo starożytne miasto (podobno założone przez wychodźców rzymskich) nad rzeką Motławą (dopływem Wisły) w oddaleniu mili niecałej od morza Bałtyckiego, słynne z handlu i przemysłu; niegdyś wolne miasto (niby osobne księstwo) pod opieką królów polskich, dziś pod panowaniem pruskiem; leży na ziemiach słowiańskich Kaszubów, lecz zamieszkane jest prawie wyłącznie przez Niemców.) także nauką i żywotem ludu wielu do życia pobożnego pobudziwszy i wielu do zakonu ludzi naprzymowawszy, klasztor tam założył i w nim Benedykta za starszego zostawił, a sam się z bratem Floryanem do Krakowa wrócił, gdzie innemi cudami świątobliwość jego słynęła, i wiele niepodobnych ludziom rzeczy u Pana Boga upraszając, a w żywocie ostrym i świętym trwając, gdy czas swego zejścia od Boga zjawiony wiedział, zwołał braci przedniejszych w wigilię Wniebowzięcia Matki Bożej i zostawił im testament taki, jaki miał od św. Dominika:

„Jutro, powiada, namilsi synowie, z wami się rozstanę; pokorę, miłość spólną i ubóstwo dobrowolne wam zalecam, bo to jest wiecznego dziedzictwa testament”.

I biorąc nazajutrz obronę świętych Sakramentów, po komplecie (Kompleta – po nieszporach odprawiane modlitwy wieczorne.), w mówieniu onego psalmu: „W Tobie, Panie, nadzieję mam”, ducha w ręce Boskie oddał R. P. 1257. Po śmierci jako ludzie, przyczyny jego do Chrystusa wzywając, cudowne dobrodziejstwa odnosili i odnoszą, o tem Kraków, takim świętym szczęśliwy, szeroko i dostatecznie świadczy: na cześć Bogu jedynemu, przez Jezusa Chrystusa Pana naszego, który z Ojcem i z Duchem świętym tenże Bóg jeden w Trójcy króluje na wieki wieków, amen.

Obrok duchowny.

Tego świętego Jacka wieków naszych, to jest, R. P. 1594 Klemens VIII papież kanonizował i miedzy tych świętych, których bezpiecznie o modlitwę do Pana Boga i obronę wzywamy, policzył we trzydziestą czterdzieści i sześć lat po zejściu jego.