XXXXIX. Czego człowiek z przyrodzenia pragnie

I. Czego człowiek z przyrodzenia pragnie?

Apostoł Paweł, wszedłszy do Areopagu w Atenach, nie poczyna od wykładania pogańskim mędrcom wzniosłych Chrystyanizmu tajemnic, które im równie obojętne jak niezrozumiałe wydać by się mogły; lecz chcąc ich umysły korzystnie dla Chrystusa usposobić, zstępuje aż do bałwochwalczej ich świątyni, a znalazłszy w Panteonie jedno bóstwo, któremu się kłaniali, żadnego o niem pojęcia nie mając, bierze ztąd pochop by im pod tym tajemniczym mitem prawdziwego Boga ukazać: „Mężowie Ateńscy!” woła on do zaufanych w głęboką mądrość swoję greckich filozofów.

„We wszystkiem was widzę jakoby zabobonniejszymi; albowiem chodząc i patrząc na bałwany wasze, znalazłem też ołtarz, na którym było napisano: nieznajomemu Bogu. Co tedy nieznając chwalicie, to ja wam opowiadam”. (Dzieje Ap. XVII. 22).

Co Paweł św. niegdyś do Ateńczyków wyrzekł, możnaby w każdym czasie zastosować do zwolenników świata, którzy niemniej jak oni, wśród wielu grubej zmysłowości albo chodząc i patrząc na bałwany swoje, wznoszą też jeden ołtarz ku czci nieznajomego bóstwa, przed którem uginają kolana, nie wiedząc o tem, iż skoroby uchylili tajemniczą zasłonę, co rysy jego ukrywa, wnetby ze zdumieniem poznali tegoż Prawdziwego Boga, któremu wierzący z miłością i posłuszeństwem należny hołd składają.

Obaczmyż jakie jest owo nieznajome, choć przez wszystkich wielbione bóstwo, na cześć którego synowie ludzcy ustawiczne palą kadzidła?
Zastanawiając się nad człowiekiem, bądź pojedyńczo, bądź zbiorowo uważanym, spostrzegamy, iż pomimo całą różnorodność charakterów, zasad i umysłowego wykształcenia, nie jest jeden cel wspólny, wspólne wszystkim dążenie, co najwybitniejszą może cechę natury stanowi i najgorętszą żądzą serca nasze zapala.

Potrzebujecie mówić, iż tym wspólnym i zarówno dla każdego upragnionym celem, do którego wszyscy bez wyjątku, chociaż bardzo rozmaitemi zmierzamy drogami, jest prawdziwe i doskonałe szczęście? Roztrząśnijmy ukryte sprężyny codziennych czynności naszych, zagładnijmy w głąb każdego serca, a przekonamy się, że najsilniej działającą na nas pobudką jest zawsze pragnienie szczęścia.

Wierzący, nie mniej jak bezbożny, wciąż do szczęścia tęskni i do niego dąży; jakkolwiek zaś pod innemi względami umiarkowane być mogą żądze człowieka, pod względem jednak nikt za nieograniczone, a pomimo że nikt za doskonale szczęśliwego poczytywać się nie chce, zawsze coś więcej nad to co posiada do życzenia mając, każdy jednak zupełnie szczęśliwym być pragnie.

Jest coś uderzającego i cudownego prawie w tej ustawicznej walce pragnienia z rzeczywistością, że ani podobna, choć ją objaśnić trudno.

Nic zdaje się oczywistszego nad to, iż tak osobiste jak i społeczne szczęście, doskonałem na ziemi być nie może. Boska i ludzka powaga, choć w tem jednem zgodne, tysiące nam dowodów na stwierdzenie tej prawdy dostarczają: toż samo głosi objawiona religia, toż samo powtarzają wszystkich wieków filozofowie, toż samo codzienne stwierdza doświadczenie; aż oto, na przekor tylu i tak poważnym świadectwom, na przekor tylu zawiedzionym nadziejom, człowiek wciąż o doskonałem szczęściu marzy, i każde żyjące pokolenie ludzi się nadzieją, iż od zmarłych szczęśliwszem być zdoła.

Każdy wiek, każdy naród, każdy człowiek niemal chlubi się przed współczesnymi, i w teoryi przynajmniej, choć o krok jeden bliżej do upragnionego celu dotrzeć potrafił.

Ten ludzkość, ową ojczyznę, inny pojedyńczego człowieka uszczęśliwić się spodziewa, a choć wszyscy szydzą jednogłośnie z dawniejszych niedorzeczności, doświadczeniem już wykazato, sami jednak, nowością ułudzeni, częstokroć niedorzeczniejszych się jeszcze chwytają.
Był czas kiedy z fanatycznym zapałem filozoficznego kamienia szukano, co wszystkie kruszce w złoto miał przemieniać; dziś szkolne pacholęta prześmiewają dobroduszną alchemików prostotę, a za to poważni filozofowie i głośni publicyści bawią się w urządzanie banków, co wszystkim potrzebującym złota dostarczać będą, lub marzą o społeczeństwie bez religii, małżeństwa i własności, w którem ideał szczęścia urzeczywistnionym zostanie.

Dziwnym się na pozór wydaje ten rodzaj zaślepienia co umysł i serce milionów do rzeczy niegodnej zapala, i rozum przyrodzony objaśnić nawet sprzeczności tej nie potrafi; przy świetle jednak wiary dostrzeżemy w tem zjawisku niedościgłej mądrości Bożej, sprawę, co pragnąc nam ułatwić dojście do ostatecznego celu, wlewa w serce człowieka potężną żądzę doskonałej szczęśliwości, iż nadzieja jej osiągnienia silniej do nas, nad samę oczywistość przemawia.

Duch nieśmiertelny, wśród zawodów i rozczarowań doczesnych, możność zaspokojenia trawiącej go żądzy szczęścia przeczuwa, i to przeczucie nie uwodzi go wcale; bo chociaż raj ziemski, raz utracony, marą jest tylko i złudzeniem, nie mylimy się wszakże do błogiego stanu nadziemskiej rozkoszy wzdychając i karmiąc w duszy nadzieję, że tej nieprzepartej żądzy, zadość się kiedyś stanie.

Ta nadzieja, to główna siła pielgrzymującego na ziemi człowieka, to jedyny bodziec co go do pracy zachęca, to najskuteczniejsze na osłodzenie trosk jego lekarstwo.

Odjąć mu tę nadzieję, to w otchłań rozpaczy go wtrącić, to ramię jego samobójczem uzbroić żelazem.

Wierzący, co nadzieję swoję na nieomylnych Stwórcy obietnicach gruntuje, żadną ułudą ziemskiej rozkoszy omamić się nie dając, w przyszłem dopiero życiu na doskonałe szczęście rachuje; kto zaś w wiekuisty żywot nie wierzy, kto ziemskiego raju koniecznie łudzić się musi, gdyż inaczej jest pod brzemieniem trosk i zawodów uledzby wkrótce nie omieszkał.

Odejmijmy rodzajowi ludzkiemu wiarę w doskonalszą przyszłość za mogiłą i wlejmy weń zarazem przeświadczenie że pomyślność na ziemi płonnem jest tylko urojeniem, a wnet społeczność cała wpadnie w rozpacz lub odrętwienie, gdyż razem z nadzieją szczęścia, wszelkie życie i wszelka przedsiębiorczość ustanie.

Zaiste, mądrość to Boża sprawiła, że człowiek, tak podejrzliwy i nieufny w czem innem, do tyła się łatwowiernym okazuje, gdy chodzi o nadzieję szczęścia, ani zawody, ani same niepodobieństwa nawet nie są w stanie wyrugować z duszy jego tej nadziei, która owszem do najśmielszych przedsięwzięć i do heroicznych poświęceń go uzdalnia.

Wygnaniec raju, tajemniczą lecz nieprzepartą pędzony siłą, goni ustawicznie za marą szczęścia, które przeczuwa raczej niż pojmuje, rzucając się na każdy przedmiot nowy, z nadzieją, iż w nim utracony skarb odzyska; podobny rozpaczą obląkanej matce, co w każdym przechodniu poznaje dawno utracone dziecię, którego niewyraźne rysy w zbolałej przechowała pamięci.

Zastanawiając się nad naturą owego całemu rodzajowi ludzkiemu wspólnego usposobienia, dopatrujemy nadto, iż nietylko pragnienie szczęścia lecz i zasadnicze o niem pojęcie jest nam wszystkim wspólne; gdyż niezależnie od wieku, narodowości i wykształcenia, każdy bez wyjątku człowiek zasadza szczęście na posiadaniu wszelkiego dobra i uwolnieniu się od wszelkiego zła, i dopiero kiedy przychodzi bliżej naturę pożądanych i wstrętnych przedmiotów określić, zdania do tego stopnia się rozróżniają, że to co jeden poczytuje za dobro, drugi częstokroć złem mianuje.

W ogólnej wszakże zasadzie miłość i pragnienie dobra a nienawiść i wstręt do zła są tak powszechnem między ludźmi zjawiskiem, iż nietylko żaden się nie waży przyznać, że zło pochwala a nagania dobro, lecz każdy owszem miłością dobra wszystkie swe czynności rad tłumaczy: ten działa w imieniu dobra własnego, ów szuka dobra swej rodziny, swojego kraju, inny wreszcie dla dobra całej ludzkości się poświęca, a chociaż pobudka dobra publicznego za najszlachetniejszą się uważa, nikt jednak starania się o dobre własne nie śmie, tak dalece wszyscy przeświadczeni są o tem, iż uszczęśliwienia siebie każdemu człowiekowi jest wrodzona.
Jako pragnienie szczęścia jest ogólną działalności naszej podnietą, tak znowu chęć zdobycia szczególnego jakiegoś dobra wielbimy, dobra pożądamy, dla dobra wszystkośmy poświęcić gotowi, tak iż śmiało rzecz można, iż dobro jest właśnie owem tajemniczem bóstwem, któremu wielki i mały, na całej świata widowni, powszechną cześć oddaje.

Lecz jakże zedrzeć zasłonę, co rysy tego bóstwa przed wzrokiem naszym zakrywa? Jak zgłębić jego naturę?

Jak wreszcie tyle sprzecznych pogodzić o niem wyobrażeń?

Bliższe zastanowienie się nad tem czego rodzaj ludzki powszechnie od dobra w interesie własnego szczęścia oczekuje, pomoże nam niemało do rozwikłania tych zagadnień, o tyle przynajmniej, o ile tego rozwiązanie głównego zadania naszego wymaga.

Wpośród chaosu pojęć i zdań różnorodnych, jakie pojedyńczy ludzie o przymiotach dobra sobie tworzą, natrafiamy na niektóre wspólne wszystkim wyobrażenia, które jakkolwiek niejasne, ukazują wszakże w tę stronę, kędy prawda się ukrywa.

Wszyscy n. p. zgadzają się na to, iż tego tylko zupełnie szczęśliwym nazwać można, kto posiada te wszystkie dobra, za któremi serce jego tęskni; skoro bowiem jedno żądanie zaspokojenia swego nie znajdzie, wnet w duszy się rodzi i radość z używania posiadanych dóbr zatruwa.

Nikt też nie zaprzeczy temu, że chociażby wszystkie pożądane dobra w udziale otrzymali, to i tak jeszcze szczęścia naszego nie uważalibyśmy za doskonałe, skorobyśmy jednocześnie ze wszystkich korzystać nie mogli; gdyż oddając się im z kolei, tęsknilibyśmy ustawicznie do tych, których w obecnej chwili bylibyśmy pozbawieni.

Syn n. p. oddalony od matki, tęskni do niej nawet w objęciach ojca, i wówczas tylko synowskie serce jego czuje się zadowolonem, kiedy jednocześnie oboje rodziców ma przed oczami.

Że zaś wszystkie niemal znane nam na ziemi dobra, są właśnie tej natury, że cząstkowo tylko i z kolei używać ich możemy, gdyż niepodobna ani objąć ich wszystkich razem, ani w jednę niepodzielną zespolić całość, musimy zatem przyznać, że albo szczęście doskonałe jest całkiem niemożebne, albo, że musi istnieć jakieś niezwykłe, zupełnie odrębnej natury dobro, co mieszcząc w sobie wszystkie upragnione przymioty, jest jakby sumą znanych nam dóbr pojedyńczych, do stopnia ideału podniesionych.

Przypuściwszy istnienie takiego dobra, nie trudno już będzie określić te przymioty jakie ono posiadać winno, by nas uszczęśliwić było w stanie; jakkolwiek bowiem w drobniejszych szczegółach mogą być one dla każdego różne, w głównych jednak zarysach dla wszystkich są jednakowe.

Każdy n. p. wymaga by dobro, którego posiadanie ma wszystkie pragnienia nasze samo jedno zaspokoić, było doskonałem co do natury i nieskończonem co do stopnia i trwania, gdyż nietylko zupełny brak jakiegobądź przymiotu, lecz i wszelkie nawet ograniczenie, wprowadzając do duszy niezaspokojone pragnienie, lub obawę straty, już przez to samo niemały uszczerbek szczęściu by naszemu uczyniło.

Tylko dobro, do którego przymiotów sama wyobraźnia nie dodać nie potrafi, które żadnym niezdolne jest ograniczeniom, zmianom lub podziałom i które tyle posiada doskonałości, iżby w każdej chwili mogło wszystkie nasze zaspokoić, jednem słowem tylko wiekuiste, niezmienne i najdoskonalsze dobro, zdolne jest wymaganym przez nas odpowiedzieć warunkom i tylko w tem dobru darować nas może.

Oczywistą przytem jest rzeczą, iż dobro takie tylko być może, nie mówiąc już o innych przymiotach, które nie byłyby najwyższe skoroby równe sobie mieć mogły, sama już nieskończoność takiej dobra jest natury, z drugiej już nieskończoności obok siebie nie znosi, bo gdzie tylko są granice, tam już skończoność panuje.

Oto jakiem przedstawia się nam dobro zdolne nas uszczęśliwić; wprawdzie nie w wewnętrznej treści natury swojej, lecz w tajemnych pragnieniach i niewyraźnych przeczuciach ludzkiego serca, które zawsze i wszędzie też same zasadnicze pojęcia o istocie najwyższego dobra w głębi siebie nosi.
Wobec tak dokładnie określonych przymiotów, któż z wierzących nie zawoła, iż przed wzrokiem jego zasłona z tajemniczego bóstwa już spadła?

Kto Istoty Najwyższej pod postacią doskonałego dobra nie pozna? Kto imienia Boga nie wymówi i nie uzna, iż zjednoczenie z Nim doskonałe szczęście stanowi?

A jednak, pomimo że od wieków wizerunek umiłowanego przez wszystkich dobra, temi właśnie zarysami na tablicach ludzkiego serca jest wyryty, miliony milionów goniły za niem przez lat tysiące i dotąd jeszcze gonią.

Wszechmogącego niebios i ziemi Pana, ukrytego pod postacią, nie umiejąc albo nie chcąc poznać.

Lecz jakaż jest przyczyna tak dziwnego zaślepienia, a raczej zapamiętania, tych zwłaszcza, co z zupełną świadomością owego posiadania owego dobra, tak upragnionego dla serca, tak odpowiadającego najwybredniejszym nawet wymaganiom ludzkiej natury?

Może rozum uznaje za niemożebne samo istnienie tak doskonałego dobra?

A może osiągnienie go zdaje się niepodobnem? Prawda, że wielu z tych, co dobrowolnie odrzucają wiekuiste i doskonałe szczęście, zsyłają się na wymagania rozumu, który potępia wszelką dążność do urojonego celu; wedle nich zaś, tak istnienie Boga, jako też nieśmiertelność duszy, tem bardziej zaś możebność wiekuistego duszy z Bogiem zjednoczenia, należą do płodów poetycznej tylko wyobraźni.

Lecz czemuż ci chłodnego niby rozumu zwolennicy, nie w argumentach ścisłej logiki, lecz w świadectwie zmysłów szukają dowodów swego sceptycyzmu?
Kto wątpi o istnieniu czysto duchowych istot, przeto jedynie, że ich widzieć, słyszeć lub pochwycić nie może, ten nietylko nie opiera się na rozumie, lecz gwałci owszem elementarne jego zasady, mieszając dwa całkiem różne światy.

Na tej zasadzie możnaby zaprzeczyć i istnienia myśli, która również dla zmysłów jest niedościgła.

Przyrodzony owszem rozum, jak o tem świadczą wszystkich wieków filozofia, stanowczo twierdzi, na niezbitych wsparty dowodach, iż Istota, posiadająca wszystkie przymioty nietylko jest możebna ale jest nawet konieczna, gdyż ona jedna mogła dać początek wszystkim rzeczom widomym, które jako zmienne i przemijające, nie mogły powstać bez poprzedzającej ich byt przyczyny.

Jeśli na widok obrazu lub posągu wnet pytamy o mistrza, którego jest dziełem i za idiotę czytalibyśmy tego, coby sądził, iż te dzieła sztuki nie są jakiegoś artysty utworem; to cóż trzymać o rozumie tego, co patrząc na owo cudne wszechświata arcydzieło, co tak zachwycająco uderza nas harmonią, zechce utrzymywać, iż stało się to wszystko bez Wszechmocnego i Najmędrszego Twórcy?

A nietylko świat widomy na konieczność Boga ukazuje, samo nawet wnętrze ludzkiego ducha istnienie nieskończenie doskonałej Istoty zdradza.

Bo i jakże, zaiste, człowiek mógłby posiadać tak piękne przymioty, czysto duchowej natury, jako: dobroć, sprawiedliwość, miłosierdzie, wspaniałość i tyle innych zalet, jeśliby Ten, co go hojnie uposażył, sam nierównie wyższych doskonałości nie posiadał?

Skoro zaś rozum stanowczo twierdzi, iż Bóg, jako początek wszechrzeczy, i jako najwyższe dobro, istnieje, to musi też koniecznie przyznać, iż posiadanie Go najwyższe szczęście stanowi.

Niemożebność przeto doskonałego szczęścia, w przekonaniu każdego, prawdziwie szczęściem udarować nas może.

Oczywistą przytem jest rzeczą, iż dobro takie tylko być może, nie mówiąc już o innych przymiotach, które nie byłyby najwyższe skoroby równe sobie mieć mogły, sama już nieskończoność takiej dobra jest natury, z drugiej już nieskończoności obok siebie nie znosi, bo gdzie tylko są granice, tam już skończoność panuje.

Natura ludzka i Boska nie mają nic wspólnego, jeśli zwłaszcza życie człowieka kończy się śmiercią, to na cóż się zdało marzyć o szczęściu wiecznotrwałem?

To też nie braknie i takich, co nieśmiertelność duszy w wątpliwość podać usiłują; lecz i ci pseudofilozofowie, na poparcie swego przeczenia, żadnego na rozumie opartego dowodu przytoczyć nie są w stanie, tak iż znowu odwołać się muszą do świadectwa zmysłów, dla których rozkład ciała zniszczeniem całego człowieka się wydaje.

Rozum, przeciwnie, jako władza niecielesna: wejrzawszy w głąb ludzkiego ducha, spostrzega tam tak samoistne i nic wspólnego nie mające z materyą życia objawy, iż żadną miarą na to się nie zgodzi, by z człowieka proch tylko pozostawał po zgonie.

To co w nas myśli, Boga miłuje i postanowieniem woli zdolne jest własne ciało na śmierć dobrowolną wydać, nie może być przez śmierć ani zniszczone, ani w co innego zamienione, gdyż jest czysto duchowej natury.

Jeśli ciało nawet, z materyalnych złożone pierwiastków, nie ginie umierając, tylko na pojedyńcze rozkłada się żywioły, to jakże w nicość obrócić się może dusza, z żadnych niezłożoną pierwiastków?

Na to, by znicestwić istniejącego już ducha, równej potrzeba wszechmocy, jak na to, by go z nicestwa powołać do bytu; wszechmoc tylko Stworzyciela dokonaćby tego mogła, gdyby to wchodziło w opatrzne mądrości Jego zamiary.

Skoro zaś sam Bóg nas zapewnia, iż tego nigdy nie uczyni, to żadnej już nie może być wątpliwości, iż dusza jest nieśmiertelna.

To też przeświadczenie o nieśmiertelności duszy było zawsze równie mocne i powszechne, w całym ludzkim rodzaju, jak przeświadczenie o istnieniu Boga; tak, iż nie tylko każda religia, lecz i wszelka zdrowa filozofia, twierdzenie to za niewątpliwe uważa.

Zgodziwszy się na te dwa zasadnicze pewniki, rozum musi też przyznać to konieczne następstwo, że skoro duszę ludzką, do również nieskończonego jak sam Bóg przeznaczoną życia, jest oraz jak On czysto duchowej natury i choć słaby doskonałości Jego nosi na sobie wizerunek, to nic już nie stoi na przeszkodzie, by opuściwszy swą ziemską powłokę, całą siłą owej wrodzonej nam miłości dobra, ku źródłu wszelkiego dobra zmierzała.

Po rozwiązaniu przeto duszy z ciałem, to jedno chyba do połączenia jej z Bogiem na przeszkodzie stanąć może, iż sam Stwórca owo przyrodzone jej dążenie wszechmocą swoją udaremni, odrzucając ją od Siebie, jako szczęścia takiego niegodną.

Lecz o zamiarach Boga względem człowieka któż lepiej wiedzieć może od Niego samego?

Łaskawy zaś Stwórca jak najwyraźniej nam to objawił, tak w Starym jak i Nowym Zakonie, iż ostatecznem przeznaczeniem człowieka jest właśnie owo doskonałe i wiekuiste z Nim zjednoczenie, do którego z przyrodzonego popędu dążymy.

Lecz, co już wszelką łaskawości granicę przechodzi, to iż zapewnia nas nadto, że nie przestając na przyrodzonem z nami zjednoczeniu, Pan nieba i ziemi, w niewymownej miłości swojej, obmyślił tak dziwne i niepojęte dla natury zespolenie z Sobą, iż człowiek nietylko łączy się z Nim doskonale, lecz uczestniczy niejako w Boskiej Jego naturze i przyjmuje udział we wszystkich objawach Jego działalności.

Owo zaś dziwne zjednoczenie, do którego człowiek ze Stwórcą swoim w sposób tylko nadprzyrodzony dojść może, napełnia go tak wielkiem szczęściem, iż wedle świadectwa Apostoła, co za życia jeszcze do trzeciego nieba zachwycony został: „Czego oko nie widziało i ucho nie słyszało i w serce człowiecze nie wstąpiło, to nagotował Bóg tym, którzy Go miłują”. (I. Kor. II. 9). Cóż zdaje się pożądańszego dla człowieka być mogło nad owę zgodę rozumu i objawienia, co jednogłośnie o możebności doskonałego szczęścia go zapewniając, ukazują mu oraz iż posiadanie Boga t. j. najdoskonalsze z Nim zjednoczenie, szczęście to stanowi? Czemże się wszakże dzieje, iż tak wielu spotykamy ludzi, co ze świadomością i rozwagą szczęście to odrzucają, woląc gonić za ułudnemi własnej wyobraźni mrzonkami, na przekór świadectwu objawienia, rozumu i tylu wieków doświadczenia?

Święty Zygmunt Szczęsny Feliński