XXXVII. NAWOŁYWANIE NARODU POLSKIEGO

do wypełniania ślubów króla Jana Kazimierza i Stanów Rzeczypospolitej zaprzysiężonych imieniem narodu w Archikatedrze lwowskiej roku Pańskiego 1656.

Jako przez jednego przestępstwo na wszystkie ludzie ku potępieniu, tak przez jednego sprawiedliwość, na wszystkie ludzie ku usprawiedliwieniu żywota.

Rzym V. 18.

W tych prostych słowach Paweł św. zamknął jedno z najważniejszych praw ludzkości, różniące rodzaj nasz od wszystkich tworów, nietylko na ziemi ale i na niebie, prawo mianowicie solidarności.

Począwszy od najniższych istot nieorganicznych i wznosząc się po szczeblach rozwoju aż do chórów anielskich, nie spotykamy ani jednego rodzaju tworów, gdzieby tak zasługi jak i winy spadały nie na działające jedynie indywidua, lecz na rodzaj cały, jak to widzimy w ludzkości.

Odłamy usuwającej się skały przywalają całe miasta lub sioła, a jednak nie zciąga to pomsty na królestwo mineralne, którego okazy służą owszem i nadal ku wygodzie naszej i ozdobie.

Cykuta truje najpotężniejszego mocarza, małżonka zaś jego, zamiast wytępiać roślinność całą, stroi swe skronie w róże lub fiołki. Tygrys lub hiena pastwią się nad człowiekiem, który, nie zważając na to, najstroskliwiej domowe zwierzęta pielęgnuje.

Zbuntowany wreszcie lucyfer, z rzeszą swych naśladowców, piekielne cierpią katusze, podczas gdy wierni Bogu Aniołowie wiekuistem cieszą się weselem.

Jeden człowiek, niezależnie od osobistych czynów, dziedziczy po rodzicach i przodkach tak korzyści jak i szkody, jeden człowiek odpowiedzialny jest za postępowanie współbraci w dawno minionych nawet pokoleniach.

I nie jest to bynajmniej jakieś prawo postanowione, które potrzeba mu głosić na to by go obowiązywało, taką bowiem ustawę inny prawodawca mógłby usunąć lub zmienić; prawo solidarności leży w samej naturze człowieka, niemniej jak prawo rządzące naszą myślą, naszem uczuciem lub sumieniem.

Idźmy do najdzikszych plemion, gdzie pług cywilizacyi nie tknął jeszcze pierwotnej niemal ludzkiego ducha gleby, a przekonamy się, że jako każdy człowiek z natury to pojmuje, iż całość większa jest od swej części, jako czuje wrodzoną miłość do swych rodziców i dzieci, jako wreszcie wzdryga się na myśl zamordowania lub ograbienia swego przyjaciela, tak też każdy nie wątpi, że to, co zmarły ojciec pozostawia, jest niezaprzeczoną własnością jego dzieci, to zaś co umierając im poleca, winno być święcie przez nich wykonane.
Tak, zaiste: zła wiara chyba nie przyzna tego, że prawo solidarności głęboko jest wyryte ręką samego Stwórcy na tablicach ludzkiego serca i żadne opaczne dowodzenia wygluzować zeń prawa tego nie zdołają.

A nietylko dodatnie lecz i ujemne strony tego prawa leżą w przyrodzonem poczuciu człowieka, tak iż każdy wie o tem, że hańba niemniej jak chwała spada na potomków, tak samo jak i korzystne dla nich umowy.

Solidarność owa niemniej jawną jest w stosunkach narodowych jak i w rodzinnych; ten sam bowiem Stwórca, który wlał w serca nasze miłość dla rodziców i cześć dla ich postanowień, zaszczepił też w duszy każdego przywiązanie do swojego kraju i do tego wszystkiego co odrębne cechy narodowości jego stanowi.

Krwiożerczy Dahomejczyk, niemniej jak najwykształceńszy syn Albionu, kocha swą ziemię i broni jej całości, chociażby z narażeniem życia, prawa zaś swoje na tem jedynie opiera, że skoro kraj ten do ojców jego należał, jego jest przeto własnością.

Przechowanie też w nieskazitelności ojczystej mowy i narodowych obyczajów uważane jest wszędzie za tak święty patryotyczny obowiązek, iż sprzeniewierzających się mu dobrowolnie zdrajcami powszechnie nazywają.

Owo coraz to częściej zapoznawane przez samolubny wiek nasz prawo solidarności, w ujemnych zwłaszcza następstwach swoich, rozbrzmiewa wszakże w dziejach świata tak odnośnym i stanowczym głosem, iż ci chyba go nie słyszą, co dobrowolnie uszy nań zatykają.

Nie mówiąc już o najszczytniejszym objawie tego prawa w upadku naszym przez Adama i w odkupieniu przez Jezusa, gdzie już nie jedna rodzina, nie jeden naród, ale cały rodzaj ludzki uczestniczy w następstwach czynów jednego człowieka, i to w następstwach takiej doniosłości, że stanowią o wiekuistym losie nieskończonego szeregu pokoleń.

Nie mówiąc nawet o dziwnych przejściach ludu wybranego, gdzie grzechy i zasługi pojedyńczych częstokroć osób tak stanowczo wpływały i dotąd jeszcze wpływają na losy całego narodu, co pomstę krwi Zbawiciela sam przyzwał na głowę tysiąca może pokoleń; czyż własne nasze dziesięciowiekowe już niemal dziejowe doświadczenie aż nadto nie stwierdza tej prawdy, iż co poprzedzające pokolenia sieją, to następne żąć będą?

Któż, świadomy przeszłości naszej, nie przyzna, iż wierność chrześcijańskim i narodowym obowiązkom ojców lub dziadów wywoływała u nas zawsze wzrost pomyślności i potęgi dla synów lub wnuków, upadek zaś cnót domowych i obywatelskich w danej epoce sprowadzał niechybnie w późniejszym czasie opłakany rozstrój w całym państwowym ustroju?

Napróżno zaślepiająca na własne wady pycha narodowa usiłowała zaprzeczyć tej prawdzie, zwalając całą winę ostatecznego upadku naszego na zbrodniczą chciwość sąsiadów, sumienne bowiem badanie przeszłości coraz to jawniej stwierdza, iż nasze to własne winy najwięcej zaciężyły na szali sprawiedliwych wyroków Opatrzności.

Że jednak narody są uleczalne, Pan Bóg zaś miłosierny i obietnicom swym wierny, z ufnością przeto zabierzmy się do naprawienia tego, co przeszłość zepsuła, a niewątpliwie zgotujemy spadkobiercom prac naszych lepszą od naszej dolę.

Czyśmy już co uczynili w tej mierze? zwłaszcza czyśmy uczynili dosyć?… Podobno przyjdzie się nam uderzyć w piersi i do winy przyznać.
Prawda, że rozgoryczona doznanemi krzywdy boleść, pozbawiając umysł trzeźwej równowagi, odrętwienie to nasze choć w części wymówić może; czas wszakże, i wielki czas! przerwać tę bezczynność, zaniechać skarg bezowocnych, a szczerze do pracy się zabrać, by osłabionego bezcelowem szamotaniem się narodowego ducha dźwignąć z niemocy i uzdrowić.

Ci nawet, co wśród klęsk nawału rąk nie opuścili, z bohaterskiem poświęceniem o wydarte prawa swe walcząc, oczami Zachodu raczej niż własnego doświadczenia położenie kraju oceniali; lekarstwa zaś, cudzemu właściwe organizmowi, nas nie uzdrowią, gdyż choroba nasza całkiem inna.

Nam do własnych zajrzeć wypada dziejów i tam szukać tak przyczyny cierpień naszych jak i lekarstwa na nie; gdy zaś odkryjemy ów jad zabójczy, co narodowy organizm nasz zaraził, nie poprzestańmy na wyrzucaniu spożytej trucizny, lecz usiłujmy w tejże przeszłości odnaleść ów życiodajny balsam, co przez długie wieki siłą i zdrowiem nas darzył.

Związani solidarnie z przeszłością, musimy z jednej strony, w duchu dobrowolnej ofiary, zadość uczynić za winy przodków naszych, naprawiając błędy ich i niewierności; z drugiej zaś podjąć nam należy wszystkie wzniosłe i zbawienne zadania, jakie podobało się Opatrzności narodowi naszemu do spełnienia zlecić, a które dotąd spełnionemi nie zostały.

Tylko należycie zrozumiane minione dzieje narodu dadzą nam możebność ułożyć właściwy program narodowy na przyszłość, bez którego największe nawet ofiary i wysiłki do pożądanego celu doprowadzić nas nie zdołają.

Mamże ukrywać przed wami, Bracia rodacy, ową radosną otuchę, jaką cel niniejszego nabożeństwa duszę mą zapełnia? Nie daj tego Boże! Z całem owszem wylaniem wdzięcznego serca dzięki składam Niebieskiemu Ojcu, iż raczył rozbudzić w tylu miłujących Ojczyznę duszach owo zbawienne pragnienie uczynienia zadość zobowiązaniom przodków naszych, za które i my też odpowiedzialni jesteśmy przed Bogiem i narodem.

Tak, zaiste, radować się nam wszystkim należy, iż znalazło się tylu prawych obywateli, co szczerze zabierają się wreszcie do wypełnienia ślubów Jana Kazimierza, gdyż istota tych ślubów tak jest w błogie następstwa brzemienna, iż stanowi, rzec można pełny i do obecnych potrzeb naszych najlepiej zastosowany program, tak, że gdyby naród cały w wykonaniu jego czynny zechciał przyjąć udział, odrodzenie nasze, w duchu dziejowego posłannictwa, zostałoby niebawem dokonanem.

Że jednak całkowite znaczenie tych ślubów niedość wyraźnie z zewnętrznej ich treści wynika, zastanowimy się przeto w dalszym ciągu tak nad doniosłością samych zobowiązań, jako też nad środkami należytego ich wykonania. Błagajmyż Niepokalaną Matkę Dziewicę a naszą Królowę, by mówiącemu wyjednać raczyła ducha mądrości, słuchaczom zaś ducha dobrej i wytrwałej woli.
Zdrowaś Maryo!

I.

Aby zrozumieć należycie znaczenie ślubów Jana Kazimierza, który zobowiązał się w imieniu całego narodu czcić Niepokalaną Bożą Rodzicielkę jako Polską Królowę i troszczyć się o polepszenie doli pracującego ludu, musimy przypomnieć sobie naprzód w jakich okolicznościach ślub ten został wykonany.

Polska, od początku nawrócenia swego katolicka, przez długie wieki czciła wiernie Boga-Rodzicę, wznosząc ku jej chwale liczne świątynie z hasłem Jej imienia, w krwawe wstępując boje.

W szesnastym dopiero wieku, razem z kacerstwem Lutra, zjawiają się na ziemi naszej bluźniercy, ośmielający się uwłaczać odwiecznej czci NP. Maryi.

Głęboka wszakże pobożność polskiego ludu odpiera zwycięsko owe napaści nowatorów, które w najwyższych jedynie sferach, gangreną sobkostwa już zarażonych, licznych zyskują zwolenników, przeciw Namiestnikowi Chrystusowemu i własnemu Królowi ich podżegając.

Na tych to sojuszników rachując, głośny szwedzki bohater wkracza w granice Rzeczypospolitej, a połączywszy się ze zdrajcami Ojczyzny, Króla ze stolicy wypiera i kraj niemal cały opanowuje. W pierwszej chwili popłochu, szczupła zaledwie garstka wiernego monarsze rycerstwa chroni się do Częstochowy, a ufna w świętość bronionej przez się sprawy i w pomoc Opatrzności, śmiało przeważnym siłom wroga stawi czoło.

Jakoż, nadzieja prawych synów Ojczyzny zawodu nie doznaje; wbrew bowiem ludzkim oczekiwaniom, cudowna opieka Maryi przechyla szalę zwycięstwa na stronę wiernych Jej czcicieli; rozniecony zaś tem powodzeniem zapał uzbraja tysiące ramion, które, pod wodzą najdzielniejszego z naszych hetmanów, wypędzają z kraju najezdnicze hordy.

Zwycięstwo przeto, które naród zawdzięcza Maryi, było to zwycięstwo wiernych synów Kościoła nad jego wrogami, ogłoszenie zaś Niepokalanej Dziewicy Królową Polską było uroczystem wyznaniem, iż wdzięczna za ratunek Piastów i Jagiellonów dziedzina pragnie pozostać na zawsze wierną córką Kościoła, głoszącego cześć Maryi.

Wręczenie to berła polskiego Bożej Rodzicielce oznacza nadto, iż wszystkie prawa rządzące podległym Jej krajem winny być tak zgodne z duchem Ewangelii, iżby je Matka Jezusowa za swoje przyznać mogła, obyczaje zaś ludu tak skromne i uczciwe, by patrząc na nie Przeczysta Panienka, rumienić się za swych poddanych nie potrzebowała.

Wierność przeto Kościołowi i zastosowanie tak prawodawstwa jak i obyczajów do nieomylnej jego nauki, koniecznym są wynikiem pierwszej części ślubów Jana Kazimierza, t. j. złożenia korony polskiej na skroniach Maryi.

Ale któż, pytam, zasłużył na tę cudowną opiekę Boga-Rodzicy, kto zciągnął litośne Jej spojrzenie na rozdeptaną już niemal Polskę? Sprawiły to niezaprzeczenie pobożne modły naszego ludu, który patrząc na zniewagi wyrządzone przez kacerzy katolickiej wierze, zwłaszcza zaś czci Maryi, od wieków sławionej w Częstochowie, wielkim głosem wołał o pomoc z Nieba, błagając o zachowanie tych najdroższych dla serca jego skarbów.

Widział to nieszczęśliwy Jan Kazimierz, a słuszną powodowany wdzięcznością, przyrzekł w imieniu całego narodu, iż polepszenie losu tej najliczniejszej a najskąpiej uposażonej części ludności stanie się odtąd przedmiotem szczególnej pieczy tak Monarchy jak i przewodniczących stanów Rzeczypospolitej.

Cóż mogło być zbawienniejszego nad owo podwójne zobowiązanie się, zapewniające narodowi z jednej strony opiekę Niebios, zdrowe prawodawstwo i czyste obyczaje, z drugiej zaś przywiązanie do publicznej sprawy nietylko już rycerskiego lecz i wyrobniczego ludu, który, upośledzony w swych prawach, obojętnie patrzał na polityczne losy kraju?

Ale, niestety, oba te zobowiązania zapoznane zostały przez tych, co je wykonać mieli, kara zaś za to wiarołomstwo, długo przez miłosierdzie Boże wstrzymywana, zaciężyła wreszcie na trzeciem i czwartem pokoleniu.

Prawda, że w ostatnich chwilach politycznego bytu naszego przedstawiciele narodu szczerze do naprawy błędów się zabrali, za późno wszakże było i przeto usiłowania ich bez skutku pozostały.

Jakże się nie cieszyć, widząc iż przerwana nić narodowych zobowiązań nawiązana ma być na nowo, i to nie połowicznie, jak za czasów Czteroletniego Sejmu, co nie troszcząc się o wiarę, lud podźwignąć pragnął, ale w pełnym zakresie ślubów Jana Kazimierza, t. j. budując Królestwo Boże na ziemi, pod berłem Maryi, i zapewniając w niem przynależne miejsce klasom wyrobniczym.

Nie sądźcie wszakże, Najmilsi Bracia, iż szukając naprzód Królestwa Bożego i sprawiedliwości Jego, pragnę sprowadzić polepszenie doli pracującego ludu do ułatwienia mu zbawienia: daleki owszem jestem od zapoznania lub lekceważenia potrzeb jego doczesnych, o które Ewangelia tak wyraźnie owszem troszczyć się nam każe.

Bo czyż Apostoł Miłości nie woła na nas: „Synaczkowie moi, nie miłujmy słowem ani językiem, ale uczynkiem i prawdą. Ktoby miał majętność tego świata, a widziałby że brat jego ma potrzebę, a zawarłby wnętrzności swe przed nim, jakoż w nim przebywa miłość Boża?“ (I. Jan. III., 18, 17).

A więc, niemasz miłości Bożej bez rzeczywistego i to materyalnego wsparcia bliźniego. Chrystyanizm stanowczo, a nawet pod utratą zbawienia, nakazuje ratować cierpiącego brata w niedoli, jak to pięknie swym zwięzłym językiem wyraża Ś. Augustyn: „Non pavisti, occidisti“ (nie opatrzyłeś, zabiłeś).

Nie tem przeto Chrystyanizm różni się od bezwyznaniowej filantropii, że nie troszczy się o polepszenie losu biedaków, ale tem naprzód, że gdy Syn Boży zwraca się do sumienia możnych i względami miłości Boga i bliźniego skłonić ich usiłuje do złożenia ubogim dobrowolnej ofiary, przeciwnicy Kościoła grożą bogaczom pomstą ludu, ubogich zaś do gwałtów i rabunku upoważniają, pozbawiając tym sposobem pierwszych zasługi chętnego datku, sumienie zaś drugich obciążając ciężką łupiestwa zbrodnią.

Druga różnica dwóch przeciwnych doktryn, ratowanie ubogich na celu mających, zależy na tem, że gdy religia przedstawia nam pracę jako niezbędny dla wszystkich obowiązek, z wyraźnego rozkazu Bożego wynikający: [„w pocie oblicza twego będziesz pożywał chleba, aż się wrócisz do ziemie, z którejś wzięty“ (Gen. III, 19), a więc praca aż do grobu], bezwyznaniowi opiekunowie ludu wmawiają mu przeciwnie, że praca jest upośledzeniem, krzywdą wyrządzoną ubogim przez bogaczów, którą powetować sobie winni.

Gdy zaś religia lenistwo i próżniactwo do grzechów głównych zalicza i jak jadowitej żmii strzedz się ich nakazuje, bezwyznaniowcy możebność próżnowania uważają za szczyt szczęścia, i dla tego właśnie zajrzą świetnego losu możnym, że ci ostatni mogą używać nie pracując.
Religia wreszcie, dla osłodzenia uciążliwego trudu, zachęca nas do zamiłowania obowiązków naszego stanu, niezależnie od ich rodzaju, ucząc, iż są one objawem woli Bożej i stanowią szczeble owej drabiny, co nas do nieba wiedzie, a więc najskromniejsze nawet i najbardziej wstrętne powinności drogie nam być winny, jako cena dobrej wieczności.

Nowoczesna przeciwnie filantropia chętnie rozprawia o przysługujących każdemu prawach, i o te natarczywie dopominać się każe, o obowiązkach zaś milczy lub o tyle tylko uznać je gotowa, o ile zaszczytu lub dogodności przynoszą.

Nie utrzymujemy bynajmniej, by droga przez religię nam wskazana wszystkie potrzeby doczesne cierpiącej ludzkości zaopatrzyć była w stanie, stosunkowo jednak nierównie skuteczniej ratuje ona ubogich i upośledzonych, niż wszelkie komunistyczne lub socyalistyczne teorye.

Nie poprzestając wszakże na ogólnikach, przejdźmy na grunt praktyczny i obaczmy, jak głos doświadczenia pod tym względem wyrokuje.

II.

Jednym z najwybitniejszych charakterów działalności bezwyznaniowej filantropii jest przedstawianie każdego przez nią podawanego środka za bezwarunkowe lekarstwo na wszelkie cierpienia i niemoce społeczne; tak że gdy religia w wieczności dopiero obiecuje skutek niewątpliwy zaleconych przez nią środków, tu zaś częściową tylko przyrzeka ulgę, wroga jej doktryna głosi co chwila, iż znalazła talizman szczęścia, nic już nie pozostawiający do życzenia.

Póki koryfeusze tych doktryn sprzeciwiania się ze strony bądź duchownej, bądź świeckiej władzy doznają, póty z bezczelnem zuchwalstwem twierdzą, iż upór jedynie zacofanych fanatyków lub zachowawców uszczęśliwić im ludzkości nie dozwala; ilekroć wszakże u celu staną, rozczarowane masy szemrzą na doznany zawód, oni zaś nowe wymyślają mamidła, za których skuteczność jednogłośnie ręczą.

Dla przekonania się o prawdziwości tego twierdzenia rozpatrzmy w porządku dziejowym główniejsze przynajmniej z owych mrzonek, co ludzkość uszczęśliwić miały.

Niegdyś, kiedy tak polityczne jak i społeczne przywileje spoczywały wyłącznie prawie w ręku szlachty, kiedy podwoje nawet wiedzy zamknięte były dla pospolitego ludu, wolnomyślni jego opiekunowie głosili w dziełach swych i z trybuny, że zrównanie wszystkich obywateli wobec prawa stanie się dla społeczeństwa pełnem i niewyczerpanem źródłem pomyślności, zdolnem zaspokoić wszystkie odnoszące się do publicznego życia pragnienia.

Słusznej ze wszech miar idei zrównania wszystkich w obec prawa Kościół nietylko nie sprzeciwiał się nigdy, lecz przygotowywał owszem do niej umysły i serca wiernych przez szerzenie pojęć chrześcijańskiego braterstwa; wierny wszelako zasadzie unikania gwałtu a wpływania tylko na sumienie, powstrzymywał się od wszelkiej wstępnej działalności, szczepiąc jedynie we wszystkich sercach miłość, bez której żadna polubowna ugoda nie jest możebna.

Trzymający znowu ster rządu, szanując z jednej strony prawa nabyte i wiekami uświęcone, z drugiej zaś lękając się by ustępstwa władzy nie wywołały dalszych jeszcze wymagań, ze strony trybunów ludu, opierali się naciskowi póki sił starczyło.

Gdy jednak rozprawy z katedry i trybuny przeszedłszy na ulicę, do tego stopnia roznamiętniły tłumy, że już nie swobody ale krwi i złota zażądano, rząd został obalony, pod hasłem zaś wolności, równości i braterstwa stanęły proskrypcya, konfiskata i gilotyna, ścigając mściwem ramieniem Kościół, tron i szlachtę. W takich to krwawych i zaszarganych pieluchach ujrzała światło dzienne owa upragniona równość w obec prawa, co miała świat uszczęśliwić.

Zaledwie jednak przeminął szał zwycięstwa, przyszło rozczarowanie, lud bowiem przekonał się, że zrównanie w obec prawa nie uwolniło go ani od pracy ani od zależności, tylko trzymała go na obroży już nie arystokracya rodowa ale plutokracya.

Przy wyziębionej wierze i zagasłej miłości tyrania kapitału cięższą się mu wydała niż była niegdyś pańszczyzna, gdyż przywykły do obliczania siły ramion na równi z siłą pary, przedsiębiorca nie więcej zwykle okazuje litości dla cielesnej jak dla stalowej machiny.

I oto znowu posypały się skargi i narzekania, głośniejsze niż kiedy, a twórcy talizmanów szczęścia głowę łamać poczęli, by nową zbolałemu ludowi odkryć tajemnicę. Jednym zdawało się, że tym talizmanem będzie głosowanie powszechne, które, oddając w ręce ludu rządy państwa, da im możebność zaspokoić wszystkie swe potrzeby.

Drudzy marzyli o założeniu z drobnych wkładów ludowego banku, któryby udzielał wyrobnikom pożyczki bez żadnej majątkowej rękojmi. Inni wreszcie, opierając się na zasadzie, iż każdy posiada niezaprzeczone prawo do pracy, utrzymywali, że państwo obowiązane jest zakładać warsztaty narodowe, aby na każde zapotrzebowanie dostarczyć mogło zajęcia tym, którzy go w prywatnych warsztatach znaleść nie są wstanie.

Nowe te socyalne drożdże nie omieszkały wzburzyć społecznego organizmu, aż do głębi, wywołując cały szereg rewolucyj, mniej lub więcej krwawych, na które wielu z nas własnemi już patrzało oczyma. Ale nowy zawód, nowe rozczarowanie spotyka lud uwiedziony.
Otrzymał on wprawdzie powszechne głosowanie, pozwolono mu nawet rozstrzygać w parlamentach kwestye wiary i sumienia. Smutna wszakże jego dola materyalna pozostała zawsze taż sama. Znalazło się wprawdzie państwo, co spróbowało urządzić warsztaty narodowe, próba się jednak nie udała, rozpuszczenie zaś zawiedzionych robotników i zamknięcie warsztatów wywołało ponowną i to jedną z najkrwawszych rewolucyj.

Lecz i to nawet nie zniechęciło nowatorów; urządzili oni międzynarodowy związek robotników, aby pod wodzą centralnego komitetu módz w jednej chwili poruszyć tę miljonową massę i trzymać w szachu nietylko przedsiębiorców, lecz i rządy same.

Urządziwszy kasy z dobrowolnych składek, komitety związku nakazują zmowy i zabastówki, zmuszają spokojnych robotników do zaniechania pracy, stawiają przedsiębiorcom coraz to cięższe warunki, zebrane zaś ze składek pieniądze, zamiast użyć na wsparcie ubogich wyrobniczych rodzin, idą na utrzymanie w bezczynności trwających zbuntowanych rzeszy.

Ów groźny stan społeczeństwa, gdzie zorganizowany w nieprzyjacielski obóz socyalizm wyzywające zajął położenie względem istniejącego porządku, zmusza dziś wszystkie rządy, niezależnie od ich formy, do ujęcia w swe ręce kwestyi socyalnej, by ją na drodze pokojowej rozstrzygnąć; że jednak żadne prawie państwo nie wzywa współdziałania Kościoła, i rządy przeto na drodze tylko prawodawczej lub administracyjnej szukać są zmuszone ratunku.

Widząc, że ani zrównanie wobec prawa, ani powszechne głosowanie, ani wolność stowarzyszeń i zmowy nie zadowolniły klas pracująch, liberalne rządy mniemały, że podniesienie w ludzie stopnia oświaty, odkrywając przed nim szersze widnokręgi pracy, dopomoże mu skuteczniej do wydobycia się z owej zależności, w jakiej go niedostatek trzyma.

Mnożono przeto zakłady naukowe i ułatwiano wstępowanie do nich ubogiej młodzieży, w niektórych państwach wprowadzono nawet naukę przymusową, tak że stosunkowo wzrosła niezmiernie ilość ludzi wykształconych w niższych warstwach społeczeństwa, a jednak i ci nawet wybrańcy fortuny nie przestali na los swój narzekać; jużto dlatego, że bez wyższych zdolności wyższe wykształcenie karyery ubogiemu nie zapewnia; już znowu, że nierównie więcej jest zawsze kandydatów niż pożądanych miejsc do zajęcia; już wreszcie, że z wyższą oświatą wzrastają też osobiste wymagania, tak że syn wykształcony ubogiego prostaczka nie zadowolni się tem nawet, co szczyt powodzenia dla ojca jego stanowiło.

Po wielu nieudatnych próbach, bądź to surowości, bądź zbytniego pobłażania, tak rządy jak i całe społeczeństwa stoją dziś wobec groźnej robotniczej kwestyi, w zupełnej nieświadomości jak ją mają zgodnie z ogólnem dobrem rozstrzygnąć.

W każdym cywilizowanym kraju stoją naprzeciw siebie dwie równie samolubne i równie zawzięte siły: potęga zjednoczonych ramion, co chce trud swój jak najdrożej sprzedać, i potęga kapitału, co radaby na swą korzyść konieczność pracy wyzyskać; z usunięciem zaś Kościoła od wszelkiego wpływu na kwestye społeczne, jedynym możebnym pośrednikiem pozostaje rząd, który też rad nie rad w szranki między zapaśników jako rozjemca wstąpić jest zmuszony.

Trudność zadania tem się jeszcze powiększa, że dziś robotnikom chodzi jedynie o to, by jak najmniej pracując jak największą otrzymać zapłatę, do niczego nie zobowiązując się ze swej strony, tak że otrzymawszy zrana wszystko czego żądają, wieczorem mogą nowe stawiać wymagania. Smutne zaburzenia, których groźne echo co chwila i do nas dolatuje, najlepiej świadczą, jak trudne dziś jest zadanie rządu.

Tak się przedstawia obecny stan kwestyi pracującego ludu, ulepszeniem losu którego, podejmując śluby Jana Kazimerza, koniecznie zająć się nam wypada.

III.

Więc jakiż, zapytacie zapewne, jest środek rozciąć ten gordyjski węzeł, którego dotąd miecz najpotężniejszych mocarzy przeciąć nie był w stanie? Jak zwłaszcza nam, pozbawionym wszelkiej władzy i wszelkich niemal materyalnych środków, porywać się na przedsięwzięcie, któremu podołać nie zdołali najuczeńsi publicyści i najznakomitsi mężowie stanu?

Nie ludzki to, odpowiadam, rozum ani ludzka siła, lecz mądrość jedynie i wszechmoc Boża zadaniu temu podołać jest w stanie. Co uczynił Chrystus, gdy przyszedł zmateryalizowany świat pogański odrodzić, to i my uczynić powinniśmy; nie własną wszakże, lecz ową nadprzyrodzoną, w kościele przezeń pozostawioną siłą, imieniem łaski zwaną.

Wszak i przy schyłku cywilizacyi pogańskiej gorączka niezależności i złota wszystkie niemal serca trawiła, a cóż przecie dla uleczenia z tej niemocy ludzkiego rodzaju Syn Boży uczynił? Czy mnożył pożądany kruszec i służebne zdejmował pęta, by erę swobodnego używania wydziedziczonym przez fortunę zapowiedzieć? Bynajmniej.

Król Chwały opuszcza owszem Niebios przybytki, by narodzić się w stajence i położyć w żłobie; skoro zaś wzmógł się dostatecznie na siłach, sam wnet staje przy ciesielskim warsztacie i do pełności męskiego wieku żywot prostego wyrobnika wiedzie.
Napróżno królowie Wschodu kosztowne składają Mu dary, On umiłował ubóstwo i wiernym mu aż do śmierci pozostaje. Pierwsi dworzanie Jego – to biedni pastuszkowie, przez Aniołów doń przywołani; pierwsi ministrowie – to nieokrzesani rybacy, przez których wszakże nawrócenia świata dokonywa.

Dla krótko widzącej ludzkiej przenikliwości postępowanie to Zbawiciela nic wspólnego mieć się nie zdaje z polepszeniem losu klas upośledzonych, a jednak jakże dziwnej dokonywa ono zmiany! Ubodzy i poniżeni, ujrzawszy iż Bóg wcielony dobrowolnie dolę ich obrał na ziemi, stan swój cenić odtąd i miłować poczynają; przypatrując się zaś skromnemu trybowi życia Przenajświętszej Rodziny w szczupłym nazareckim domu, z wielką pociechą serca przychodzą do przekonania, że skoro Syn Boży i przeczysta Jego Rodzicielka, wśród ciężkiej pracy i najpospolitszych obowiązków tak miłymi byli Ojcu Niebieskiemu, to nie należy na biedę utyskiwać ani gardzić zajęciami ubogiego stanu przez takie przykłady uświęconemi.

Wielcy nawet i potężni tego świata, widząc iż Zbawiciel ubogich przekłada nad bogaczów i chętniej się im udziela, pod wpływem łaski opuszczają dobrowolnie swe dostatki, poślubione zaś przez nich ubóstwo tak wysoko cenionem być poczyna, iż uwielbienie budzi i do najprzedniejszych cnót chrześcijańskich zaliczonem zostaje.

Popęd ów do dobrowolnego wyzucia się z mienia, jedynie z miłości Boga i bliźniego, tak powszechny był w pierwiastkowym kościele, iż św. Łukasz w Dziejach Apostolskich powiada: „A mnóstwa wierzących było serce jedno i dusza jedna; ani żaden z nich to, co miał, swem nazywał, ale było im wszystko wspólne“ (IV. 32).

A jednak Pan Jezus nikomu wyrzeczenia się dostatków nie nakazywał, ani też kogobądź do wydarcia ich drugiemu upoważniał; owszem różnicę stanów zatwierdził i posłuszeństwo wszelakiej zwierzchności, jako pochodzącej od Boga, stanowczo zalecił.

Odmian też i przewrotów w porządku państwowym żadnych nie wywołał, lecz jako wzór dla społeczeństwa wszystkich założył swój Kościół, gdzie każdy stan i każde uzdolnienie znajduje dla siebie miejsce, wspierając się i dopełniając nawzajem, jako członki jednego ciała, tymże duchem ożywionego.

O tem to mistycznem ciele Chrystusowem mówi Paweł św.: „Różności darów są, lecz tenże Duch. I są różności posług, ale tenże Pan. I są różności spraw, ale tenże Bóg, który sprawuje wszystko we wszystkich…

A jeśli co cierpi jeden członek, współcierpią wszystkie członki; choć bywa uczczon jeden członek, współ się radują wszystkie członki.“ (I. Kor. XII. 4, 5, 6, 26).

Łatwo pojąć, iż w tak jednolitem społeczeństwie, cementem miłości jedynie spojonem, przy rozdzieleniu tak pracy jak i otrzymanych z niej korzyści, nie ścisła sprawiedliwość, lecz uprzejma wyrozumiałość przewodniczy, nakładając obowiązki według uzdolnienia, zyski zaś dzieląc według istotnej każdego potrzeby.

Wzniosłszy się na te wyżyny miłości i zjednoczenia z jakiemże politowaniem spoglądać będziem na samolubne owe spory sknerstwa i zazdrości, co w społeczeństwach dzisiejszych tak często w bratobójczą się walkę wyradzają! Lecz jeśli nam trudno tak wysoko sięgnąć wzrokiem ducha, by w organizacyi królestwa Bożego na ziemi wzorów do urządzenia społeczeństwa szukać, to patrzmy na inne bezpośrednie dzieło Stwórcy, w porządku już czysto przyrodzonym; patrzmy na przykładne ognisko domowe, a i tu też same żywioły wspólnego życia znajdziemy.

Społeczeństwo przecie jest rozszerzoną rodziną, a kiedyż widziano, by w kochającej się rodzinie zgrzybiałych starców, niedorosłe pacholęta i w sile wieku mężów jednostajnem brzmieniem trudu obarczono, lub by udział w otrzymanym zarobku według wartości pracy każdego wymierzano?

Dzieci małe, chorzy i niedołężni otrzymują owszem najprzedniejszą cząstkę, chociaż swą pracą nic nie przyczyniają rodzinie. Póki służą siły, rodzice karmią swym trudem nieletnie swe potomstwo, nie szczędząc dlań znoju, a gdy ich wiek pochyli, dorosłe dzieci chętnie się im wywzajemniają, a zawsze ten co obdarza, szczęśliwszym jest od tego, co przyjmuje.

Otóż i społeczeństwo też każde na tychże zasadach wzajemnej miłości ugruntowane być winno, jeśli Duchem Bożym rządzonem być pragnie. Powiecie może, Najmilsi Bracia, iż nie każdemu dana jest możebność wpływania na urządzenie państwa, mało więc kto z rad tych skorzystać będzie w stanie.

Prawda; ale każdy ma przecie jakąś mniej lub więcej obszerną dziedzinę działalności, na którą przeważny wpływ wywiera, tam przeto zasady chrześcijańskie w życie wprowadzić może. Niech tylko wszystkie obywatelskie dwory, wszystkie rzemieślnicze warsztaty, wszystkie wreszcie domowe gniska na podstawie miłości chrześcijańskiej urządzone zostaną, a niebawem kraj cały na królestwo boże się przeistoczy.

Nie zapominajmy jednak, że w miłości nie żyje się bez cierpienia, gdyż wymaga ona ustawicznej ofiary, i dlatego to Zbawiciel powiada: iż „Królestwo niebieskie gwałt cierpi, a gwałtownicy je porywają“ (Mat. XI. 12).

Pragnąc przeto wywiązać się należycie z ważnego zadania, jakie na siebie przyjmujemy, musimy gwałt święty zadać światowym naszym przyzwyczajeniom, co nie wyzuwając się z niczego i we wszystkiem sobie dogadzając, rzewnem słowem i szczodrym datkiem dług należny Bogu i ojczyźnie spłacićby rade.

Nam trzeba oburącz pług chrześcijańskiej pracy ująć, by skibę narodową do rdzeni przeorać, chwast z niej wyplenić i zdrowe ziarno w łono jej rzucić, chociażby przy tej pracy znojem i łzami zrosić ją przyszło.

Trzeba, jednem słowem, całą swą istotę dla wielkiego celu odrodzenia narodu poświęcić, gdyż połowiczna ofiara już nie wystarczy. Połóżmy, jak chce Chrystus, duszę swą za bracią, a wówczas tylko lud nam zaufa i Bóg dopomoże.

Jeszcze wprawdzie czas, ale wielki już czas z letargu powstać i do gorliwej zabrać się roboty, by stracone lata powetować, przeszłe błędy naprawić i lepszą przyszłość narodowi zgotować.

Nie zbywa nawet na godnych naśladowania pracy takiej wzorach, posiadamy już bowiem w różnych dzielnicach kraju w prawdziwie chrześcijańskim duchu urządzone dobroczynne instytucye, mamy też kilka zakonnych zgromadzeń, nad oświatą i umoralnieniem młodzieży pracujących; przybył nam wreszcie w ostatnim lat dziesiątku całkiem nowy co do pomysłu i urządzenia zakład, mieszczący się obecnie, pod imieniem szkoły pracy domowej, w Zakopanem, który nie jedną już rozwiązał w praktyczem zastosowaniu kwestyę socyalną, w duchu czysto chrześcijańskim.

Zgromadziło się już tam do stu osób rozmaitego wieku i stanu, które wzorową chrześcijańską rodzinę stanowią, kochając się i dopomagając sobie nawzajem, jakby istotnie jednej matki były. Tego rodzaju przedsięwzięciom niedość jest przyklasnąć, nie dość nawet szczodrym datkiem wesprzeć, potrzeba nadto własną zasilić je pracą, osobisty w nich udział przyjmując i takąż gorliwość w drugich zapalając, by naród cały świętym miłości ogniem rozgorzał.

Czytamy w opisie uroczystości złożenia ślubów przez Jana Kazimierza, iż w czasie nabożeństwa jedna świeca na ołtarzu bez powodu zgasła, co jako zła wróżba, obecnych przeraziło. Przed końcem wszakże nabożeństwa, z wielką pociechą króla i rycerstwa, taż świeca sama się znowu zapaliła.

Czyż dziwne to zgaśnięcie nie znaczy czasem dwuwiekowego zaniedbania przez naród uczynionych w jego imieniu ślubów, cudowne zaś zapalenie się obecnego przebudzenia naszego i uznania zaciągniętego przez naszych przodków obowiązku?

Daj to Boże! Obyż owa święta pochodnia miłości w sercach naszych łaską Ducha św. zapalona, nigdy już więcej nie zgasła; oby gorzała równie jasno i w sercach przyszłych pokoleń, do niezachwianej zagrzewając je wierności, oby prowadziła naród nasz przez długie jeszcze wieki po ścieżkach cnoty i zasługi.

Żeby zaś błogie te życzenia w całości się spełniły, oddajmy serca nasze pod macierzyńską pieczę Orędowniczki naszej i Królowej, a Ona ustrzeże je od wszelkiego szwanku na ziemi i umieści w przenajświętszem sercu Jezusa w niebie. Co daj Boże! Amen.

Nawoływanie Narodu Polskiego